Recent duikt er opnieuw een golf van berichten op die beweren dat de polyvagaaltheorie (PVT) wetenschappelijk is afgeschreven. De aanleiding is een artikel van Paul Grossman, getiteld Why the Polyvagal Theory is Untenable. Het stuk heeft – ondanks een adequate respons van Stephen Porges – bij een aantal therapeuten en psychologen tot twijfel geleid. Maar wie de kritiek naast de theorie zelf legt, stuit op een opvallend patroon: Grossman bestrijdt alweer en nog steeds voor het grootste deel een versie van de PVT die grondlegger Stephen Porges zelf nooit heeft beschreven.

Naast het feit dat ik zelf bezig ben met enkele verdiepende artikelen hierover, kwam ik van de week een filmpje tegen van Justin Sunseri, waarin hij adequaat een aantal zaken uitlegt. Ik besloot er een vertaalde samenvatting van te maken.

De vagale paradox: twee verschillende vragen

De polyvagaaltheorie begint bij een neurologische puzzel die Stephen Porges de vagale paradox noemde. Zijn vraag was concreet: hoe kan één en dezelfde zenuw – de nervus vagus – zowel levensbeschermend als levensgevaarlijk zijn? Als RSA (respiratoire sinusaritmie) wordt opgevat als een marker van gezonde vagale regulatie, hoe valt dan te verklaren dat andere vagale responsen – zoals bradycardie (= trage hartslag) en apneu (= ademstilstand) bij prematuren (= te vroeg geborenen) – juist met levensbedreigende ontregeling samenhangen? Deze paradox vormde de basis voor Porges’ hypothese dat het vagale systeem in verschillende functionele eenheden verdeeld (= gedifferentieerd) is.

Grossman herformuleert deze vraag en maakt er een meetprobleem van: RSA is gewoon een onnauwkeurige maatstaf voor vagale harttonus, en dat verklaart de schijnbare tegenstrijdigheid. Maar daarmee beantwoordt hij een andere vraag dan Porges stelde. Porges vroeg niet of RSA een betrouwbaar meetinstrument is. Hij vroeg waarom dezelfde zenuw tegengestelde overlevingsuitkomsten produceert. Dat is een neurobiologische vraag, geen methodologische.

Dit onderscheid is van belang. De vagale paradox was de drijvende kracht achter Porges’ onderzoek naar de hersenstam, wat uiteindelijk leidde tot de ontdekking van twee anatomisch gescheiden vagale banen die vanuit verschillende hersenstamkernen ontspringen en fundamenteel verschillende functies hebben. Grossman adresseert de vagale paradox niet in de vorm waarin Porges haar stelt, en gaat evenmin in op het door Porges voorgestelde anatomische onderscheid tussen verschillende vagale circuits als verklaring.

RSA als meetinstrument, niet als fundament

Een groot deel van Grossmans artikel is gewijd aan de tekortkomingen van RSA als index van vagale harttonus. Als RSA onbetrouwbaar is, zo lijkt de redenering, dan valt het hele theoretische gebouw van de PVT om. Maar dit miskent wat Porges zelf over RSA heeft geschreven.

In een publicatie uit 2023 stelt Porges expliciet dat RSA een venster is op de functie van de ventrale vagus – een meetinstrument om polyvagaal-geïnformeerde hypothesen te toetsen – maar geen fundament van de theorie zelf. De vergelijking met een thermometer is hier verhelderend: als een koortsthermometer onnauwkeurig meet onder bepaalde omstandigheden, volgt daaruit niet dat koorts als criterium voor infectie onhoudbaar is. Kritiek op het instrument raakt niet de onderliggende werkelijkheid die het probeert te meten.

Grossman citeert het bewuste 2023-artikel van Porges. Hij is er dus van op de hoogte. Waarom hij desondanks RSA behandelt als de spil waar de hele theorie om draait, blijft onduidelijk.

Freeze en shutdown: twee verschillende toestanden

Een ander punt van kritiek betreft de relatie tussen bradycardie en de bevriezingsrespons. Grossman stelt dat er bij freeze geen bradycardie optreedt, en gebruikt dit als argument tegen de theorie. Maar in de polyvagaaltheorie worden freeze en shutdown als twee verschillende toestanden beschreven.

Shutdown is een dorsaal-vagale respons: een slappe, passieve ineenstorting – denk aan het dood-veinzen van een muis in de bek van een kat. Bradycardie past daarbinnen als fysiologische respons. Freeze daarentegen is een gecombineerde toestand: immobiliteit door gelijktijdige activatie van het dorsale vagale systeem én het sympathische systeem. Het lichaam staat stil maar staat intern onder hoogspanning – vergelijkbaar met een paniekaanval waarbij iemand verstijft. Bij die gecombineerde activatie is een bradycardie juist níét te verwachten.

Dus bij freeze treedt inderdaad geen bradycardie op, precies zoals Grossman én de PVT stellen.

Toegegeven: de terminologie rond freeze en shutdown is in de literatuur niet altijd consistent; dit is een punt waar regelmatig verwarring ontstaat. Ook Grossman maakt dit onderscheid niet, wat zijn redenering op dit punt behoorlijk verzwakt.

Gemyeliniseerde zenuwen bij niet-zoogdieren

Grossman wijst op onderzoek waaruit blijkt dat ook niet-zoogdieren – haaien, vissen, reptielen – beschikken over snelwerkende gemyeliniseerde zenuwen die de hartslag direct kunnen beïnvloeden. Zijn conclusie: als deze anatomie niet exclusief is voor zoogdieren, kan ze ook geen bijzondere zoogdierinnovatie voor sociale betrokkenheid zijn.

Maar de polyvagaaltheorie stelt dat ook helemaal niet. Porges heeft dit punt herhaaldelijk verduidelijkt: de theorie draait niet om de vraag of snelwerkende vagale zenuwen exclusief zijn voor zoogdieren. Het gaat om de evolutionaire verplaatsing van de hersenstamkern waaruit die zenuwen ontspringen. Bij zoogdieren wordt een zogenaamde ventrale verschuiving beschreven: een evolutionaire herorganisatie van vagale controle, waarbij naast de oudere projecties vanuit de nucleus dorsalis motorius (vandaar dorsale vagus) een prominente rol ontstaat voor vagale banen die ontspringen in de nucleus ambiguus, meer ventraal (voilà, de ventrale vagus) in de hersenstam.

Deze organisatie is functioneel cruciaal, omdat de nucleus ambiguus nauw verbonden is met kernen die betrokken zijn bij gezichtsexpressie, vocalisatie (= stemgebruik) en auditieve verwerking (= gevoeligheid voor geluid). Zo ontstaat een geïntegreerd systeem waarin hartregulatie en sociale communicatie met elkaar samenhangen. Dat is de evolutionaire claim van de PVT – niet dat snelle vagale zenuwen uniek zoogdierlijk zijn.

Sociaal gedrag bij reptielen

Grossman merkt op dat moderne reptielen veel complexer sociaal gedrag vertonen dan lang werd aangenomen: langdurige paarbinding, gezamenlijke ouderlijke zorg, sociaal leren. Als argument tegen de polyvagaaltheorie mist dit zijn doel, en Porges heeft dat ook zo beantwoord.

De PVT is niet geïnteresseerd in het sociale gedrag van moderne reptielen als zodanig, maar in de specifieke evolutionaire overgang van gemeenschappelijke uitgestorven voorouders naar zoogdieren. Wat moderne reptielen sindsdien hebben ontwikkeld, volgt een afzonderlijk evolutionair traject. Voor zover er overeenkomsten zijn in sociaal gedrag, kunnen die worden opgevat als voorbeelden van convergente evolutie, waarbij vergelijkbare gedragingen via verschillende onderliggende biologische systemen tot stand komen.

Bovendien beschrijft de theorie een zeer specifieke integratie: de koppeling van hartregulatie aan gezichtsexpressie, stem en gehoor, waardoor sociale signalen als een warme stemklank, oogcontact of glimlach fysiologische kalmering bij anderen kunnen bewerkstelligen (co-regulatie). Dat is iets anders dan het sociale gedrag dat Grossman beschrijft bij reptielen.

Voor wie heeft Grossman zijn artikel geschreven?

Los van de inhoudelijke bezwaren valt iets op aan de opzet van het artikel. Abstract en inleiding richten zich expliciet op therapeuten en andere hulpverleners die de PVT in hun praktijk gebruiken. De drie laatste van de twaalf conclusies gaan over psychologie en behandeling, en moedigen zorgprofessionals aan de theorie te verlaten.

Dat is opmerkelijk, want het artikel bevat geen nieuwe argumenten tegen de PVT. Grossman herhaalt standpunten die hij al jaren publiceert, en waarop Porges meerdere malen heeft gereageerd. Het artikel presenteert zich in wetenschappelijke termen, maar lijkt tegelijkertijd gericht op lezers die de primaire literatuur niet systematisch volgen.

Dat maakt het schadelijk voor een eerlijke beoordeling van de PVT: wie de oorspronkelijke formuleringen van de theorie niet kent, heeft weinig houvast om de kritiek inhoudelijk te beoordelen. De kloof tussen wat Grossman bestrijdt en wat Porges daadwerkelijk beweert, wordt alleen zichtbaar als je theorie en kritiek naast elkaar legt. Het effect is inmiddels zichtbaar: therapeuten en verschillende populaire psychologiekanalen hebben de conclusies overgenomen zonder te toetsen of de beschreven kritiek en de theorie overeenkomen.

Aangezien dit niet de eerste keer is dat Grossman deze strategie toepast, is het lastig dit als een onschuldige vergissing te kenschetsen.

Werk aan de winkel

Dat betekent niet dat Grossman nergens een punt heeft. De vraag hoe ventrale vagale activiteit betrouwbaar gemeten kan worden, blijft open, ook zonder dat RSA een fundament van de theorie is. De fylogenetische claims – over de evolutionaire herorganisatie van vagale circuits bij de overgang naar zoogdieren – zijn plausibel, maar minder stevig onderbouwd dan het anatomische deel van de theorie. En de terminologie rond freeze, shutdown en collapse is binnen de PVT-gemeenschap zelf niet altijd consistent, wat vergelijkend onderzoek bemoeilijkt. Dat zijn reële kwesties, en ze verdienen serieuzere aandacht dan ze tot nu toe hebben gekregen.

Conclusie

Wetenschappelijke kritiek is waardevol, en de polyvagaaltheorie is niet immuun voor vragen of verbetering. Er zijn legitieme debatten over de mate waarin RSA als proxy voor ventrale vagale activiteit bruikbaar is, over de vraag hoe robuust de evolutionaire claims zijn, en over de precieze anatomische grenzen van het sociale betrokkenheidssysteem.

Maar Grossmans artikel gaat daar grotendeels niet over. Het bestrijdt een vagale paradox die Porges nooit formuleerde, behandelt RSA als een fundament dat Porges zelf expliciet heeft gerelativeerd, verwart freeze met shutdown, en mist het evolutionaire kernpunt van de theorie over de nucleus ambiguus. Wie de bronnen naast elkaar legt, ziet dat de kern van de kritiek niet aansluit op de kern van de theorie.

De polyvagaaltheorie is niet dood. Ze is onderwerp van een lopend wetenschappelijk debat, en dat is precies waar ze hoort te zijn; alleen zou dat debat over andere vragen moeten gaan dan degene die Grossman stelt.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Inleiding

Als je je vinger op je pols legt en je hartslag voelt, lijkt het meestal alsof je hart in een mooi regelmatig ritme klopt; als een metronoom: tiktak, tiktak, tiktak. Maar schijn bedriegt, want bij nauwkeurige meting blijkt dat de tijd tussen opeenvolgende hartslagen voortdurend varieert, met fracties van seconden; soms voelbaar, vaak niet. Dit natuurlijke versnellen en vertragen van je hartslag wordt hartslagvariabiliteit genoemd, Heart Rate Variability in het Engels, afgekort HRV.

Het ligt voor de hand om het Engelse Heart Rate Variability te vertalen met hartritmevariabiliteit, en het zou ook nog mooi zijn met het oog op de afkorting HRV, maar dat zou om twee redenen niet kloppen. Ten eerste is de vertaling van het Engelse rate niet ritme, maar hoeveelheid, in de zin van ‘aantal per tijdseenheid’, dus frequentie. Daarom is de beste vertaling van heart rate → hartslagfrequentie (of korter: hartslag). Ten tweede is het van belang om te beseffen dat het echt niet het ritme is dat varieert, maar de frequentie. Van een variabel hartritme worden cardiologen blij, want dan is er iets te behandelen 🤪. Bekende hartritmevariaties, die zelfs stoornissen kunnen worden, zijn boezemfibrilleren en extrasystolen.

Dus het Engelse HRV moeten we in het Nederlands vertalen met hartslagvariabiliteit. Ik blijf de afkorting HRV gebruiken, en dan refereer ik dus aan de Engelse term. Dat doe ik omdat ik me wil voegen naar het gangbare taalgebruik. Probeer maar te zoeken op HSV, dan krijg je weinig zinvolle respons of vooral HRV-resultaten1.

OK, terug naar HRV!
Lange tijd werd deze variabiliteit gezien als ruis, als iets storends dat je moest wegfilteren om de “echte” informatie te ontdekken. Maar in de afgelopen decennia is HRV uitgegroeid tot een belangrijke en veelbelovende biomarker in de gezondheidswetenschappen. Het blijkt namelijk dat deze variabiliteit helemaal geen storing is, maar een signaal dat een beeld geeft van de flexibiliteit en veerkracht van je autonome zenuwstelsel, het deel van je zenuwstelsel dat onbewust al je belangrijke levensfuncties reguleert.

In dit artikel neem ik je mee in de wereld van HRV: wat het is, hoe het ontstaat, wat het betekent voor je gezondheid, en hoe het kan helpen bij het begrijpen van stress, trauma, veerkracht en welzijn. Voor geïnteresseerden in de polyvagaaltheorie is het van belang om inzicht in HRV te hebben en het verschil met RSA 😳 te kennen (waarover binnenkort een Relaxicon-onderwerp verschijnt).

Wat is Heart Rate Variability?

De basis: van hartslag naar hartslagvariabiliteit

Je hartslag of hartfrequentie wordt uitgedrukt in slagen per minuut, bijvoorbeeld zestig, zeventig of tachtig slagen per minuut bij een rustende volwassene. Dit getal suggereert een vaste, constante frequentie. Maar als je zou inzoomen op de tijd tussen individuele hartslagen, zou je zien dat deze tijd voortdurend fluctueert, ook als de mate van activiteit niet verandert.

Stel, je hartslag is gemiddeld zestig slagen per minuut. Dat betekent gemiddeld één hartslag per seconde. In werkelijkheid fluctueert deze timing continu: de eerste hartslag volgt na 0,95 seconden, de tweede na 1,02 seconden, de derde na 0,98 seconden, de vierde na 1,05 seconden. Deze kleine verschillen, deze variabiliteit, vormen samen je HRV.

De golf van je hartritme

Als je deze variaties in de tijd uitzet op een grafiek, zie je een golvend patroon ontstaan. Het hart versnelt en vertraagt voortdurend, vaak synchroon met je ademhaling: tijdens inademing versnelt je hartslag lichtjes, tijdens uitademing vertraagt je hartslag weer. Deze ritmische op-en-neer beweging is geen toeval. Het weerspiegelt de voortdurende dialoog tussen je hart en je hersenstam en wordt gemedieerd (= gereguleerd, gestuurd) door het autonome zenuwstelsel.

Het autonome zenuwstelsel: de onzichtbare dirigent

Om HRV te begrijpen, moeten we eerst kennismaken met het autonome zenuwstelsel, het systeem dat automatisch, buiten je bewuste wil om, je levensfuncties reguleert: je hartslag, ademhaling, spijsvertering, bloeddruk, lichaamstemperatuur en nog veel meer.

