Vooruitbetalen kun je leren
Eigenlijk voorwaarts betalen, vind ik. Een kwestie van vertrouwen, en eigenlijk ook wel lef
Niet voor Nederlanders?
Vooruitbetalen voelt voor veel mensen oncomfortabel. Je weet dat het kan, maar je doet het liever niet. Krijg je wel wat je gekocht hebt? Wordt het geleverd zoals beloofd? Komt er geen kleine lettertjes-fuik om de hoek? We lijken in Nederland te zijn grootgebracht met een voorkeur voor gelijk oversteken1. Eerst zien, dan geloven. Boter bij de vis. Afspraak is afspraak.
Die nuchterheid beschermt tegen naïviteit. Ze houdt de wereld een beetje overzichtelijk. Maar er zit ook een schaduwkant aan: wanneer dat “eerst jij, dan ik” ongemerkt doorsijpelt naar plekken waar het niet thuishoort. In vriendschap, in burencontact. In zorg of in medemenselijkheid.
Daar gaat het over in iets wat in onze tijd zo gewoon is geworden dat het vaak onder de radar blijft: voorwaardelijkheid. De neiging om pas te geven als we weten dat er iets tegenover staat. We hebben onszelf onbewust aangeleerd dat geven een risico met zich meebrengt. Dat je je laat gebruiken (dus dat je dom bent) of dat een tekort dreigt. Het is angst voor schaarste die we bij elkaar aanwakkeren door de vele gevaarsignalen in de maatschappij, door wat we in het nieuws zien.
Geen voorwaarden vooraf
De film Pay It Forward speelt met precies dat spanningsveld. Een docent vraagt zijn klas om een project te bedenken dat de wereld verandert, en het niet bij ideeën te laten, maar het ook echt in gang te zetten. Een van de leerlingen komt met een plan dat tegelijk kinderlijk eenvoudig en vreemd radicaal is: je helpt drie mensen. Je vraagt niets terug. Alleen dit: dat zij, op hun beurt, drie andere mensen helpen.
Betaal dus niet terug, maar voorwaarts.
(Ik geloof dat ik het liever voorwaarts betalen noem, omdat vooruit betalen nog steeds betekent dat we iets terugkrijgen, alhoewel je het dan als vooruitbetalen (één woord dus) schrijft.)
Het is een origineel uitgangspunt, omdat het onze automatische reflex omdraait. Normaal gesproken werkt het zo: ik geef jou iets, jij geeft mij iets. De uitwisseling houdt de relatie gelijk. Het is helder, iedereen weet waar hij aan toe is. Maar het is ook beperkt. Want zodra het ruilen stopt, stopt het handelen. En dan krijg je wat je overal ziet: mensen die wachten. Op de ander wel te verstaan. Of op het moment dat het veilig genoeg voelt om vrijgevig te zijn.
De film werkt hier als spiegel en veroorzaakt een barstje in het in ons vastgeroeste idee van “zo werkt het nu eenmaal”. Ik zal de plot niet uit de doeken doen, want je kijkt hem het best zoals je een goed boek leest: zonder eerst de laatste bladzijde te lezen. Het is een film die blijft hangen, door die ene ogenschijnlijk simpele verschuiving in ons denken.
Mogelijk of niet?
Sinds ik Pay It Forward heb gezien, moet ik er regelmatig aan denken. Stel dat dit echt zou gebeuren? We zouden een vicieuze cirkel van niets doen en afwachten om kunnen keren in een cirkel van onbaatzuchtig handelen. En het lijkt mogelijk, ook rekenkundig. Iedereen kent toch wel 3 mensen die je kunt helpen? Het hoeven niet per se wereldomvattende bezigheden te zijn. Nee, gewoon, wat binnen je macht valt, maar wel dingen die met helpen of geven te maken hebben. Echt geven, dus niet omdat het goed uitkomt of omdat je hoopt dat er stiekem toch iets terug zal komen (een neiging die diep zit!).
Een vraag die rondzingt: waarom gebeurt het (nog) niet? Waarom doen we niet vaker iets voor anderen zonder er iets voor terug te verwachten? Een kort citaat uit de film dat weleens het antwoord op die vraag zou kunnen zijn:
Sommige mensen zijn bang dat dingen anders worden. Het is lastig voor mensen die gewend zijn aan hoe het is, ook als dat slecht is, om te veranderen. En die geven dan op. En als ze dat doen, dan verliest iedereen op de een of andere manier ...
Voorwaarts betalen
Ik denk dat we het kunnen laten werken, want het mag klein blijven. Sterker nog: dat lijkt me de enige manier waarop we het kunnen laten werken, en dat is prima, want veel kleine daden maken het groot. Een praktische handreiking, een belletje, een cappuccino (zie hieronder 😉), een lift, een luisterend oor of een briefje op de mat bij iemand die het moeilijk heeft. En wat sowieso kan én werkt, is een glimlach.