Twee hoofdspelers en een derde, minder bekende

Het autonome zenuwstelsel bestaat uit twee hoofdtakken die vaak in tegengestelde richting werken. Het sympathische zenuwstelsel bereidt je lichaam voor op actie; denk aan werken, sporten of de vecht-of-vluchtreactie. Het verhoogt je hartslag, versnelt je ademhaling, verwijdt je pupillen, verhoogt je bloeddruk en mobiliseert energie. Dit systeem wordt geactiveerd bij inspanning, stress, opwinding, gevaar of uitdaging.

Daarnaast werkt het parasympathische zenuwstelsel als tegenwicht. Het ondersteunt rust, herstel en spijsvertering: de rust-en-herstelmodus. Dit systeem verlaagt je hartslag, verdiept en vertraagt je ademhaling, bevordert spijsvertering, ondersteunt herstel en groei, en conserveert energie. De belangrijkste zenuw van dit systeem is de nervus vagus (Latijn voor “zwervende zenuw”), die van je hersenstam naar beneden loopt2 en vele organen innerveert (= “voorziet van zenuwvezels”, of “stuurt zenuwsignalen naar”), waaronder je hart.

De polyvagaaltheorie (Porges, 1994) onderscheidt binnen het parasympathische systeem twee functioneel verschillende vagale paden. De zogenaamde ventrale vagus bestaat uit gemyeliniseerde (= “geïsoleerde”) vezels, die zorgen voor snelle, flexibele hartregulatie en die daarnaast sociale betrokkenheid ondersteunen. De dorsale vagus bestaat uit ongemyeliniseerde vezels, die vooral spijsvertering en metabolisme (= stofwisseling) reguleren en onder extreme stress verstarring/immobilisatie kunnen ondersteunen. Voor HRV is vooral de ventrale vagus relevant, omdat deze snelle, beat-to-beat modulatie van de hartslag mogelijk maakt.

Een delicate balans, of liever: een flexibele dans

Vroeger dacht men dat het autonome zenuwstelsel werkte als een simpele weegschaal: meer sympathisch betekent automatisch minder parasympathisch, en vice versa. Maar de werkelijkheid is complexer en genuanceerder. Het autonome zenuwstelsel functioneert meer als een orkest met meerdere instrumenten die samen een dynamische compositie spelen. Afhankelijk van de context – ben je aan het sporten, aan het mediteren, in gesprek, aan het eten, gestrest of ontspannen – verschuift de balans voortdurend. En precies die flexibiliteit, die voortdurende aanpassing, is wat HRV meet.

Mechanismen achter de variatie

Ademhaling: de primaire dirigent

De belangrijkste bron van HRV is je ademhaling. Dit fenomeen heet Respiratoire Sinus Aritmie (Respiratory Sinus Arrhythmia in het Engels, afgekort als RSA), en het werkt als volgt. Tijdens inademing expandeert je borstkas en daalt de druk in je borstkas. Dit trekt meer bloed naar je hart (verhoogde veneuze return). Tegelijkertijd signaleert je hersenstam: “We hebben meer bloed, we kunnen sneller pompen.” Je vaguszenuw vermindert tijdelijk zijn remmende invloed op je hart, waardoor je hartslag lichtjes versnelt.

Tijdens uitademing ontspant je borstkas en normaliseert de druk. Minder bloed stroomt terug naar het hart. Je hersenstam signaleert: “We kunnen rustiger aan doen.” Je vaguszenuw hervat zijn remmende werking en je hartslag vertraagt weer. Deze ademhalingsgekoppelde hartritme-oscillatie (= schommeling, pendelen) is zo belangrijk dat ze een eigen naam heeft gekregen: RSA. Meer hierover vind je in het binnenkort te verschijnen aparte Relaxicon-artikel over RSA.

Waarom is dit nuttig? Dit zorgt voor een efficiënte koppeling tussen je ademhaling (zuurstofopname) en je hartslag (zuurstoftransport). Het is een prachtig voorbeeld van hoe je lichaam voortdurend optimaliseert.

De baroreflex: bloeddrukregulatie

Je lichaam heeft sensoren (zogenaamde baroreceptoren [baro = druk]) in de wanden van je grote bloedvaten (vooral in je halsslagaders en aortaboog) die voortdurend je bloeddruk monitoren. Als je bloeddruk stijgt, registreren deze sensoren dat en sturen ze een signaal naar je hersenstam. Je hersenstam activeert vervolgens de vaguszenuw en je hartslag daalt (om de bloeddruk te verlagen). Omgekeerd versnelt je hartslag bij dalende bloeddruk.

Deze baroreflex werkt op een iets langzamere cyclus dan ademhaling (ongeveer elke zeven tot tien seconden) en draagt bij aan de low-frequency component van HRV. Je zou kunnen zeggen: een tweede, minder opvallend ritme.
Het is een feedbacksysteem dat helpt om je bloeddruk binnen veilige grenzen te houden.

Thermische regulatie, hormonale invloeden en meer

Je lichaamstemperatuur schommelt subtiel gedurende de dag en wordt beïnvloed door beweging en inspanning, omgevingstemperatuur, dag-nachtritme en emotionele toestand. Deze variaties vragen om aanpassingen in je doorbloeding en hartslag, wat bijdraagt aan very-low-frequency-variaties in HRV; een derde ritme dus3.

Ook hormonen zoals adrenaline, cortisol en andere signalen uit je endocriene systeem beïnvloeden je hartslag op de wat langere termijn. Deze werken langzamer dan zenuwsignalen, maar dragen bij aan de baseline-verschuivingen in HRV.

Tenslotte beïnvloeden ook je mentale en emotionele toestand de HRV. Angst, woede en stress leiden tot verhoogde sympathische activiteit en verlaagde HRV. Rust, veiligheid en verbinding verhogen de parasympathische activiteit en daarmee HRV. Aandacht en concentratie verlagen HRV tijdelijk (mentale inspanning), terwijl ontspanning en meditatie HRV verhogen.

Wat zegt HRV over je gezondheid?

HRV als spiegel van autonome flexibiliteit

De kern van wat HRV onthult, is autonome flexibiliteit: het vermogen van je lichaam – en dan specifiek het autonome zenuwstelsel – om soepel en passend te reageren op wisselende eisen. Een hoge HRV suggereert dat je autonome zenuwstelsel veerkrachtig en adaptief is: het kan schakelen tussen rust en activiteit, tussen focus en ontspanning, tussen inspanning en herstel.

Hoge HRV wordt geassocieerd met betere cardiovasculaire (= hart en bloedvaten) gezondheid, goede fysieke fitheid, effectievere stressregulatie, betere emotieregulatie, grotere psychologische veerkracht (resilience), sneller herstel na inspanning, een gezonder metabool profiel (bloedsuiker, cholesterol), en een lager risico op hart- en vaatziekten.

Lage HRV wordt geassocieerd met verhoogd risico op hart- en vaatziekten, chronische stress en burn-out, angst en depressie, PTSS en trauma, diabetes en metabool syndroom, chronische ontstekingen, slechte slaapkwaliteit en verminderd herstelvermogen.

HRV meten en beoordelen

De gouden standaard: ECG

De meest nauwkeurige manier om HRV te meten is via een elektrocardiogram of ECG. Dit registreert de elektrische activiteit van je hart met hoge precisie. De zogenaamde R-piek in het ECG-signaal (de hoogste uitslag) markeert elke hartslag. De tijd tussen twee opeenvolgende R-pieken heet de R-R interval of inter-beat interval. HRV-analyse berekent de variabiliteit in deze R-R intervallen, zie de blauwe pijlen hieronder4.

Het heeft geen zin om een analyse te doen van een paar seconden, want daarin zijn er maar enkele hartslagen en daaruit kun je geen variabiliteit bepalen. De typische meetduur varieert van kortetermijn metingen van vijf tot tien minuten (voor acute metingen; ook het ECG hierboven is te kort) tot langetermijn metingen van vierentwintig uur (Holter-monitoring, voor klinische doeleinden).

Moderne alternatieven: wearables en apps

De laatste jaren zijn er talloze draagbare apparaten op de markt gekomen die HRV kunnen meten. Hartslagmeters met borstsensor (zoals Polar of Garmin) schijnen best nauwkeurig te zijn, omdat ze werken met elektrische signalen, vergelijkbaar met die van een ECG. Smartwatches met optische sensoren (zoals Apple Watch of Fitbit) gebruiken licht om je hartslag te meten via je pols. Deze zijn veel minder nauwkeurig dan borstsensoren, maar vaak voldoende voor het volgen van trends. Er zijn ook smartphone-apps die via de camera je hartslag registreren door lichtschommelingen in je vinger te meten, maar de kwaliteit van deze apps varieert sterk. Tenslotte zijn er dedicated HRV-devices zoals de Inner Balance van HeartMath.

Voor betrouwbare metingen is consistentie van belang. Meet bij voorkeur elke dag op hetzelfde moment, in dezelfde houding (liggen of rustig zitten), en onder vergelijkbare omstandigheden. Veel experts adviseren om 's ochtends, vlak na het wakker worden, te meten, omdat dan externe invloeden minimaal zijn: je hebt nog niet gegeten, geen cafeïne gedronken en (hopelijk) geen stress of inspanning gehad. Hierdoor reflecteert je meting vooral je baseline-autonome staat. Maar als 's ochtends niet haalbaar is, kun je ook een ander vast moment kiezen, bijvoorbeeld voor het avondeten of voor het slapengaan, zolang je dit consistent toepast.

Verschillende manieren om variabiliteit te beschrijven

HRV kan op verschillende manieren worden uitgedrukt. De meest gebruikte methoden zijn zogenaamde tijdsdomein-metingen en frequentiedomein-metingen.

Tijdsdomein-metingen: simpel en direct

Deze metingen beschrijven de variabiliteit in tijd, zonder verdere wiskundige transformaties. Er zijn drie veelvoorkomende manieren waarop dan geteld kan worden. Dat zijn achtereenvolgens:

1. SDNN (Standard Deviation of NN intervals) is de standaarddeviatie van alle R-R intervallen en geeft een globaal beeld van totale HRV.

2. RMSSD (Root Mean Square of Successive Differences) meet de variabiliteit tussen opeenvolgende hartslagen.

3. pNN50 (percentage of NN intervals differing by >50ms) geeft het percentage van opeenvolgende hartslagen die meer dan vijftig milliseconden verschillen.

Het voordeel van tijdsdomein-metingen is dat ze eenvoudig te begrijpen zijn, minder vatbaar voor technische artefacten, en goed bruikbaar voor dagelijkse tracking. Omdat het hele verhaal nogal technisch is, ga ik over deze meet- en telmethode in deze voetnoot5 de diepte in.

Frequentiedomein-metingen: de componenten gescheiden

Via een zogenaamde spectraalanalyse (een wiskundige techniek gebaseerd op Fourier-transformatie) kan HRV worden opgesplitst in verschillende frequentiebanden. Dit toont vervolgens de verschillende bronnen van variabiliteit (zie ook hierboven, bij Mechanismen achter de variatie). In deze voetnoot6 leg ik dat uit, als je er technisch in geïnteresseerd bent.

Het voordeel van frequentiedomein-metingen is dat ze verschillende bronnen van variabiliteit kunnen onderscheiden en nuttig zijn voor onderzoek naar specifieke mechanismen. Maar ze zijn complexer en vatbaarder voor meetfouten.

Wat is een “goede” HRV?

Er is geen universeel getal dat “goed” of “slecht” is. HRV hangt af van leeftijd (HRV daalt met het ouder worden), fitheid (sporters hebben meestal hogere HRV), geslacht (mannen hebben vaak iets hogere HRV dan vrouwen), genetica (erfelijke verschillen bestaan), context (rust, slaap, activiteit, stress) en gezondheid (chronische ziekten verlagen HRV).

Belangrijker dan absolute waarden zijn trends over tijd. Is je HRV aan het stijgen of dalen? Hoe snel komt je HRV terug na inspanning of stress? Reageert je HRV flexibel op veranderende omstandigheden?

Dan heb ik toch enkele waarden voor je op een rijtje gezet:
Hoger is meestal beter, maar het gaat dan vooral om hoog voor jóu.

Een paar grove richtwaarden (voor de veelgebruikte maat RMSSD):
< 20 ms → laag (vaak stress, vermoeidheid, ontregeling)
20–40 ms → gemiddeld
40–70 ms → goed
70+ ms → zeer goed (vaak bij fitte, goed gereguleerde mensen)

Maar let op: een stabiele HRV van 35 die goed past bij jouw lichaam is “gezonder” dan een grillige HRV van 60. Als je het simpel wilt houden, kun je zeggen dat je HRV goed is als:

• hij redelijk stabiel is,

• hij past bij jouw leeftijd en conditie,

• hij daalt bij stress en weer herstelt,

• jij je over het algemeen energiek en veerkrachtig voelt.

HRV verbeteren: wat kun je doen?

Het goede nieuws is dat je HRV niet in steen gebeiteld is. Je kunt het beïnvloeden door je leefstijl aan te passen. Een kleine greep uit de mogelijkheden:

Regelmatige beweging, maar met mate

Matige aerobe training zoals wandelen, fietsen of zwemmen, drie tot vijf keer per week, werkt goed. Ook intervaltraining (afwisselend intensief en rustig) is effectief. Yoga, Tai Chi en Qigong combineren beweging, ademhaling en mindfulness. Let wel op: overtraining heeft een tegengesteld effect. Herstel is even belangrijk als training.

Ademhalingsoefeningen

Langzaam en diep ademhalen is een van de meest directe manieren om HRV te verhogen. Een langzame ademhaling (vijf tot zes ademhalingen per minuut) stimuleert de nervus vagus. Een langere uitademing dan inademing activeert het parasympathische systeem en verhoogt direct de RSA-component van HRV.

Een eenvoudige oefening: adem vier tot vijf seconden in door je neus, adem zes tot acht seconden uit door je neus of mond, herhaal dit vijf tot tien minuten, en doe dit dagelijks. Geavanceerde methoden omvatten HRV-biofeedback (adem op je “resonantiefrequentie” met visuele feedback, meestal rond zes ademhalingen per minuut) en coherente ademhaling (HeartMath-methode).

Mindfulness en meditatie

Meditatieve praktijken zijn effectief bewezen om HRV te verhogen. Mindfulness-meditatie richt zich op aandacht voor het moment zonder oordeel. Compassie-meditatie cultiveert positieve gevoelens. Regelmatige meditatie van bijvoorbeeld twintig minuten per dag kan HRV structureel verhogen. Al na enkele weken is een merkbaar effect te zien.

Slaaphygiëne

Optimaliseer je slaap door een regelmatig slaapritme aan te houden (zelfde bed- en opsta-tijd), zeven tot negen uur per nacht te slapen, en voor een donkere, koele slaapkamer te zorgen (zestien tot negentien graden Celsius is ideaal). Vermijd schermen één tot twee uur voor bedtijd (blauw licht remt melatonine). Drink geen cafeïne na twee uur ’s middags en vermijd alcohol (dit verstoort diepe slaap).

Sociale verbinding en co-regulatie

Positieve sociale interacties verhogen de HRV. Breng tijd door met geliefden en vrienden, zoek fysiek contact (knuffelen, aanraking) en onderneem samen ontspannende activiteiten. Ons autonome zenuwstelsel kan co-reguleren (“afstemmen”) met dat van anderen. In veilige, verbonden interacties kunnen beide personen een verhoogde HRV ervaren. Dit is een kernprincipe uit de polyvagaaltheorie.

Groene omgeving

Tijd doorbrengen in de natuur verhoogt de HRV, verlaagt stresshormonen (cortisol) en verbetert de stemming. Wandelen in bos of park, of tuinieren, allemaal goed! Zelfs uitzicht hebben op groen is al helpend.

Muziek en geluid

Rustgevende muziek kan de HRV verhogen. Denk aan langzame, harmonische muziek (zestig tot tachtig beats per minuut), natuurgeluiden (golven, regen, bos), of binaural beats (omstreden, maar sommige mensen ervaren effect).

Net zo belangrijk: vermijd wat HRV schaadt

Om dweilen met de kraan open te vermijden, is het handig om chronische stress uit je leven te bannen (zoek hulp, train mindfulness, pas werkbelasting aan), evenals roken, alcohol, langdurig zitten (sta elk uur even op, beweeg), slaaptekort en junkfood.

HRV en de polyvagaaltheorie

De polyvagaaltheorie biedt een interessant neurobiologisch kader om HRV te begrijpen binnen een evolutionair en relationeel perspectief. Hierbij is vooral de RSA-component van belang, waarover ik de komende tijd meer zal schrijven.

Toekomstperspectieven

Het veld van HRV-onderzoek groeit snel. Door continue HRV-monitoring kunnen interventies op maat worden aangeboden. Just-in-time interventies zijn mogelijk, waarbij een app een ademhalingsoefening stuurt als de HRV daalt. Personalized coaching via AI analyseert HRV-patronen en geeft gepersonaliseerd advies.

HRV wordt steeds vaker gecombineerd met andere biomarkers zoals slaapfasen (via EEG of accelerometer), activiteitenniveau (via bewegingssensoren), huidgeleiding (electrodermal activity), lichaamstemperatuur en bloedsuiker (bij diabetici). Dit geeft een multi-dimensionaal beeld van de fysiologische gezondheid.

HRV kan een rol spelen in vroege detectie van cardiovasculaire risico’s, burn-out en overbelasting en van depressie (de HRV daalt vaak vóór symptomen verschijnen).

HRV-biofeedback wordt steeds toegankelijker via apps met real-time feedback, VR-omgevingen die reageren op HRV, en games die je leren je autonome staat te reguleren.

Actuele onderzoeksrichtingen omvatten HRV en het immuunsysteem, HRV en het darmmicrobioom, HRV en neuroplasticiteit, en HRV bij neurodiversiteit (autisme, ADHD).

Conclusie

Heart Rate Variability of Hartslagvariabiliteit is meer dan een technische meting: het is een venster op de veerkracht van je systeem, een spiegel van je autonome flexibiliteit, en een biomarker van welzijn en gezondheid.

Een hoge HRV duidt op een adaptief, veerkrachtig systeem dat kan schakelen tussen rust en actie, tussen herstel en prestatie, tussen verbinding en focus. Het weerspiegelt je vermogen om te reageren op een dynamische, veeleisende wereld zonder vast te lopen in rigiditeit of uitputting.

Het is fijn dat je HRV niet vastligt. Door bewuste keuzes (regelmatige beweging, gezonde slaap, ademhalingsoefeningen, zinvolle sociale verbindingen, mindfulness) kun je je HRV positief beïnvloeden en daarmee je gezondheid ondersteunen.

Het omgaan met HRV vraagt om nuance en context. Het is geen wondermiddel, geen vervanging voor professionele zorg, en geen absoluut getal dat “succes” of “falen” definieert. Het is meer een kompas dan een bestemming; een hulpmiddel om jezelf beter te leren kennen, patronen te herkennen en om op je pad naar welzijn te kunnen navigeren.

In een tijd waarin stress, burn-out en chronische ziekten toenemen, biedt HRV een wetenschappelijk gefundeerde, toegankelijke manier om preventief te werken aan gezondheid. Het nodigt uit tot zelfonderzoek, zelfredzaamheid en zelfcompassie en tot het erkennen dat ons lichaam voortdurend met ons communiceert, als we maar leren luisteren.

Bronnen

Een niet-complete lijst van geraadpleegde bronnen:

Porges, S.W. (1995). Orienting in a defensive world: Mammalian modifications of our evolutionary heritage. Psychophysiology, 32(4), 301-318.

Porges, S.W. (2007). The polyvagal perspective. Biological Psychology, 74(2), 116-143.

Grossman, P., & Taylor, E.W. (2007). Toward understanding respiratory sinus arrhythmia: Relations to cardiac vagal tone, evolution and biobehavioral functions. Biological Psychology, 74(2), 263-285.

Porges, S.W. (2023). The Vagal Paradox: A Polyvagal Solution. Comprehensive Psychoneuroendocrinology, 16, 100200.

Shaffer, F., & Ginsberg, J.P. (2017). An Overview of Heart Rate Variability Metrics and Norms. Frontiers in Public Health, 5, 258.

Thayer, J.F., & Lane, R.D. (2009). Claude Bernard and the heart-brain connection: Further elaboration of a model of neurovisceral integration. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 33(2), 81-88.

Dit artikel maakt deel uit van het Relaxicon op RelaxMore.net.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Do you prefer the English version?

Over dit artikel

Dit artikel is onderdeel van “De Polyvagale Wereld” op RelaxMore.net en is bedoeld als toegankelijk startpunt voor iedereen die nog weinig kennis heeft van de polyvagaaltheorie. Aanvullende artikelen op RelaxMore.net en in het Relaxicon verdiepen specifieke thema’s zoals neuroceptie, co-regulatie en fawning. Vragen zijn welkom in de comments.

Inleiding

De polyvagaaltheorie gaat over de communicatie tussen hersenen en lichaam. Ze beschrijft hoe interne en externe signalen, grotendeels buiten ons bewustzijn om, ons gevoel van veiligheid beïnvloeden en ons gedrag sturen. De theorie biedt inzicht in de intelligentie van onze evolutionaire erfenis: miljoenen jaren lang heeft die erfenis ons zenuwstelsel gevormd, met als doel ons te beschermen en optimaal samen te werken met onze omgeving.

De theorie raakt meerdere vakgebieden tegelijk: psychologie, fysiologie, evolutiebiologie en neurologie. Deze synthese maakt haar soms complex, maar ook juist zo waardevol – ze verbindt wat in de reguliere geneeskunde nog te vaak los van elkaar wordt behandeld.

Ben je therapeut of zorgverlener en geïnteresseerd in deze materie?

Ik heb een tweedaagse training ontwikkeld:
”De Polyvagaaltheorie en Traumaresponsen”.
Verdiepende theorie met een vertaalslag naar de praktijk.

Check deze training

De wetenschap van het gevoel van verbondenheid en veiligheid

Opmerkelijk dat William James in 1914 al aanvoelde hoe bepalend ons zenuwstelsel is voor ons welzijn. Precies tachtig jaar later onderbouwde Stephen Porges dit wetenschappelijk in de polyvagaaltheorie. Veiligheid – of liever: het innerlijk erváren van veiligheid – heeft daarin een belangrijke plaats:

Waar gaat de polyvagaaltheorie over?

Het autonome zenuwstelsel – het deel dat onbewust allerlei lichaamsfuncties regelt – blijkt meer te zijn dan alleen een besturing van onze fysiologie. Het bevat ook de kernstructuren die ons veiligheid of dreiging laten ervaren. De polyvagaaltheorie beschrijft wat je zou kunnen noemen de taal van ons autonome zenuwstelsel.

Hoogleraar psychiatrie en neurowetenschapper Stephen Porges publiceerde de theorie in 1994. Hij laat zien hoe de evolutie van ons autonome zenuwstelsel verklaart waarom we reageren op stress, dreiging en sociaal contact zoals we doen. Daarbij legt hij verbanden tussen autonome ontregeling en een breed scala aan lichamelijke en mentale klachten.

De polyvagaaltheorie gaat steeds meer over verbinding en liefde: over de factoren die verbinding mogelijk maken, en over wat er gebeurt als die verbinding ontbreekt. Zo biedt ze ook handvatten voor bredere maatschappelijke vraagstukken: hoe maken we de wereld een veiligere plek?

De polyvagaaltheorie gaat over hoe ons lichaam reageert op de verschillende uitdagingen in het leven. Deze reacties zijn dus gebaseerd op de evolutie van ons autonome zenuwstelsel.

Tijdens onze evolutionaire geschiedenis als gewervelden is dat autonome zenuwstelsel geleidelijk aan veranderd. Bij deze veranderingen zijn nieuwe banen of circuits ontstaan. Deze circuits functioneren in een hiërarchie; de nieuwere circuits remmen de oudere circuits af. Deze oudere circuits zijn verdedigings- of beschermingscircuits.

In de geneeskunde en verschillende therapieën beginnen we nu meer inzicht te krijgen in de rol die een ontregeld autonoom zenuwstelsel heeft bij veel ziekten, en vooral chronische ziekten. Ook op de mentale gezondheid heeft het autonome zenuwstelsel grote invloed.

Een niet goed gereguleerd autonoom zenuwstelsel (= gedisreguleerd, oftewel uit balans) kan volgens de polyvagaaltheorie (PVT) een verklaring zijn voor o.a. een aantal buikklachten (waaronder obstipatie, prikkelbaredarmsyndroom, spastische darm), voor de meeste posttraumatische verschijnselen, prikkelovergevoeligheid en een aantal verschijnselen die we onder de autistische kenmerken scharen.

Het mooie van Porges’ werk is dat hij niet alleen een theorie bedacht heeft, maar óók de praktische consequenties overziet. Hij stelt andere – meer lichaamsgerichte – behandelopties voor, waarmee inmiddels ook al goede resultaten worden behaald. De laatste jaren besteedt Porges in zijn werk steeds meer aandacht aan de praktische implicaties van de polyvagaaltheorie.

De polyvagaaltheorie gaat steeds meer over liefde en verbinding. De theorie biedt inzicht in de factoren die verbinding mogelijk maken, maar ook in de factoren die een rol spelen als we verbinding missen of verliezen. Zo kunnen we door deze nieuwe wetenschap leren wat in onze maatschappij helpend gaat zijn om van de wereld een meer liefdevolle plek te maken.

Wat betekent ‘polyvagaal’?

Poly betekent ‘meerdere’, vagaal verwijst naar de nervus vagus, een van de belangrijkste hersenzenuwen van ons lichaam. Polyvagaal betekent dus: ‘meerdere vagale banen’. De indruk kan ontstaan dat de theorie alleen over de nervus vagus gaat, maar dat is niet zo. Ook een viertal andere hersenzenuwen speelt een rol, en de theorie beschrijft het hele autonome zenuwstelsel in samenhang.

Hoe staat de polyvagaaltheorie er wetenschappelijk voor?

De polyvagaaltheorie heeft in de klinische praktijk (traumaverlening, lichaamsgerichte therapie, ontwikkelingspsychologie) brede ingang gevonden. Pioniers als Peter Levine (Somatic Experiencing®), Bessel van der Kolk en Pat Ogden herkenden in Porges’ werk eindelijk de neurobiologische verklaring voor wat zij al jaren in de behandelkamer waarnamen: de weg naar traumaheling gaat via het lichaam.

Tegelijkertijd is er wetenschappelijke discussie. De meest uitgesproken kritiek komt van wetenschappers Grossman en Taylor, die vraagtekens plaatsten bij een aantal anatomische en evolutionaire details van de theorie – met name rond de interpretatie van de nervus vagus en de evolutionaire ordening van vagale circuits. Porges heeft op deze kritiek gereageerd en delen van zijn formulering verfijnd. Dat debat is niet volledig gesloten, en dat hoort ook zo: zo werkt wetenschap.

De kern van de polyvagaaltheorie – dat ons autonome zenuwstelsel in een hiërarchie van overlevingscircuits opereert, en dat veiligheid de basis is voor verbinding en herstel – staat als klinisch verklaringsmodel overeind en wordt verder onderbouwd. Elders op deze website bespreek ik het wetenschappelijk debat uitgebreider; ook de website van het Polyvagaalinstituut Nederland is in dit kader de moeite van het volgen waard.

De drie pijlers van de polyvagaaltheorie

De polyvagaaltheorie rust op drie onderling verbonden inzichten. Op verreweg de meeste plaatsen worden deze pijlers in dezelfde volgorde genoemd, namelijk 1: Autonome hiërarchie; 2: Neuroceptie en 3: Co-regulatie.

Er wordt over pijler 1 het meest geschreven en gesproken, maar dat is wat mij betreft geen reden om deze pijler in het overzicht ook als eerste te beschrijven. Ik kies tegenwoordig voor een “chronologische volgorde”: wat gebeurt er achtereenvolgens in het echte leven? Dan ziet het rijtje er anders uit, namelijk:

1. Neuroceptie (het scanproces dat alles in gang zet) en dan het op basis daarvan “geregeld” worden van de …

2. Autonome hiërarchie.

3. Co-regulatie staat dan op plaats drie, maar dat is en blijft een lastige, op welke plaats je hem ook zet.

Normaal gesproken zou hier een betaalmuur komen, maar omdat ik dit een belangrijk artikel vind voor iedereen die belangstelling heeft voor de polyvagaaltheorie, heb ik de betaalmuur in dit artikel verwijderd.

Pijler 1: Neuroceptie – onze onbewuste veiligheidsradar

Ons zenuwstelsel scant voortdurend de omgeving, ons eigen lichaam en het relationele veld op signalen van veiligheid of dreiging. Dit gebeurt razendsnel, automatisch en volledig buiten onze bewuste waarneming. Porges noemt dit proces neuroceptie: de neurale detectie van veiligheid, gevaar of levensbedreiging.

Neuroceptie verschilt van perceptie. Perceptie is bewust waarnemen; neuroceptie is een dieper, ouder systeem dat al reageert vóórdat de hersenschors het heeft verwerkt. Dat verklaart waarom we soms gespannen worden in een situatie die ‘objectief’ veilig lijkt, of juist ontspannen terwijl anderen zich zorgen maken: onze neuroceptie reageert op subtiele signalen die we niet bewust opmerken.

De drie informatiekanalen van de neuroceptie

De neuroceptie gebruikt drie informatiestromen om tot een conclusie te komen of het op dit moment op de plek waar we zijn veilig is of dat er (levensbe)dreiging is.

• Externe signalen: omgevingsgeluiden, lichtintensiteit, ruimtelijke openheid of beslotenheid, vertrouwdheid van een plek en alle andere informatie die via de zintuigen binnenkomt.

• Interne signalen: spanning in spieren, hartritme, ademhaling, buikgevoel, pijn, moeheid, misselijkheid, temperatuurgewaarwording, honger, dorst; kortom, alles wat via interoceptie (de “inwendige zintuigen”) binnenkomt.

Bij mensen met een chronische aandoening is dit kanaal extra relevant, en vaak ook extra problematisch: het lichaam stuurt voortdurend signalen van onveiligheid of dreiging – pijn, uitputting, ongemak – waardoor de neuroceptie structureel gekleurd wordt richting gevaar, ook als er van buitenaf geen dreiging is. Dat verklaart waarom chronische pijn en vermoeidheid zo nauw verweven zijn met autonome ontregeling.

• Relationele signalen: dit zijn de signalen die direct van het zenuwstelsel van de ander komen: stemtoon en stemklank, gezichtsuitdrukking en oogcontact, lichaamshouding en beweging, en de aanrakingskwaliteit. Het gaat dus niet om de omgeving of context als zodanig, maar om wat het andere lichaam uitstraalt en wat ons zenuwstelsel daarvan oppikt, nog voordat we er bewust iets mee doen.

Op basis van dit scanproces, dat 24/7 plaatsvindt en waarbij met behulp van oude breinstructuren in de hersenstam en de omgeving daarvan (de zogenaamde sub-corticale gebieden: gebieden die onder [= sub] de hersenschors [= cortex] liggen) de informatie die via de drie stromen binnenkomt wordt geanalyseerd, bepaalt het zenuwstelsel welke autonome toestand (pijler 2) passend is, en het “schakelt” daar automatisch naartoe. Wij kiezen daar niet in; ons lichaam doet het voor ons.

Waar ons bewustzijn pas om de hoek komt kijken, is dat we merken dat onze autonome toestand veranderd is, bijvoorbeeld dat onze hartslag omhoog is gegaan of dat we ons meer of minder gespannen voelen.

Wanneer neuroceptie ‘fouten’ maakt

We komen normaal gesproken allemaal met een redelijk gelijk afgestemde neuroceptie ter wereld. Onze neuroceptie wordt door de ervaringen die we meemaken “getraind” en kan daarbij ontregeld raken. Bij mensen met een traumageschiedenis kan neuroceptie gevaar detecteren waar geen gevaar is of mist het echte dreigingssignalen. Een relatief neutrale opmerking van een collega wordt als aanval ervaren; een drukke ruimte triggert paniek; intiem contact voelt onveilig. Hier is dus geen sprake van een bewuste keuze of “aanstellerij”; het is een zenuwstelsel dat geleerd heeft extra waakzaam te zijn.