Het is goed rekening te houden met onze culturele programmering: iets geven “om niet” is niet alleen de handeling zelf, maar het brengt vaak een innerlijke beweging op gang. Een beweging die voortkomt uit angst. Angst om tekort te komen. Angst om dom gevonden te worden. Angst om teleurgesteld te raken. Angst om je hart open te zetten in een wereld die soms hard voelt.
We zijn sociale wezens, gebouwd om ons te verbinden. In vroeger tijden, in gemeenschappen waar men elkaar kende, was geven altijd ingebed in een web van relaties. Je hielp, omdat je erbij hoorde. Omdat je wist dat je elkaar nodig had. Het was niet altijd romantisch, maar het had wel een soort vanzelfsprekendheid.
In de moderne wereld, waar we veel anoniemer leven, gaat geven soms tegen de stroom in. Dan voelt het alsof je je eigen veiligheid ondermijnt. Alsof je de regels breekt. Alsof je iets doet wat mooi is, maar ook een beetje onverstandig.
Maar wie wel eens echt iets heeft gegeven zonder agenda, kent dat gevoel van warmte dat daarna kan komen. Een gevoel dat je terugbrengt bij iets eenvoudigs: je menselijkheid. Het gevoel dat het klopt, ondanks dat je culturele programmering je anders wil doen laten geloven.
Een zachte oefening in vertrouwen
Dus: kijk eens of je drie mensen kunt helpen, en of je dat kunt doen zonder je innerlijke boekhouding erbij te halen. Kun je geven en het gegevene daarna echt loslaten? Durf je die oefening in vertrouwen aan te gaan?
Soms vraagt de situatie om boter bij de vis. Er zijn situaties waarin vooruitbetalen onverstandig is, maar er zijn veel meer situaties waarin je veilig kunt geven. Dus het hoeft niet meteen te gaan over “de hele wereld”. Het mag beginnen bij jouw eigen leven. Waar kun jij die schakel zijn in een betere ketting?
Als je de trailer van de film wilt zien2, hier is hij:
En dan, heel simpel, de vraag die het waard is om mee naar buiten te nemen: wat ga jij doen?
Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino! Zonder garantie dat je volgende week weer een artikel ontvangt. 😉
Ik heb overigens niet veel ervaring met andere culturen, dus wie weet is het universeel.
Het is een film uit 2000, en geen “snelle film” met veel spektakel. Hij is zelfs af en toe een beetje zoetsappig. Desalniettemin is de inhoud en de boodschap het gewoon waard om de film te zien en al je verwende hi-tech verwachtingen even op een zijspoor te zetten. Ik heb hem ook uit kunnen kijken, dus jij kunt het ook. Hij is te bekijken op verschillende streaming-kanalen en als DVD te kopen.
Veel kijkplezier!
Toen ik vijftien was kreeg ik bijlessen natuur- en scheikunde van een gepensioneerde vriend van mijn vader. Hij hoefde er geen geld voor maar vroeg mijn vader om een bijdrage te storten aan een goed doel. De bijlessen waren op vrijdagmiddag, ik vond het vreselijk, máár had door zijn vrijgevigheid wel enorm respect voor deze man. En ik haalde mijn examens:). In mijn community is Pay it forward een bekend begrip, en heerst er vertrouwen dat geld, goederen, aandacht niet een op één uitgewisseld hoeven te worden, maar via een vaak onzichtbaar netwerk worden herverdeeld precies waar nodig. Vaak werkt het, en toch: Geven is een ingewikkeld iets. Wanneer je geeft verwacht je altijd iets terug, al is het maar het gevoel dat je iets goeds hebt gedaan…. Of dat er in de toekomst iets naar je toe zal komen… Volgens mij is werkelijk vrij geven niet iets dat je kan doen maar wat gebeurt wanneer je gewoon jezelf bent. Wanneer je merkt dat je als vanzelf een praatje maakt met de sneeuwscheppende buurtbewoner, lacht naar een spelend kind, je oude tante bezoekt omdat je het vanzelfsprekend vindt, dan kun je achteraf constateren dat je door je zijn geeft. Met voorbedachte rade geven is volgens mij nooit vrij. Maar dat wil niet zeggen dat we niet moeten geven! Natuurlijk, steeds weer, steeds opnieuw. De vraag die we ons kunnen stellen is wat we bewust onbewust willen halen… nodig hebben. Dat is bewustwording. Dat draagt stap voor stap bij aan zelfregulatie. Dat is collectieve co-regulatie. Dank je wel Ronald voor je fijn geschreven artikelen, de filmtip, je vrijgevigheid! Ik ga me nu beraden op hoe vrij gegeven deze comment is. En voor de duidelijkheid, ik doe geen afbraak aan vooruitbetalen, ik probeer voor mezelf te onderzoeken wat vrij-gevigheid echt is. Goeie week gewenst!