Bij mensen die heel vroeg in het leven ernstige stress hebben meegemaakt, bijvoorbeeld een vroeggeboorte, bij medische ingrepen als pasgeborene of zelfs bij grote stress in de baarmoeder, kan de neuroceptie al vroeg afgesteld raken in de richting van (levensbe)dreiging. In mijn artikelen over GHIA schrijf ik hier meer over.

Deze inzichten hebben grote consequenties voor hoe we omgaan met mensen die heftig reageren op situaties die ons neutraal lijken. De vraag dient niet te zijn: “waarom doet hij of zij zo moeilijk?” maar: “wat detecteert het zenuwstelsel van de ander dat het mijne niet detecteert?” of misschien nog beter: “wat heb je meegemaakt?”

Onze neuroceptie maakt dus géén fouten, maar is gecalibreerd/”afgesteld” geraakt op basis van je ervaringen. De intentie was altijd en is nog steeds om je te helpen overleven op een manier die zo min mogelijk energie kost.

Pijler 2: Evolutionair gevormde autonome hiërarchie

Nu we weten hoe het zenuwstelsel de omgeving scant (neuroceptie) en dit de basis is van hoe de autonome toestand geregeld wordt, gaan we eens kijken welke opties hier zijn.

De polyvagaaltheorie beschrijft dat wij mensen dezelfde overlevingsstrategieën hebben als andere zoogdieren. Als we ons veilig voelen, zijn we meer geneigd om verbinding met elkaar te zoeken. Dit gaat via de zogenaamde ventrale vagale circuits. Je zou dit ook wel het ‘verbindingssysteem’ mogen noemen. We zijn dan in staat om compassie te voelen, anderen te troosten en ons vriendelijk en begripvol te gedragen. We voelen ons meer zorgzaam verbonden met onszelf en we zijn in staat om te leren.

Wanneer de neuroceptie dreiging detecteert, zijn er een aantal opties, die vaak worden voorgesteld als het doorlopen van een reeks voorspelbare en trapsgewijs verlopende responsen. De werkelijkheid is echter iets minder rechtlijnig, maar voor nu gebruiken we het standaard rijtje even.

In eerste instantie proberen we een dreigende situatie op te lossen door een sociale verbinding tot stand te brengen. We vragen om hulp of bieden aan om hulp te geven. Het verbindingssysteem wordt dus nog extra geactiveerd. Als dit niet leidt tot het herstel van veiligheid en verbondenheid, schakelen we vervolgens automatisch ons sympathische zenuwstelsel (het actiesysteem) in om te vluchten voor of te vechten tegen de bron van dreiging. Vluchten en vechten zie je soms letterlijk, maar tegenwoordig vaker figuurlijk, bijvoorbeeld in de vorm van een grote mond opzetten of een ander de schuld geven (vechten) of van onderwerp veranderen of doen alsof je heel druk bent (vluchten).

Als het aanzetten van het actiesysteem niet het gewenste effect heeft, vallen we uiteindelijk terug op de dorsaal vagale circuits (laten we dit het rust- terugtreksysteem noemen) dat ons immobiliseert in een bevriezingsrespons. In deze toestand voelen we ons hulpeloos, machteloos en afgesloten.

De polyvagaaltheorie beschrijft dus dat het omgaan met stress en dreiging drie niveaus kent: “drie hiërarchisch georganiseerde subsystemen van het autonome zenuwstelsel”.

De verwarring zit vaak in het woord hiërarchisch. De hiërarchie zit niet zozeer in welke toestand na de andere wordt geactiveerd, maar heeft betrekking op de evolutionaire ouderdom en het feit dat de systemen die “jonger” zijn, de “oudere systemen” “onder bedwang” houden. In de evolutie is het rust- en terugtreksysteem het oudst, gevolgd door het actiesysteem, en het verbindingssysteem is het jongst.

Zo gebruiken we onze hogere, nieuwere hersenstructuren om onze oudere verdedigingssystemen te remmen wanneer er geen gevaar is. Een evolutionair bepaalde hiërarchie, of in wat deftiger taal: een fylogenetische ordening (= de afstammingsgeschiedenis van een soort [=fylum]).

Samengevat

Voor het overzicht is dit rijtje handig:

1. Bij veiligheid of twijfel daaraan: het zoeken van contact en sociale verbinding middels het verbindingssysteem. Als dat niet voldoende werkt, dan …

2. Is er gevaar of lijkt dat er te zijn: er wordt overgeschakeld naar mobilisatie, het actiesysteem gaat aan, middels de vecht- en vluchtrespons. Mocht dat ook niet helpen …

3. Dan is er blijkbaar levensbedreiging: er ontstaat een respons van immobilisatie of bevriezing via ons rust- en terugtreksysteem.

Dit rijtje suggereert echter te veel een vaste volgorde; voor de gevoelige lezers kan er ook een waardeoordeel in gezien worden: alsof het beter is om het verbindingssysteem geactiveerd te hebben dan een van de andere twee systemen. Het rijtje past bij een autonome ladder, een beeld dat veel gebruikt wordt bij het uitleggen van de polyvagaaltheorie en dat ook heel behulpzaam is geweest, maar waar we inmiddels betere beelden voor hebben.

Zoals we bij neuroceptie echter al concludeerden, is het doel van het hele gebeuren om onze overleving te waarborgen. Er zijn dus geen “foute” autonome toestanden; ze zijn allemaal adaptief (= een aanpassing aan de situatie zoals de neuroceptie die interpreteerde).

Niet alleen bij dreiging

Deze systemen komen niet alleen in actie bij stress en dreiging, maar zijn ook in het dagelijks leven actief. Ons autonome zenuwstelsel staat altijd “aan”, 24 uur per dag. Ook als we geen dreiging ervaren, zijn de drie systemen in een of andere combinatie actief. Bij het sporten is het actiesysteem actief, maar dan zonder dat er dreiging is; bij het mediteren is het rust- en terugtreksysteem op de voorgrond zonder dat er dreiging is.
Dit is een belangrijke toevoeging die de polyvagaaltheorie heeft gedaan.

Gemengde toestanden

Een ander aspect rond de autonome regulering is dat de drie systemen niet als schakelaars aan en uit gaan, maar geleidelijk aan. Om deze reden heb ik het beeld van de ladder dan ook verlaten en heb ik een autonoom mengpaneel ontwikkeld.

Zo ontstaat een nog genuanceerder beeld van hoe de drie systemen met elkaar samenwerken en kunnen we toestanden benoemen waarin twee systemen tegelijk op de voorgrond staan. Als je bijvoorbeeld met je geliefde op de bank zit, is de kans groot dat je verbindingssysteem aan is en je rust- en terugtreksysteem. In veel gevallen zal bij het sporten ook niet alleen het actiesysteem aanstaan, maar is er ook sprake van een actief verbindingssysteem. Zo zijn er talloze voorbeelden waarop het autonome mengpaneel ingesteld kan staan.

Er is de laatste tijd ook vaak aandacht voor de begrippen fawning en please and appease. Dit zijn ook twee gemengde beelden.

Neuroceptie is in dit beeld de hand die het mengpaneel bedient:

Ben je therapeut of zorgverlener en geïnteresseerd in deze materie?

Ik heb een tweedaagse training ontwikkeld:
”De Polyvagaaltheorie en Traumaresponsen”.
Verdiepende theorie met een vertaalslag naar de praktijk.

Check deze training

Vrije keus?

Niemand kiest er bewust voor om in de vecht- of vluchtreactie te gaan, of om te bevriezen. Veel slachtoffers van geweld of misbruik hebben schuldgevoelens over het feit dat ze zich niet of minder hebben verzet. De respons op levensbedreigende gebeurtenissen is echter geen vrijwillige keus; ons lichaam maakt die keus op basis van neuroceptie.

In de polyvagaaltheorie bestaat niet zoiets als een slechte respons; er zijn alleen adaptieve overlevingsresponsen.

Geen vaste volgorde

Welke autonome toestand in een situatie geactiveerd wordt, of het nu veilig of dreigend is, alsmede de uiting daarvan, verschilt van mens tot mens. De evolutionaire hiërarchie ligt vast – de drie systemen hebben zich nu eenmaal in de beschreven volgorde ontwikkeld. Maar de hiërarchie zegt dus niet dat je altijd vanuit je verbindingssysteem naar je actiesysteem gaat; deze “fase” kan overgeslagen worden en zo kan in één keer het rust- of terugtreksysteem op de voorgrond komen.

Zo kunnen eerdere ervaringen ervoor zorgen dat het verbindingssysteem minder ontwikkeld of snel uitgeput is, waardoor iemand al bij geringe dreiging doorglijdt naar actie of terugtrekking. Een zeer ernstige situatie kan er ook toe leiden dat het verbindingssysteem niet verder wordt geactiveerd; het heeft immers geen zin hulp te zoeken als je huis in brand staat, dan moet je rennen (= actiesysteem → vluchten).

Betrokken structuren

Centraal bij dit alles staat de evolutie van een aantal hersenzenuwen, waarbij de nervus vagus de belangrijkste rol speelt. Over deze zelfde nervus vagus lees je tegenwoordig veel op de zogenaamd sociale platforms. Naast de vagus spelen nog vier andere hersenzenuwen een rol in het polyvagale verhaal. En van daaruit eigenlijk het hele lichaam, de hele hormoonhuishouding en de hele stofwisseling.

Pijler 3: Co-regulatie – samen reguleren

Ons zenuwstelsel is geen solospeler. Als zoogdieren zijn we van nature ingesteld op verbinding met anderen en die verbinding heeft een directe fysiologische werking. De aanwezigheid van een rustige, veilige ander kalmeert letterlijk ons zenuwstelsel en zo kunnen wij, als we in een kalme toestand zijn, ook anderen helpen kalmeren. Dit noemen we co-regulatie: de wederzijdse beïnvloeding van zenuwstelsels.

Hoe werkt co-regulatie?

Het ventraal vagale circuit (het verbindingssysteem) – het evolutionair nieuwste en meest ontwikkelde deel van ons autonome zenuwstelsel – is neuraal verbonden met de spieren van gezicht, stem en hoofd. Die verbinding maakt sociale communicatie mogelijk: een zachte stem, een open gezichtsuitdrukking, zacht oogcontact. Via deze kanalen ‘leest’ ons zenuwstelsel voortdurend de toestand van het zenuwstelsel van de ander.

Een rustige therapeut, een aanwezige ouder, een kalme vriend – hun gereguleerde zenuwstelsel werkt als een externe regulator voor het onze. Dit is geen metafoor of poëzie. Het is neurobiologie.

Co-regulatie in de praktijk

Het concept co-regulatie is behulpzaam om te verklaren hoe en waarom jonge kinderen hun zenuwstelsel ontwikkelen in de context van een verzorger en waarom vroege gehechtheid zo belangrijk is.

We weten ook dat de therapeutische relatie al helend kan werken, los van de gebruikte methodiek van de therapeut; hier “doet” de therapeut zelf dus “iets”. Zo hebben de meeste mensen wel een keer meegemaakt dat je iemand in crisis kunt kalmeren door simpelweg aanwezig te zijn en ook andersom: hoe iemand in paniek niet geholpen is door een naaste die ook in paniek raakt. Ook in groepen kan de dynamiek krachtig zijn, in beide richtingen: co-regulerend en destabiliserend.

Om co-regulatie optimaal te kunnen “benutten” is het van belang dat professionals zelf een goed gereguleerd autonoom zenuwstelsel hebben en ook dat zij niet ontregeld raken als hun cliënt dat wel doet.

Co-regulatie staat in dit artikel als derde pijler genoemd, maar misschien begrijp je dat het effect van de co-regulatie zichtbaar wordt via de neuroceptie in de autonome toestand. Co-regulatie zou dus ook als eerste in het rijtje kunnen staan! De polyvagaaltheorie beschrijft eigenlijk een heel dynamisch systeem.

Zelfregulatie als aanvulling

Als je als kind goed hebt leren co-reguleren, ontstaat het vermogen tot zelfregulatie. Technieken als mindfulness, ademhalingsoefeningen, Tai Chi en Qigong helpen het zenuwstelsel te kalmeren van binnenuit.

Waarom is de polyvagaaltheorie belangrijk?

De theorie biedt niet alleen een verklaring voor wat er in het zenuwstelsel gebeurt, ze heeft ook directe consequenties voor hoe we omgaan met mensen, met klachten en met herstel.

Opvoeding en onderwijs

Een veilige omgeving is geen luxe, maar het is de fysiologische voorwaarde voor leren en ontwikkelen. Een zenuwstelsel dat in de verdedigingsmodus staat en waarbij het verbindingssysteem minder actief is, kan niet optimaal leren. Kinderen die opgroeien in onveiligheid ontwikkelen een zenuwstelsel dat continu op alert staat. De gevolgen zijn meetbaar tot in het volwassen leven, zoals uitgebreid aangetoond door onderzoek naar Adverse Childhood Experiences (ACE).

Voor de (psycho)therapeutische praktijk

De polyvagaaltheorie verplaatst de therapeutische blik: van “wat is er mis met deze persoon?” naar “welke overlevingsrespons heeft dit zenuwstelsel geleerd?” Dat is een belangrijke andere en minder stigmatiserende invalshoek. Lichaamsgerichte therapieën als Somatic Experiencing® werken direct met de autonome staat, en veel minder via praten en het denkvermogen (= cognitie).

Voor de professional zelf

Co-regulatie maakt duidelijk dat een professional niet alleen technieken toepast, maar met het eigen zenuwstelsel aanwezig is. Een gereguleerde professional biedt een gereguleerde ruimte. Dat kon wel eens het werkzaamste element van de therapie- of coachingssessie zijn. Zoals Stephen Porges zei:

Voor medicatie en behandelkeuze

Inzicht in autonome ontregeling helpt verklaren waarom bepaalde behandelmethoden werken en andere niet. Het biedt ook aanknopingspunten voor nieuwe interventies – van HRV-biofeedback tot stemgebruik, van groepstherapie tot lichaamswerk.

Voor de samenleving

Op maatschappelijk niveau vraagt de polyvagaaltheorie: welke omgevingen creëren veiligheid, en welke creëren chronische dreiging? Dat raakt aan architectuur, beleid, zorg en onderwijs; overal waar mensen samenleven en samenwerken.

Voor elk van deze punten zullen de komende tijd artikelen verschijnen op deze website. Stay tuned!

Subscribe now

Gevolgen van de polyvagaaltheorie

Toen Porges in 1994 de polyvagaaltheorie publiceerde, vermoedde hij nog niet dat pioniers als Peter Levine (grondlegger van de lichaamsgerichte traumatherapie Somatic Experiencing®) en Bessel van der Kolk (hoogleraar psychiatrie, gespecialiseerd in posttraumatische stressstoornissen) hier heel veel belangstelling voor hadden.

Porges had de immobilisatie als verdedigingsstrategie bij dieren nog niet geduid als een mogelijke traumatische reactie bij mensen. Maar zijn theorie verklaarde eindelijk wat Levine, van der Kolk, Ogden en een aantal andere lichaamsgericht werkende pioniers al zo lang wisten: de weg naar traumaheling gaat via het lichaam.
Zó kan het gevoel van veiligheid getraind worden en terugkomen.

We zijn en blijven mensen én zoogdieren, en voor onze overleving hebben we relaties en interactie met anderen nodig. Dit zijn voor veel mensen moeilijke gebieden in het leven, en hier liggen duidelijke links met thema’s als gehechtheid, intimiteit, liefde en vriendschap.

Ben je therapeut of zorgverlener en geïnteresseerd in deze materie?

Ik heb een tweedaagse training ontwikkeld:
”De Polyvagaaltheorie en Traumaresponsen”.
Verdiepende theorie met een vertaalslag naar de praktijk.

Check deze training

Filmpje?

In dit mooie filmpje met Nederlandse ondertiteling wordt de hele polyvagaaltheorie begrijpelijk uitgelegd.

Heb je na het lezen van dit artikel vragen, stel die dan in de comments hieronder en niet via de e-mail. Zodoende kunnen meer mensen iets van je vraag leren.

Subscribe now

Dit artikel maakt deel uit van het Relaxicon op RelaxMore.net.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Do you prefer the English version?

Inleiding

Al decennia ben ik geïnteresseerd in “hoe dingen werken”. Met dingen bedoel ik dan vooral ons lichaam en ons brein en zenuwstelsel, maar dan kom je ook al snel uit bij de vraag hoe dat allemaal ontstaan is1. Dan is het maar een kleine stap naar de evolutietheorie, het ontstaan van de geesteswetenschappen en van daaruit ben je zo bij de boeddhistische filosofie en psychologie.

Zo heb ik de afgelopen jaren wat leesvoer verzameld en bestudeerd2. Niet alleen over de thema's die ik hierboven noemde, maar ook over wetenschap in het algemeen. Wat me bij het lezen over wetenschappelijke ontwikkelingen regelmatig opviel, was hoe moeizaam nieuwe inzichten soms geaccepteerd worden – vooral wanneer ze verschillende vakgebieden of domeinen met elkaar verbinden.

In de recente negativiteit rond de polyvagaaltheorie zie ik een parallel en daarom vond ik het tijd om een aantal wetenschappelijke ontdekkingen uit het verleden en hun reis naar acceptatie nader te onderzoeken en er dit essay over te schrijven. Wat kunnen deze verhalen ons leren over hoe wetenschap met kritiek omgaat3?

Een wetenschapper die zichzelf vergiftigde

In 1984 deed de Australische arts Barry Marshall iets wat zijn collega’s volkomen krankzinnig vonden. Hij nam een petrischaal waarin hij een bacterie had gekweekt, mixte de inhoud met wat vloeistof en dronk het op. Niet zomaar een bacterie, maar een micro-organisme waarvan hij beweerde dat het maagzweren veroorzaakte.

Het medische establishment was er in die tijd rotsvast van overtuigd: maagzweren werden veroorzaakt door stress, te veel koffie, pittig eten en een druk leven. Iedereen wist dat. De behandeling bestond uit kalmeringsmiddelen, zuurremmers en het advies om het rustiger aan te doen. Dat een bacterie maagzweren zou kunnen veroorzaken? Onmogelijk. De maag was veel te zuur voor bacteriën om in te overleven. Dat was basisbiologie, en Marshall was blijkbaar niet slim genoeg om dat te begrijpen.

Een paar dagen na zijn zelfexperiment begon Marshall zich beroerd te voelen. Hij kreeg last van een opgeblazen gevoel, zijn adem stonk en hij moest ‘s ochtends overgeven. Toen hij een kijkonderzoek van zijn maag liet doen, bleek zijn maagwand ernstig ontstoken. De bacterie die hij had ingeslikt – later Helicobacter pylori gedoopt – had toegeslagen. Marshall had bewezen wat hij wilde bewijzen: deze bacterie veroorzaakte ontstekingen in de maag. En als je die ontstekingen had, kon je een maagzweer krijgen.

Het zou nog bijna tien jaar duren voordat de medische wereld hem serieus nam. In 1994 werd op een groot congres in de Verenigde Staten eindelijk geconcludeerd dat hij gelijk had: maagzweren werden inderdaad veroorzaakt door een bacterie, en je kon ze genezen met antibiotica. In 2005 kreeg Marshall samen met zijn collega Robin Warren de Nobelprijs voor hun ontdekking.

Waarom duurde het zo lang? Waarom moest een wetenschapper zichzelf letterlijk ziek maken om gehoord te worden? En waarom is dit patroon – een wetenschapper die iets ontdekt, wordt uitgelachen, en jaren later gelijk krijgt – zo vaak in de geschiedenis terug te vinden?

De man die continenten liet bewegen

Als je op een wereldkaart kijkt, zie je iets opmerkelijks. De oostkust van Zuid-Amerika lijkt verdacht goed te passen “in” de westkust van Afrika. Het is alsof iemand twee puzzelstukken uit elkaar heeft getrokken. Die observatie deed ook de Duitse wetenschapper Alfred Wegener in 1912. Maar hij ging verder dan alleen maar kijken. Hij verzamelde aanwijzingen uit verschillende hoeken van de wetenschap.

Wegener was eigenlijk meteoroloog, iemand die zich bezighield met weer en klimaat. Maar hij had een brede interesse. Hij las onder andere artikelen over fossielen en stuitte op iets merkwaardigs: dezelfde oude plant- en diersoorten werden gevonden in Zuid-Amerika én in Afrika. Hoe kon dat? Die dieren konden toch niet over de oceaan zwemmen? Ook vond je sporen van eeuwenoude gletsjers op plekken waar het nu tropisch warm was. En zo leken ook de gesteenten aan beide kanten van de oceaan sprekend op elkaar.

Wegener bedacht een verklaring die toen volslagen onzinnig leek: de continenten hadden ooit aan elkaar vastgezeten. Hij noemde dit supercontinent Pangaea, wat ‘alle landen’ betekent. Ongeveer 300 miljoen jaar geleden was dit megacontinent uit elkaar gevallen, en sindsdien dreven de verschillende stukken langzaam uit elkaar. Zuid-Amerika en Afrika waren letterlijk van elkaar afgedreven.

De reactie van de geologie-wereld was vernietigend. Wegener was geen echte geoloog, dus wat wist hij ervan? Bovendien kon hij niet uitleggen hoe continenten over de harde oceaanbodem konden bewegen. Een vooraanstaand Engelse geofysicus, Harold Jeffreys, rekende voor dat het fysisch onmogelijk was. De krachten die Wegener voorstelde – een soort draaiing door de aardrotatie – waren veel te zwak om enorme landmassa’s te verplaatsen.

Op een congres in 1926 in New York werd Wegener publiekelijk belachelijk gemaakt. Sprekers waren sarcastisch en soms ronduit beledigend. Een geoloog die later over die tijd vertelde, zei: “Ik vroeg eens aan een van mijn docenten waarom hij niet over continentale drift praatte. Hij antwoordde spottend dat hij er misschien over zou nadenken als ik kon bewijzen dat er een kracht bestond die continenten kon verplaatsen. Het idee was complete waanzin, kreeg ik te horen.”

Wegener stierf in 1930 tijdens een expeditie op Groenland, op vijftigjarige leeftijd. Hij heeft nooit geweten dat hij gelijk had. Het zou tot de jaren zestig duren voordat zijn ideeën serieus werden genomen.

In de jaren vijftig ging een Amerikaanse cartograaf, Marie Tharp, aan de slag met gegevens van de oceaanbodem. Tharp mocht zelf niet mee op onderzoeksschepen, want vrouwen waren daar niet welkom, dus werkte ze op kantoor met de metingen die men vanaf zee doorstuurde. Uit die droge cijfers construeerde ze gedetailleerde kaarten van wat er onder water lag.

En daar ontdekte ze iets opmerkelijks: dwars door de Atlantische Oceaan liep een enorme bergketen, de Mid-Atlantic Ridge. Nog opvallender was dat er midden in die bergketen een diepe kloof zat, een rift valley. Toen ze dit aan haar collega Bruce Heezen vertelde, was hij sceptisch. Het leek wel of ze Wegeners oude fantasieën nieuw leven wilde inblazen. Maar Tharp had gelijk.

Die bergketen bleek de plek waar nieuwe oceaanbodem ontstond. Gesmolten gesteente kwam omhoog, stolde en duwde de oudere oceaanbodem opzij. Andere wetenschappers vonden magnetische patronen in de rotsen die dit bevestigden. Langzaam groeide het besef: de oceaanbodem wordt voortdurend ververst. Er komt nieuwe korst bij in de vorm van onderwater bergkammen, oude korst verdwijnt weer in diepe troggen. En die bewegende platen nemen de continenten mee.

Tegen het midden van de jaren zestig was de platentektoniek – de verfijnde versie van Wegeners continentale drift – algemeen geaccepteerd. Maar Wegener zelf was dertig jaar eerder gestorven, genegeerd en bespot door het wetenschappelijke establishment. En Marie Tharp, wier kaarten het cruciale bewijs hadden geleverd, kreeg pas decennia later de erkenning die ze verdiende. Haar naam stond vaak niet eens op de publicaties waar haar werk de basis voor vormde.

Darwin en de te jonge aarde

Charles Darwin schreef zijn beroemde boek ‘Over het ontstaan van soorten’ in de twee decennia voor de publicatie in 1859. Het idee was eenvoudig, maar revolutionair: soorten veranderen in de loop van de tijd. Door natuurlijke selectie overleven varianten die beter aangepast zijn aan hun omgeving, en zij geven hun eigenschappen door aan hun nakomelingen. Over miljoenen jaren leidt dit tot enorme diversiteit en het ontstaan van nieuwe soorten.

Binnen twintig jaar waren de meeste wetenschappers ervan overtuigd dat evolutie een feit was4. Soorten waren niet onveranderlijk geschapen, maar ontwikkelden zich. Maar er was één gigantisch probleem waar Darwin geen antwoord op had: de benodigde tijd.

William Thomson (later Lord Kelvin genoemd), een van de meest gerespecteerde fysici van zijn tijd, had berekend hoe oud de aarde was. Hij ging uit van een gesmolten vuurbal die langzaam afkoelde. Zijn conclusie: de aarde was tussen de 24 en 400 miljoen jaar oud. Dat klinkt al als behoorlijk oud en sowieso een stuk ouder dan de bijbelse verhalen ons voorhouden, maar het was nog steeds veel te kort voor Darwins geleidelijke evolutie. Darwin had miljarden jaren nodig en geen miljoenen.

Darwin was zich terdege bewust van dit probleem. In 1869 schreef hij aan collega Alfred Wallace: “De opvattingen van Thomson over de jonge leeftijd van de wereld zijn al enige tijd een van mijn grootste zorgen.” Hij dacht dat hij gelijk had, maar kon het niet met harde cijfers onderbouwen.

Er waren meer problemen. Hoe werden eigenschappen doorgegeven van ouders op kinderen? Darwin wist het niet. De genetica bestond nog niet5. Ook waren er grote leemtes in het fossielenbestand. Waar waren alle overgangsvormen? Critici als de ingenieur Fleeming Jenkin betoogden dat variaties een natuurlijke grens hadden. Je kon wel grotere koeien fokken, maar uiteindelijk stopte de groei. Hoe kon je dan van een soort naar een hele andere soort komen?

Het interessante is dat biologen wél evolutie accepteerden, maar vaak niet Darwins mechanisme van natuurlijke selectie. In Frankrijk was tot halverwege de twintigste eeuw de theorie van Lamarck populairder. Die beweerde dat organismen eigenschappen die ze tijdens hun leven verwierven, doorgaven aan hun nakomelingen. Een giraffe die heel vaak zijn nek rekte om bij de hoogste bladeren te komen, zou nakomelingen krijgen met langere nekken. Deze theorie paste ook beter bij de moraal van die tijd: je kon jezelf verbeteren en die verbetering werd doorgegeven.

Pas in de jaren dertig van de twintigste eeuw kwam de doorbraak: de integratie van Mendels genetica met Darwins natuurlijke selectie. De ontdekking van mutaties en erfelijkheid via genen loste het probleem van overerving op. Radioactieve datering toonde aan dat de aarde miljarden jaren oud was, niet miljoenen. Lord Kelvin had simpelweg geen rekening gehouden met radioactiviteit, een fenomeen dat in zijn tijd nog onbekend was6. De ‘Moderne Synthese’ of het ‘Neo-Darwinisme’ integreerde genetica met evolutietheorie. Pas toen, zeventig jaar na Darwins publicatie, werd natuurlijke selectie echt volledig geaccepteerd.

Kiemen in een wereld van miasma’s

Tot ver in de negentiende eeuw geloofden artsen en wetenschappers dat ziektes werden veroorzaakt door ‘miasma’s’. Miasma komt uit het Grieks en betekent letterlijk “bevlekking” of “besmetting”. Men dacht dat er een soort giftige dampen waren die opstegen uit rottend materiaal. Als je in de buurt kwam van riolen, moerassen of lijken, dan ademde je die giftige lucht in en werd je ziek7. De Zwarte Dood, de pest die miljoenen mensen in Europa doodde, werd verklaard uit dit soort schadelijke dampen.

Tegen die achtergrond kwam in de jaren 1860 een Franse chemicus, Louis Pasteur, met een radicale theorie. Ziekten werden niet veroorzaakt door slechte lucht, maar door microscopisch kleine organismen: bacteriën. Deze kiemen waren zo klein dat je ze alleen door een microscoop kon zien, maar ze waren overal8. En als ze in je lichaam kwamen, konden ze je ziek maken.

De weerstand was enorm. Rudolf Virchow, een beroemd Duits patholoog, bespotte Pasteur. Hij zou gezegd hebben dat hij nooit door een microscoop had gekeken en dat ook niet van plan was. Zijn argument tegen de kiemtheorie klonk logisch: “Als microben verantwoordelijk waren voor ziekten, en ze zijn overal, dan zouden we allemaal ziek zijn.” Wat Virchow niet begreep, was dat je immuunsysteem de meeste kiemen kan bestrijden en dat alleen specifieke omstandigheden tot ziekte leiden.

Door heel Europa en ook in de Verenigde Staten werd Pasteurs theorie hevig betwist en uitgedaagd door medische professionals die de veranderingen niet wilden accepteren. Het ging hier om een fundamentele verandering in hoe je geneeskunde beoefende. Als ziektes door kiemen kwamen, moest je instrumenten steriliseren, moest je je handen wassen, moest je patiënten isoleren. Dat was nogal wat anders dan gewoon zorgen voor frisse lucht.

Pasteur zelf was geen arts, maar chemicus. Hij was begonnen met het bestuderen van wijnfermentatie en had ontdekt dat micro-organismen voor het fermenteren verantwoordelijk waren. Hij paste die kennis toe op ziektes bij zijderupsen, en later op infectieziekten bij mensen en dieren. Een medisch buitenstaander dus, die vanuit een heel ander vakgebied een medisch probleem oploste.

Andere wetenschappers voegden stukjes toe aan de puzzel. De Hongaarse arts Ignaz Semmelweis liet zien dat kraamvrouwenkoorts veel minder vaak voorkwam als artsen hun handen wasten. De Engelse arts John Snow traceerde een cholera-uitbraak in Londen terug naar een specifieke waterpomp die vervuild was met rioolwater. De Engelse chirurg Joseph Lister ging instrumenten steriliseren met carbolzuur, en plotseling overleefden veel meer patiënten operaties.

Tegen het einde van de negentiende eeuw waren de meeste wetenschappers overtuigd. De Duitse arts Robert Koch formuleerde in 1884 criteria om vast te stellen of een specifieke bacterie een specifieke ziekte veroorzaakt. Hij identificeerde de bacteriën die verantwoordelijk waren voor anthrax (miltvuur), tuberculose en cholera. De kiemtheorie werd een fundament van de moderne geneeskunde.

Van miasma’s naar microben had ongeveer dertig jaar geduurd. Dertig jaar waarin artsen zoals Semmelweis mentaal instortten omdat niemand hen geloofde, waarin patiënten stierven aan infecties die voorkomen hadden kunnen worden, waarin een nieuwe waarheid vocht tegen oude zekerheden.

Eiwitten die infecties veroorzaken

In 1982 deed neuroloog Stanley Prusiner een bewering die veel van wat biologen en medici wisten over infecties op zijn kop zette. Hij had het infectieuze agens (de veroorzaker) geïsoleerd dat de ziekte scrapie veroorzaakt bij schapen. Het bleek geen virus te zijn en ook geen bacterie. Het was een eiwit. Een gewoon eiwit, zonder DNA of RNA.

Dat was onmogelijk. Het centrale dogma van de moleculaire biologie zegt: informatie gaat van DNA naar RNA naar eiwit. Zo vermenigvuldigen organismen zich, zo ‘werkt’ het leven. Een eiwit zonder genetisch materiaal dat zichzelf kan vermenigvuldigen? Dat ging in tegen alles wat bekend was.

Prusiner noemde dit infectieuze eiwit een ‘prion’, afgeleid van ‘proteinaceous infectious particle’ (= “eiwitachtig ontstekings-stofje”). Zijn idee was dat een normaal eiwit dat iedereen in zijn lichaam heeft soms de verkeerde vorm aanneemt. Die verkeerde vorm is stabiel en kan andere, normale eiwitten dwingen om ook die verkeerde vorm aan te nemen. Als een soort domino-effect. En die fout gevouwen eiwitten hopen zich op in je hersenen en veroorzaken dodelijke ziektes als gekke koeienziekte en de variant Creutzfeldt-Jakob bij mensen.

De wetenschappelijke wereld reageerde met enorm scepticisme. Prusiner werd tegengesproken en bespot. Gedurende twee decennia onderging hij de hoon van zijn collega’s. Ook vooraanstaande wetenschappers als David Baltimore, zelf een Nobelprijswinnaar, behoorden tot de twijfelaars. Sommige wetenschappers bleven volhouden dat er een onontdekt virus in het spel moest zijn. Een eiwit alleen kon gewoon geen ziekte overdragen.

Maar Prusiner hield vol. Hij identificeerde het specifieke eiwit en toonde aan dat het in twee vormen voorkwam: een normale variant die iedereen heeft, en een ziekmaker die in een andere vorm gevouwen was. Hij deed experimenten die aantoonden dat prionen bestand waren tegen behandelingen die normaal virussen en bacteriën doden, zoals bestraling die DNA beschadigt. Dit wees erop dat het geen virus was, maar een eiwit, zij het een buitengewoon stabiel gevouwen eiwit dat zelfs resistent was tegen de meeste methoden die normaal eiwitten afbreken.

In de jaren negentig brak de gekke-koeienziekte-epidemie uit in Groot-Brittannië. Duizenden koeien werden ziek en moesten worden gedood. Erger nog: mensen die besmet vlees hadden gegeten, ontwikkelden een variant van Creutzfeldt-Jakob. Plotseling was het niet meer een theoretische discussie, maar een reëel volksgezondheidsprobleem.

Het tij keerde. Meer en meer wetenschappers concludeerden dat Prusiner wel eens gelijk zou kunnen hebben. In 1997, vijftien jaar na zijn eerste publicatie, kreeg hij de Nobelprijs.

Wat deze verhalen gemeen hebben

Als je al deze voorbeelden naast elkaar legt, zie je een aantal patronen.

Ten eerste: geen van deze wetenschappers kon bij de eerste publicatie het complete verhaal vertellen. Marshall (van de maagzweer) had geen gerandomiseerde trials gedaan. Wegener wist niet hóe continenten bewogen. Darwin begreep niet hoe eigenschappen werden doorgegeven. Pasteur kon nog niet vaststellen welke specifieke bacterie welke ziekte veroorzaakte. Prusiner kon niet elk detail van prion-vermenigvuldiging uitleggen.

Maar het gebrek aan een compleet mechanisme bleek geen reden om de hele theorie te verwerpen. Later onderzoek en kennisontwikkeling vulden de gaten op. Bij Wegener bleek de oceanografie de sleutel. Bij Darwin was het de genetica. Bij Pasteur de microbiologie. Bij Marshall klinische trials met antibiotica. Bij Prusiner structuurbiologie van eiwitten.

Ten tweede: al deze theorieën gingen dwars tegen gevestigde overtuigingen in. Continenten bewogen niet, dat wist iedereen. Soorten waren onveranderlijk geschapen. Ziekten kwamen van slechte lucht. Maagzweren van stress. Besmettelijke ziekten kwamen van virussen of bacteriën, altijd met DNA of RNA. Deze ideeën vormden de paradigma’s van hun tijd – het wereldbeeld waarop wetenschappers hun onderzoek baseerden; het was de stevig verankerde wetenschappelijke consensus.

Ten derde: de wetenschappers werden vaak niet serieus genomen, omdat ze ‘buitenstaanders’ waren. Wegener was meteoroloog, geen geoloog. Darwin was naturalist zonder formele wetenschappelijke positie – dus eigenlijk een amateur – en geen gevestigd geleerde aan een universiteit. Pasteur was chemicus, geen arts. Marshall was internist (gastro-enteroloog), geen microbioloog. Prusiner was neuroloog, geen moleculair bioloog of biochemicus. Dat ze vanuit een ander vakgebied kwamen, werd tegen hen gebruikt. Ze konden de fijne kneepjes van het vak niet begrijpen.

Maar juist dat buitenstaander-zijn gaf hen een voordeel: ze zagen verbanden die specialisten over het hoofd zagen. Wegener combineerde geografie, paleontologie en klimatologie. Darwin bracht biologie en geologie samen. Pasteur paste chemische kennis toe op medische vraagstukken. Marshall verbond klinische observaties met microbiologie. Prusiner bracht neurologie en biochemie bij elkaar. Ze keken over de schutting van hun eigen vakgebied en zagen een groter plaatje.

Het is niet te voorkomen dat je een buitenstaander bent als je een theorie publiceert die meerdere vakgebieden omvat. Het verklaart ook een belangrijk deel van de hevige weerstanden: domeinoverstijgende theorieën worden door elk vakgebied op hun zwakste punten beoordeeld.

Het probleem van domeinen overstijgen

Dat laatste punt – het domeinoverstijgende karakter – verdient nadere uitwerking, want het verklaart veel van de weerstand.
Wetenschappelijke vakgebieden zijn als landen met een eigen taal, cultuur en (al dan niet geschreven) wetten. Geologen hanteren andere methoden dan biologen. Anatomen kijken anders naar de wereld dan psychologen. Elke discipline heeft zijn eigen standaarden voor wat als bewijs geldt, zijn eigen tijdschriften, zijn eigen experts die bepalen wat publiceerbaar is.

Als je een theorie ontwikkelt die binnen één vakgebied past, wordt je werk beoordeeld door experts in dat betreffende veld. Ze kijken naar je methoden, je data, je redeneringen. Als het goed is, accepteren ze je werk. Als het zwak is, wijzen ze het af. Dat systeem werkt redelijk goed.

De paradox is dat precies de ogenschijnlijke ‘zwakte’ – het niet thuis zijn in een bepaald vakgebied – juist de ruimte geeft voor out-of-the-box denken. Een specialist zou bepaalde vragen nooit stellen, omdat ze niet binnen het paradigma van dat veld passen. Een buitenstaander stelt juist die ongemakkelijke vragen.

Geologen keken naar Wegener en zagen: het mechanisme klopt niet, de krachten zijn te zwak. Dat was waar. Maar ze zagen niet de kracht van de paleontologische en klimatologische aanwijzingen, want dat was niet hun expertise.

Biologen keken naar Darwin en zagen: het erfelijkheidsmechanisme ontbreekt, de tijdschaal klopt niet. Ook dat was waar. Maar ze misten de geografische en anatomische patronen die Darwin zo overtuigend vond.

Bij Pasteur was het de klinische geneeskunde. Hij was geen arts, hij had geen patiënten behandeld. Dat klopte. Medici keken neer op deze chemicus die dacht dat hij hen kon vertellen hoe ziektes werkten. Maar ze zagen niet de kracht van zijn experimentele bewijsvoering.

Bij Marshall was het het gebrek aan grote klinische studies. Eén zelfexperiment maakt geen wetenschap, zeiden critici. Waar waren de gerandomiseerde trials? Maar zijn microbiologische observaties waren correct, en toen de trials er kwamen, bevestigden die zijn hypothese.

Bij Prusiner was het de schijnbare onmogelijkheid van eiwitten zonder nucleïnezuur. Dat ging tegen de moleculaire biologie in. Critici bleven zoeken naar verborgen virussen. Maar zijn biochemische werk was minutieus en zorgvuldig.

En vandaag? Anatomen kijken naar de polyvagaaltheorie en zien: de anatomie klopt niet precies zoals beschreven. Porges suggereert dat er verschillende vagale systemen zijn die onafhankelijk werken, maar anatomen zien dat de zenuwvezels die het hart vertragen uit verschillende kernen in de hersenstam komen en samenwerken, en niet gescheiden functioneren. Ook dat kan waar zijn. Maar ze zien niet noodzakelijkerwijs de klinische waarde, de therapeutische toepassingen, de verklarende kracht voor traumaresponsen, want dat is niet hun expertiseveld.

Het probleem is dat niemand het complete plaatje overziet. Elke discipline beoordeelt het werk op de aspecten die hen ‘aangaan’ en die zij begrijpen. En als je domeinoverstijgend werkt, is er eigenlijk altijd wel een discipline waar je werk kwetsbaar is. Misschien omdat je inderdaad fouten maakt in dat vakgebied. Misschien omdat je de nieuwste inzichten daar niet kent. Of misschien gewoon omdat je, als generalist, niet de diepte van kennis hebt van een specialist.

Daarom krijgen domeinoverstijgende theorieën zo vaak kritiek. Elke discipline ziet de zwakke plekken binnen het eigen domein. En die kritiek kan heel valide zijn. Darwin kende inderdaad geen genetica. Wegener had inderdaad geen mechanisme. Die punten van kritiek waren terecht.

Maar wat critici vaak missen, is de synthetische kracht van een theorie, oftewel het vermogen om verschillende puzzelstukjes uit verschillende vakgebieden samen te voegen tot een nieuw beeld. Dat is waar de kracht van een domeinoverstijgende theorie zit, en dat is precies wat specialisten niet altijd zien.

De rol van tijd en technologie

Bij vrijwel alle voorbeelden speelde de tijd een belangrijke rol. Het duurde decennia voordat de theorieën werden geaccepteerd. Soms omdat nieuwe generaties wetenschappers opgroeiden die niet gehinderd werden door oude overtuigingen. Maar vaak omdat nieuwe technologieën bewijs leverden dat eerder niet te verzamelen was.

Wegeners theorie kreeg pas de wind in de zeilen toen sonar-technieken de zeebodem in kaart konden brengen. Toen wetenschappers magnetometers gebruikten om magnetische patronen in zeebodems te meten. Toen seismografen aardbevingen wereldwijd konden traceren. Die technieken bestonden allemaal niet in Wegeners tijd.

Darwins theorie kreeg bevestiging toen de genetica zich ontwikkelde. Toen microscopen goed genoeg werden om chromosomen te zien. Toen radioactieve dateringen de echte leeftijd van de aarde onthulden. Darwin had die technieken niet.

De kiemtheorie profiteerde van betere microscopen, van technieken om bacteriën te kweken, van het ontdekken van virussen toen microscopen nog krachtiger werden.

Marshalls werk werd bevestigd toen antibiotica beschikbaar kwamen en men kon aantonen dat maagzweren verdwenen als je de bacterie doodde.

Prusiners werk kreeg steun toen men eiwitten kon zuiveren en hun structuur kon bepalen op moleculair niveau.

Soms is een idee zijn tijd gewoon vooruit. De tools om het te bewijzen bestaan nog niet. Het raamwerk om het te begrijpen is er nog niet. Daarom kan een theorie decennia moeten wachten voordat de rest van de wetenschap erachteraan komt.

Niet elke bekritiseerde theorie wordt gerehabiliteerd

Er is nog een belangrijk aspect dat in dit essay thuishoort. Voor elke theorie die de kritiek overleefde en uiteindelijk werd geaccepteerd, zijn er ook velen die kritiek kregen en terecht werden verworpen. Ook die verhalen verdienen aandacht, want ze laten zien dat kritiek een goede reden kan hebben.

Neem de flogistontheorie uit de achttiende eeuw. Wetenschappers geloofden dat brandbare materialen een substantie bevatten die vrijkwam bij verbranding – het flogiston. Deze theorie had tientallen jaren aanhangers, werd verdedigd door vooraanstaande chemici en leek een elegante verklaring te bieden voor allerlei verschijnselen: waarom dingen branden, waarom vuur uitgaat in een gesloten ruimte, waarom metalen roesten. Maar er was een probleem: metalen werden zwaarder als ze verbrandden, niet lichter. De theorie moest steeds meer creatieve aanpassingen ondergaan om dit te verklaren, zoals “negatief flogiston”. Uiteindelijk maakte Lavoisier’s zuurstoftheorie de hele constructie overbodig.

Of denk aan koude kernfusie in 1989. Twee wetenschappers claimden kernfusie bij kamertemperatuur te hebben bereikt – wat, als dat waar zou zijn, de energiecrisis zou oplossen. De pers was euforisch. Laboratoria over de hele wereld probeerden het te reproduceren. Enkele claimden succes. Maar geleidelijk bleek dat het niet werkte. De oorspronkelijke experimenten berustten op meetfouten en overmoed.

Of polywater in de jaren zestig en zeventig. Een Russische wetenschapper dacht een nieuwe vorm van water ontdekt te hebben met bizarre eigenschappen. Internationale labs bestudeerden het fenomeen. Er kwamen publicaties, congressen, discussies. Het bleek uiteindelijk gewoon verontreinigd water te zijn.

Of vitalisme, het idee dat levende wezens een speciale ‘levenskracht’ bevatten die hen fundamenteel anders maakt dan dode materie. Deze theorie was populair in de negentiende eeuw en had aanzienlijke wetenschappelijke steun. Maar naarmate biochemie en moleculaire biologie zich ontwikkelden, bleek steeds meer dat levensprocessen gewoon ingewikkelde chemische reacties zijn. Geen speciale kracht nodig.

Deze theorieën hadden iets gemeenschappelijks met de voorbeelden die wél succesvol bleken. Ze werden verdedigd door gerenommeerde wetenschappers. Ze hadden aanhangers én tegenstanders. Ze kregen hevige kritiek, maar hun voorstanders hielden vol. Ze beloofden revolutionaire inzichten. En toch bleken ze fout.

Wat maakt het verschil?

Dit is een zinvolle vraag, met name als we verderop nader naar de polyvagaaltheorie gaan kijken. Als je midden in zo’n wetenschappelijke strijd zit, hoe weet je dan of je een Darwin bent of een flogiston-verdediger? Achteraf is het makkelijk te zien, maar tijdens het proces?

Er zijn wel patronen te onderscheiden, maar deze geven uiteraard geen garanties. Flogiston vereiste steeds meer ingewikkelde aannames om waarnemingen te verklaren. Koude fusie kon niet consistent worden gereproduceerd. Polywater verdween zodra men met meer zorgvuldigheid werkte. Vitalisme werd steeds meer overbodig naarmate de wetenschap vorderde. Deze theorieën werden niet alleen verworpen door nieuwe inzichten, maar erodeerden vooral doordat ze hun beloftes niet waarmaakten.

De theorieën die wél overeind bleven – evolutie, platentektoniek, kiemtheorie, prionen – hadden een andere dynamiek. Ze startten ruw en onvolledig, maar werden robuuster naarmate er meer onderzoek kwam. Ze voorspelden zaken die later werden bevestigd. Ze openden vruchtbare onderzoekslijnen. Ze convergeerden met bewijs uit steeds meer disciplines en domeinen, in plaats van te divergeren.

Darwin voorspelde overgangsvormen die decennia later werden gevonden. Wegeners continentale drift kreeg steun vanuit de oceanografie, seismologie en het paleo-magnetisme – totaal verschillende vakgebieden die onafhankelijk dezelfde conclusie ondersteunden. Pasteurs kiemtheorie leidde tot antisepsis, vaccinatie, antibiotica – praktische toepassingen die werkten. Prusiners prionen verklaarden steeds meer ziektes naarmate de moleculaire biologie vorderde.

Het verschil zit dus niet in de hoeveelheid kritiek, of in hoe lang een theorie standhoudt tegen weerstand. Het verschil zit in wat er gebeurt als je blijft onderzoeken. Groeien de problemen of lossen ze op? Worden de verklaringen ingewikkelder of eenvoudiger? Vloeien de verschillende onderzoekslijnen naar dezelfde conclusie of wijzen ze verschillende kanten op?

Voor domeinoverstijgende theorieën komt daar nog iets bij. De theorieën die overleefden – evolutie, platentektoniek, kiemtheorie – werden uiteindelijk sterker door interdisciplinair onderzoek. Biologen werkten samen met geologen, chemici met artsen en neurologen met biochemici; de disciplines versterkten elkaar, vulden elkaars gaten op. Bij de theorieën die verdwenen, zoals vitalisme of de ethertheorie, gebeurde het omgekeerde: naarmate disciplines zich ontwikkelden, maakten ze de theorie steeds meer overbodig.

Dit is misschien het belangrijkste onderscheid. Een houdbare domeinoverstijgende theorie creëert bruggen tussen vakgebieden die blijven staan, ook als details worden aangepast. Ze openen nieuwe onderzoeksgebieden, stellen nieuwe vragen en leiden tot productieve samenwerkingen. Slechte domeinoverstijgende theorieën vullen alleen tijdelijke gaten in kennis, en verdwijnen zodra die gaten op andere manieren worden opgevuld.

Maar ook dit zijn criteria die je vooral achteraf kunt toepassen. Tijdens het proces zelf is het onderscheid vaak niet scherp. Daarom is wetenschappelijke scepsis zo waardevol: het zorgt dat alleen theorieën overleven die bestand zijn tegen voortdurende toetsing.

De polyvagaaltheorie in perspectief

Tegen deze achtergrond is het interessant om naar de polyvagaaltheorie te kijken. Deze theorie, ontwikkeld door Stephen Porges, die er vanaf de jaren zeventig aan werkte en de theorie in 1994 formeel introduceerde, probeert te verklaren hoe ons autonome zenuwstelsel reageert op veiligheid en gevaar, en hoe dit sociaal gedrag en emoties beïnvloedt.

De theorie combineert neurobiologie, evolutiebiologie, psychologie, psychiatrie en traumatherapie. Het is bij uitstek een domeinoverstijgende theorie. En net als de historische voorbeelden krijgt de theorie kritiek vanuit verschillende hoeken.

Anatomen en neurowetenschappers wijzen op anatomische details die niet kloppen. Het ‘ventrale vagale complex’ zoals Porges het beschrijft, zou niet als aparte anatomische entiteit bestaan. Claims over unieke zoogdier-innovaties met betrekking tot de functie van de nervus vagus worden betwist. De details over welke vezels waar naartoe gaan, lijken niet altijd te kloppen met wat anatomie laat zien.

Die kritiek is belangrijk en moet serieus worden genomen. Als de anatomische basis van een theorie niet klopt, is dat een reëel probleem.

Maar tegelijkertijd zien therapeuten, psychologen en andere professionals grote waarde in de theorie. De concepten neuroceptie (onbewuste detectie van veiligheid of gevaar), van een hiërarchie in stressresponsen en van de verbinding tussen autonome regulatie en sociaal gedrag blijken klinisch erg nuttig. Traumabehandelingen zijn erdoor beïnvloed. Het begrijpen van autisme, angststoornissen en PTSS heeft er baat bij gehad.

Zo ontstaat een spanningsveld tussen wetenschap en praktijk. Verschillende disciplines zien verschillende dingen. Anatomen zien anatomische fouten. Therapeuten zien therapeutische waarde. Beide observaties kunnen waar zijn.

We weten feitelijk niet hoe het verhaal af gaat lopen. De polyvagaaltheorie is nog niet af; dat betwist Porges niet. Hij is bereid zijn theorie aan te passen, reageert op kritiek, verfijnt zijn claims. De wetenschappelijke discussie is gaande. En dat is het verschil met onze historische voorbeelden: wij kijken met de wijsheid achteraf. We weten hoe hun verhalen afliepen. Bij de polyvagaaltheorie zijn we nog in het proces.

Misschien volgt deze theorie hetzelfde pad als de evolutietheorie en platentektoniek: een grote kern van waarheid die aanvankelijk nog ruw en onnauwkeurig is, maar geleidelijk wordt verfijnd en geaccepteerd. Misschien blijkt over vijftig jaar dat Porges in essentie gelijk had, ook al moesten details worden aangepast. De theorie opent inmiddels wel vruchtbare onderzoekslijnen, krijgt steun vanuit verschillende therapeutische stromingen en lijkt praktische waarde te hebben – allemaal kenmerken die de succesvolle theorieën ook vertoonden. Misschien wordt een verfijnde, completere theorie over het autonome zenuwstelsel ontwikkeld die bepaalde inzichten van Porges integreert.

We weten het simpelweg niet. De geschiedenis van de wetenschap leert ons niet dat elke domeinoverstijgende theorie die kritiek krijgt, uiteindelijk gelijk krijgt. Het leert ons dat zulke theorieën op een speciale manier beoordeeld moeten worden, en dat het proces van acceptatie of verwerping complex en langdurig kan zijn.

Wat we wel weten, is dat Stephen W. Porges meer dan 400 artikelen over de PVT heeft gepubliceerd9. Het gaat hier niet om ‘ongefundeerde’ wetenschappelijke claims. Zijn werk is een prachtige transdisciplinaire synthese, die nog onvolledig is, en dat beseft Porges zelf ook.

Zoals Porges zelf beschrijft10:

De polyvagaaltheorie ontstond vanuit mijn pogingen om psychologische processen en het autonome zenuwstelsel met elkaar te verbinden. Daarbij putte ik uit de neurofysiologie, neuroanatomie, klinische geneeskunde en onderzoek naar brein-lichaamsverbindingen vanuit verschillende disciplines. Het ontwikkelen van deze theorie maakte een fundamenteel probleem in de hedendaagse wetenschap zichtbaar: disciplinaire schotten beperken vaak de samenwerking en integratie van kennis, omdat gespecialiseerde methoden en jargon de uitwisseling van ideeën kunnen belemmeren. Wanneer onderzoek geïsoleerd blijft, wordt het lastiger om ons collectieve begrip vooruit te helpen. Dit artikel onderzoekt hoe de PVT zich heeft ontwikkeld en formuleert de kernprincipes, met bijzondere aandacht voor de dialoog met collega’s die niet vertrouwd zijn met de fundamentele literatuur van de theorie. Het overbruggen van zulke kloven vraagt niet alleen om het delen van kennis, maar ook om openheid voor nieuwe perspectieven, intellectuele flexibiliteit en nieuwsgierigheid naar ideeën die gevestigde aannames uitdagen.

Wat kunnen we hiervan leren?

Een belangrijke les lijkt te zijn dat er in de wetenschap altijd een spanningsveld is tussen specialisme en synthese. Maar we hebben beide nodig. We hebben experts nodig die elk detail van hun vakgebied kennen, die fouten kunnen spotten, die standaarden handhaven. Zonder hen zou wetenschap vervallen in speculatie en fantasie.

Maar we hebben ook generalisten nodig die verbanden leggen tussen vakgebieden, die nieuwe vragen stellen, die out-of-the-box durven denken. Zonder hen zou wetenschap vastlopen in steeds nauwere specialisaties die niet meer met elkaar communiceren. Met als uiterste vorm dat er straks een specialist is die alles weet van niets …

Wat we zien is dat deze twee soorten wetenschappers vaak botsen. De specialist ziet de fouten, de onnauwkeurigheden, het gebrek aan diepgang. De generalist ziet de nieuwe verbanden, de synthetische kracht, het grotere plaatje. En beide hebben deels gelijk.

Een tweede les is dat tijd en geduld van belang zijn. Wegeners theorie had vijftig jaar nodig. Darwins visie zeventig jaar. Echt inzicht en diepe kennis kosten blijkbaar tijd. Nieuwe generaties moeten afstuderen zonder de oude vooroordelen. Nieuwe technieken moeten worden ontwikkeld. Puzzelstukjes uit verschillende velden moeten samenkomen.

Een derde les is dat kritiek waardevol is, ook als die uiteindelijk ongegrond blijkt. De kritiek op Darwin dwong evolutiebiologen om beter te worden, om genetica te ontwikkelen, om fossiel bewijsmateriaal zorgvuldiger te bestuderen. De kritiek op Wegener dwong geologen om de zeebodem te onderzoeken, om mechanismen te ontdekken. Kritiek scherpt theorieën, waardoor die theorieën misschien overeind blijven.

En ondanks al deze lessen dienen we voorzichtig te zijn met historische analogieën. Dat Wegener gelijk kreeg, betekent niet dat elke wetenschapper die kritiek krijgt, gelijk zal krijgen. Dat Marshall een Nobelprijs won na jaren van spot, betekent niet dat elke verworpen theorie wordt gerehabiliteerd. Flogiston, koude fusie, polywater en vitalisme herinneren ons eraan dat de bekritiseerde theorieën terecht kunnen worden bekritiseerd.

Een rommelig proces

Er zijn ideeën die te vroeg komen en sterven voordat hun tijd aanbreekt. Er zijn wetenschappers die hun leven wijden aan een theorie die fout blijkt. Semmelweis eindigde zijn leven in een psychiatrische inrichting, gebroken omdat niemand zijn handenwas-hypothese serieus nam.

Wetenschap voorbij de grenzen van domeinen is niet makkelijk, zowel voor de theorie als voor de wetenschapper. Het levert vaak kritiek op; het vereist een speciale manier van evalueren, die verder kijkt dan de zwakke plekken in individuele vakgebieden en aandacht heeft voor de synthetische kracht van het geheel.

Maar we moeten beseffen dat we het verleden niet kunnen gebruiken om het heden te rechtvaardigen. Dat Wegener uiteindelijk gelijk kreeg, zegt niets over of een huidige theorie gelijk zal krijgen. Elke theorie moet op haar eigen merites worden beoordeeld, met genuanceerde kritiek, met aandacht voor zowel zwakheden als sterke punten.

De verhalen van deze wetenschappers leren ons vooral dit: wees open voor nieuwe ideeën, maar ook kritisch. Verwerp niet te snel, maar accepteer ook niet te gemakkelijk. Let op de criteria die succesvolle theorieën onderscheiden van mislukkingen: convergentie van bewijs, voorspellende kracht, vruchtbare onderzoeksprogramma’s, praktische toepassingen die werken. En realiseer je dat wetenschap een proces is dat zich over decennia uitstrekt, met veel onzekerheid en weinig garanties.

Tot slot

Kunnen we nu iets zinnigs zeggen over de polyvagaaltheorie? Ik denk het wel.

Als we kijken naar de criteria die succesvolle theorieën onderscheiden van mislukkingen, zien we misschien patronen die we bij de polyvagaaltheorie herkennen. Zo opent de polyvagaaltheorie vruchtbare onderzoekslijnen: van de microbioom-darm-hersenas (“gut-brain axis”) tot parasympathische biofeedback, van onderzoek naar sociale signalen tot studies naar lichaamsgerichte interventies. Ze krijgt steun vanuit verschillende disciplines: niet alleen psychotherapie, maar ook onderwijskunde, perinatale zorg, verslavingszorg en autismebegeleiding passen de inzichten toe.

Er zijn praktische toepassingen die in de praktijk blijken te werken: traumasensitieve zorg in ziekenhuizen en GGZ, regulatie-interventies in het onderwijs, begeleiding bij ontwikkelingstrauma. Het model van Porges dient als fysiologische verklaring voor het succes van verschillende lichaamsgerichte traumatherapieën, waaronder Somatic Experiencing®.

En de theorie wordt robuuster naarmate er meer onderzoek komt: Porges blijft reageren op kritiek en publiceert nog steeds; dat is hoe wetenschap hoort te werken. Het is ook precies het patroon dat we zagen bij Darwin, Wegener en veel van de andere genoemde wetenschappers: een ruw begin dat geleidelijk wordt verfijnd, niet een rigide constructie die bij de eerste tegenwind instort.

De kritiek die er is, bevat elementen waar zeker nog naar gekeken moet worden; ik zal daar de komende tijd over schrijven. Maar dat is wat mij betreft geen reden om het kind met het badwater weg te gooien.

Iets voor een volgend essay is dat de wijze waarop de polyvagaaltheorie kritiek krijgt geen schoonheidsprijs verdient – het doet meer denken aan de verhitte debatten in Darwins tijd dan aan een genuanceerde wetenschappelijke uitwisseling.

De vraag is niet of elk anatomisch detail klopt – Darwin kende ook geen genetica, Wegener had geen verklarend mechanisme. De vraag is of de theorie vruchtbaar genoeg is om ons begrip verder te brengen, of verschillende vakgebieden bij elkaar worden gebracht op een manier die standhoudt. Van dat laatste ben ik overtuigd. De polyvagaaltheorie heeft mij meer inzicht gegeven in de verbinding tussen lichaam, emotie en gedrag dan welke theorie ook die ik de afgelopen decennia ben tegengekomen.

Of over vijftig jaar de theorie van Porges er nog precies zo uitziet als nu? Waarschijnlijk niet. Maar dat gold ook voor Darwins evolutietheorie.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook ondersteunen door me te trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Do you prefer the English version?

Inleiding

Mijn collega Saskia, met wie ik terugnaarhetmidden.nl bemens, attendeerde me op een podcast over GHIA: Global High Intensity Activation. Ik schreef twee maanden geleden al een lang artikel over GHIA, een onderwerp dat een belangrijke connectie heeft met vroege levensstress, met Somatic Experiencing® (SE™) én met de polyvagaaltheorie.

In het podcastgesprek interviewt host Lisa Danylchuk therapeut en SE-teacher Mahshid Hager over GHIA. Het gesprek heeft de titel “Global High-Intensity Activation, Rhythmicity & Healing with Mahshid Hager”. De podcastserie van Danylchuk heeft de naam “How we can Heal”.

Heel boeiend naar mijn mening, want over GHIA is niet heel veel goede info te vinden. De term komt uit de SE, dus is het extra interessant dat een teacher hierover spreekt. Toen ik eenmaal aan het luisteren was, werd ik gegrepen door de prettige toon en inhoudelijke kennis van Mahshid Hager en voor ik het wist, was ik al halverwege. Snel de aantekeningen erbij dus en een samenvatting gemaakt!

Global High-Intensity Activation

Mahshid beschrijft GHIA als een toestand waarin niet alleen je gedachten of emoties versnellen, maar waarin het hele lichaam, de hele fysiologie, in één beweging meeschakelt. Het gaat volgens haar om een algehele of globale respons van het zenuwstelsel: een surge, een vloedgolf van energie en activatie die door het systeem trekt en waarbij de mens als geheel in extreme overlevingsstrategieën terecht kan komen. Het is niet simpelweg “druk”, “gestrest” of “hyper”, maar een manier waarop het lichaam zichzelf organiseert, alsof er voortdurend iets belangrijks op het spel staat.

Ze koppelt hierbij GHIA aan situaties waarin de fysiologie in de buurt komt van de meest extreme grenzen van overleven. Ze noemt voorbeelden als ernstige foetale nood (= een noodsituatie in de baarmoeder), verstikking, (bijna) verdrinking, gevaarlijk hoge koorts en elektrocutie. Dit zijn gebeurtenissen waarbij het lichaam niet alleen spanning ervaart, maar overspoeld wordt en naar end-stage overlevingsstrategieën schakelt. De kern is dat het systeem een enorme hoeveelheid activatie moet verwerken en dat die activatie niet altijd vanzelf terugkeert naar een basis van rust.

Activatie als “basisstand” in plaats van een tijdelijke reactie

Wat Mahshid hierbij benadrukt, is dat GHIA niet alleen voorkomt na zulke acute, extreme gebeurtenissen. Ze ziet het ook terug bij mensen die zijn opgegroeid in omstandigheden waarin veiligheid, afstemming en rust niet betrouwbaar aanwezig waren. Wanneer verzorgers zelf in een overlevingsstand staan, en het kind dus opgroeit in een veld van dreiging, onvoorspelbaarheid of emotionele afwezigheid, wordt activatie gemakkelijk de baseline. Dat is dus geen vrije keuze; het lichaam heeft geleerd: alert blijven is verstandig.

Het gevolg is dat voor dit type zenuwstelsel calm and rest heel moeilijk te bereiken is. De persoon kan functioneren, studeren, zorgen, presteren, en op basis daarvan bewondering oogsten, maar van binnen blijft het systeem op een stand staan die oorspronkelijk bedoeld was voor korte periodes van mobilisatie (= actie). Rust wordt iets wat niet vanzelfsprekend is, vaak zelfs iets wat het lichaam wantrouwt.

Waarom vertragen in het begin juist bedreigend kan voelen

Een belangrijk punt in haar uitleg is dat vertragen voor iemand met GHIA niet automatisch als veilig wordt ervaren. Ze zegt het heel direct: voor mensen die in “global high” leven, kan slowing down een gevaarsignaal zijn. Voor hun fysiologie zit veiligheid vooral in een hogere mobilisatie. Dat is wat gewerkt heeft, wat voor redding gezorgd heeft, wat een betrouwbare strategie is geweest. Vanuit dat perspectief is het begrijpelijk dat stilstand, pauze of rust niet meteen ontspanning oproept, maar juist onrust, ongemak of zelfs paniek. Het lichaam kent de weg van blijven bewegen beter dan de weg van stil worden.

Mahshid illustreert dit met haar eigen ervaring in therapie. Ze beschrijft hoe haar therapeut haar een eenvoudige opdracht gaf: neem een korte rust tussen het werk en het ophalen van de kinderen, en de autorit telt niet mee. In haar beleving was dat absurd. Ze had geen tijd, er moest van alles. De reactie was precies wat ze later als kenmerkend beschrijft: een innerlijke overtuiging dat rust niet kan, dat het gevaarlijk of onverantwoord is, dat je moet doorgaan. Toch merkte ze vrijwel meteen effect, zelfs bij de overeengekomen mini-variant van rust. Niet dat ze ineens “zen” werd, maar het vermogen om terug te schakelen vanuit de mobilisatie werd herontdekt door haar zenuwstelsel: er ontstond meer ruimte, meer presentie en minder gejaagdheid in het contact met haar kinderen.

Daarmee vertelt ze ook iets belangrijks; iets wat ze dan ook enkele malen herhaalt in het gesprek: het hoeft niet groot te zijn. Als GHIA de grondtoon is, is de eerste stap niet meteen veel rust en stilte nastreven, maar juist het creëren van een klein moment waarin het zenuwstelsel even iets anders mag proeven.

Ritmisch vermogen: het terugvinden van het natuurlijke schakelen

Mahshid gebruikt het woord rhythmicity (ritmiciteit, ritmisch vermogen) als kernbegrip. Somatic Experiencing gaat voor haar niet over “mensen rustig krijgen”, maar over het herstellen van het vermogen om te schakelen. Ze spreekt over een aangeboren ritme, een innate rhythm, dat gericht is op meer coherentie (= samenhang), gezondheid en present-zijn. Het probleem bij GHIA is dat het systeem dat ritmisch vermogen kwijt is geraakt of het niet meer durft te gebruiken.

Ze koppelt dat aan een klassieke fysiologische gedachte: mobilisatie is een functie van het sympathische systeem (het mobilisatiesysteem, wat ons de energie geeft om te vechten of vluchten). Eén van haar leraren, Kathy Kain, formuleert volgens Mahshid: het sympathische systeem is bedoeld om je op te tillen en te bewegen. Dat is zoals onze biologie werkt. Het probleem ontstaat wanneer die mobilisatie lang aanhoudt, chronisch wordt en de beweging richting herstel, gezonde stofwisseling en rust onvoldoende aan bod komt. In haar woorden: alsof je voortdurend het “gaspedaal” gebruikt en de “remmen” niet meer in beeld zijn. En juist dat schakelen, dat samenspel en dat natuurlijke pendelen is essentieel voor welzijn en groei.

Mahshid legt ook uit dat de bijwerking van langdurige mobilisatie niet alleen fysieke uitputting is, maar ook relationele verarming. Ze noemt minder verbinding met geliefden, maar ook minder verbinding met jezelf, met het hier-en-nu, met speelsheid. Er is misschien wel een wens om te verbinden, maar de fysiologie staat in een modus waarin verbinding niet de primaire taak is. Overleven is de taak. En overleven is doorgaans niet speels.

Mini-pauzes als ingang

Een praktische aanbeveling van Mahshid is bescheiden en juist daardoor haalbaar: begin klein. Dus niet met het doel om meteen rust te verlangen, maar om informatie te verzamelen en zo stapje voor stapje iets te leren. Waar ze toe uitnodigt, is nieuwsgierigheid in die korte stillness: wat gebeurt er in je lichaam als je even niets doet? Waar zit spanning? Waar zit energie? Hoe reageert je systeem op stilstand?

In die benadering zit een belangrijke verschuiving: rust is niet iets wat je “moet kunnen” of “goed moet doen”, maar iets wat je voorzichtig benadert en wat je mag verkennen. Voor iemand met GHIA is het vaak beter om rust niet meteen te framen als oplossing, maar als experiment. Een paar minuten, soms één minuut. Bijvoorbeeld als een korte overgang tussen twee taken. Om het zenuwstelsel te laten ervaren dat het veilig kan zijn om even niet te versnellen.

GHIA en de omweg via bevriezing

Een van de meest wezenlijke stukken uit haar uitleg gaat over de relatie tussen chronische hoge activatie en freeze. Mahshid beschrijft dat sommige mensen die lange tijd “hoog aan” staan, alleen nog maar tot rust komen via een omweg: door zichzelf nog verder op te jagen tot voorbij een punt waarop de fysiologie het overneemt en in energiebesparing schiet. Dan komt er een soort harde stilstand, een shutdown, niet als voedende rust, maar als noodrem.

Ze schetst daarmee een patroon dat je in het dagelijks leven bij sommige mensen herkent: het systeem kan niet geleidelijk terugzakken, maar pendelt tussen twee uitersten. Hoge activatie, dan instorten. Dan weer opjagen en dan weer instorten. In die fase beginnen vaak de interne organen te protesteren. Ze noemt voorbeelden als chronische spijsverteringsklachten, auto-immuunproblemen, fibromyalgie, chronische pijn, chronische ontsteking. In haar redenering is dat heel begrijpelijk: beide extreme systemen (hoge activatie en shutdown) zijn ontworpen voor kortdurende nood. Als ze het dagelijkse ritme en de natuurlijke pendulering vervangen, ontstaat schade.

Belangrijk is dat ze dit niet neerzet als een simpel causaal verhaal, maar als een manier om te begrijpen hoe een lichaam dat nooit veilig heeft leren landen, toch “pauzes” organiseert. Alleen zijn die pauzes dan kostbaar en zwaar.

Verschil tussen GHIA en hyperarousal: een nuance, geen harde scheidslijn

Gespreksleider Lisa Danylchuk vraagt naar het verschil tussen GHIA en hyperarousal zoals we die kennen vanuit posttraumatische stress. Mahshid beschrijft hyperarousal als iets wat vaak samenhangt met een verdedigingsreactie die niet heeft kunnen afronden. Ze schetst een soort blauwdruk van zelfbescherming met fasen: oriënteren naar dreiging, eventueel samen met anderen zoeken naar een oplossing, daarna fight/flight/freeze, vervolgens overleven en afronding, en dan terugkeren naar een staat van ontspannen alertheid. Als die reeks ergens wordt onderbroken, krijgt het lichaam niet het signaal dat het voorbij is. Dan blijft het systeem in een voortdurende dreigingshouding, alsof het gevaar nog steeds om de hoek zit.

GHIA beschrijft ze als een andere flavor, een toestand die kan blijven bestaan, ook lang na de gebeurtenis, en die samenhangt met een meer globale overspoeling en een andere organisatie van veiligheid en dreiging. Ze zegt het zelf: het is genuanceerd en het toont zich anders. Daarmee geeft ze geen strakke diagnostische grens, maar wel een klinische intuïtie: sommige zenuwstelsels zijn niet alleen getriggerd, maar structureel naar “hoog aan” geschakeld.

Het werk blijft hetzelfde

Later komt de vraag langs over bipolariteit en andere diagnoses. Mahshid is daar helder over: Somatic Experiencing heeft haar kijk op diagnoses veranderd. Ze erkent dat een diagnose voor cliënten soms opluchting kan geven, omdat het een naam en houvast geeft. Maar voor haar is het primaire werk niet het label, maar de regulatie. Ze zegt in essentie: als de diagnose jou helpt, prima, maar mijn werk verandert niet. Ze wil tools aanbieden voor expliciete zelfregulatie, zodat iemand meer toegang krijgt tot het ritmisch vermogen.

Ze noemt Somatic Experiencing geen wondermiddel voor iedereen, maar voegt er iets belangrijks aan toe: regulatiewerk doesn’t hurt anyone, oftewel regulatiewerk doet nooit iemand kwaad. Het kan altijd helpen om te begrijpen wat er in dreiging gebeurt, wat je trauma-geschiedenis met je symptomen doet, en hoe je systeem reageert. Daarmee positioneert ze GHIA niet als een diagnose om ook als sticker te gebruiken, maar als een concept om het lichaam weer te gaan begrijpen.

Nieuwsgierigheid als sleutel

Als er één zin is die Mahshid als werkprincipe aanbiedt, is het dit: nieuwsgierigheid is een tegengif voor de traumarespons. Ze legt uit waarom: in pure overleving is nieuwsgierigheid niet meer beschikbaar. Maar zodra iemand “ja” kan zeggen tegen wat er is, en ook de vraag kan stellen “En wat is er nog meer?”, verschuift er iets, want de lens van de aandacht wordt ruimer. In sessies gebruikt ze die vraag juist wanneer iemand volledig in beslag wordt genomen door de sirene van het trauma; door pijn, herinneringen, contractie. Dan is het interventiepunt niet focussen, maar verruimen.

Dat past bij haar beschrijving van empowerment: Mahshid ziet zichzelf als iemand met een zaklantaarn. Iéts functioneert al, anders zou een cliënt niet in de praktijkruimte zitten. Samen zoeken ze naar wat wél werkt, om dat te versterken. Vanuit het idee dat het lichaam altijd sporen van gezondheid en ritme in zich draagt, ook als het vaak overspoeld is geweest.

Collectieve activatie

In het laatste deel verbindt Mahshid GHIA aan het moderne leven, zonder te stellen dat we alle verworvenheden op moeten geven for the sake of our nervous system. Ze benadrukt balans en vertelt over een jaar van afwezigheid op sociale media. Aan de buitenkant leek dit voor veel van haar online relaties op disconnectie, maar zij voelde juist meer verbondenheid. Ze checkte het nieuws in de ochtend, reageerde waar ze wilde reageren, en ging vervolgens haar dag in: aanwezig bij cliënten, aanwezig in SE-groepen waar ze les gaf, aanwezig bij haar gezin. Ze beschrijft hoe het wegvallen van de constante feedbacklus van online aanwezigheid haar hielp om het soort betrokken mens te zijn dat ze wilde zijn: present en gefocust.

Mahshid beschrijft ook een ander mechanisme: mensen zien een headline in het nieuws of een item in het journaal, en de activatie is meteen voelbaar in de ruimte. Ons zenuwstelsel, dat ontworpen is om vanuit verbondenheid te reageren, ziet lijden en reageert door te willen handelen, maar er is geen fysieke mogelijkheid om te helpen. Volgens haar is dit een recept voor disconnectie: je hebt het idee dat je betrokken bent bij de wereld, maar bent eigenlijk minder present in je eigen leven. Je systeem wil reageren op een situatie waar je geen directe invloed op hebt en het sluit je voor dat gevoel af. Daarom is het essentieel om steeds terug te keren naar wat er nu werkelijk gebeurt in het lichaam, in de ruimte, in het moment.

Take-home message

Gezond omgaan met Global High-Intensity Activation is volgens Mahshid niet het forceren richting ontspanning, maar voorwaarden scheppen waardoor het systeem opnieuw ritme kan ervaren. Dat begint klein, met korte rustmomenten die ongemakkelijk mogen zijn, zolang er maar nieuwsgierigheid is en de ervaring dat er een keuze is.

En misschien is dat wel haar belangrijkste punt: het ritme is er nog. Het lichaam is niet “stuk”. Het heeft alleen geleerd om “aan” te staan en hoog in de energie te blijven. Dat was de overleving. Het werk van de therapeut is dan: het lichaam opnieuw leren dat vertragen niet altijd gevaar betekent.

Een mooi gesprek

Het is me niet duidelijk of Mahshid Hager zichzelf ziet als iemand met een zenuwstelsel dat GHIA draagt. Ze heeft wel heel veel jaren van hoge activatie meegemaakt (en een harde scheidslijn tussen die twee is er niet). Geboren in Teheran (Iran), op haar 10e met haar ouders gevlucht naar Duitsland en op haar 20e verhuisd naar de VS, heeft ze zich altijd moeten bewijzen en stond ze altijd “aan”. Toen ze zelf instortte en in aanraking kwam met Somatic Experiencing, herondekte ze het contact met haar lijf weer en begon een proces van heling voor haar. En er blijft een diepe wond in de vorm van het afgesneden zijn van je geboorteland, want Mahshid is nooit meer teruggeweest in Iran en het ziet er niet naar uit dat dat snel gaat gebeuren. Ze vertelt hier open en boeiend over in het gesprek.

Sowieso was het een plezier om Mahshid te horen, een prachtig voorbeeld van belichaamd spreken. Iemand met een diepe en ervaringsgebaseerde kennis van zaken, die in staat is een moeilijk en zwaar onderwerp helder te belichten en hoop te geven zonder dat het valse hoop wordt.

Je kunt het gesprek hieronder bekijken en/of beluisteren.

Wil je meer weten over Global High-Intensity Activation?

Er zijn mogelijkheden voor ondersteuning en begeleiding.
Drie prima beginpunten zijn:

1. Ik schreef er al eens een uitgebreid artikel over.

2. Natuurlijk de website terugnaarhetmidden.nl. Hier bieden Saskia Ebus en ik wekelijkse online lessen aan, specifiek voor mensen met GHIA. Er is een pagina waar belangstellenden een kijkje in de keuken kunnen nemen.

3. Mad in the Netherlands heeft een heel informatief en uitgebreid kwartaalnummer samengesteld over dit onderwerp.

Wil je op zoek naar een Somatic Experiencing-therapeut in je omgeving, kijk dan op deze pagina van SE-Nederland.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Inleiding

Het gebeurt talloze keren per dag. Je zit achter je bureau, hebt net de laatste mail van de dag weggewerkt. Of je komt thuis met de boodschappen en hebt alles op de juiste plaats opgeruimd. Of je hebt je ochtendoefeningen gedaan en gaat met je eerste kopje koffie zitten. Iets kleins of groots is afgerond.

Het gaat vanzelf: een inademing die te groot is voor een gewone inademing, gevolgd door een uitademing die ergens tussen loslaten en landen in zit, gepaard gaand met een hoorbaar of onhoorbaar “hèhè”. Alsof je even een komma zet in de zin van de dag.

Als je oplet, kun je merken dat precies in dat kleine moment nog meer verandert. De schouders zakken een fractie. Het gezicht ontspant, de kaak wordt minder strak. Je ogen worden weer wat zachter en misschien zelfs je buik. Je weet weer waar je bent.

Waarom we zuchten

Zuchten is een kleine, maar be…

Read more

Do you prefer the English version?

Verandert stress je brein? Onderzoekers van de Universiteit van Calgary ontdekten dat stress meer dan alleen besmettelijk is: het verandert het brein op cellulair niveau. En vanuit polyvagaal perspectief begrijpen we nu ook waarom dit gebeurt en wat dit betekent voor onze sociale verbindingen.

Onderzoek bij muizen

In een belangrijk onderzoek dat in 2018 gepubliceerd werd in Nature Neuroscience, hebben Jaideep Bains, PhD, en zijn team op de Cumming School of Medicine’s Hotchkiss Brain Institute (HBI), een afdeling van de University of Calgary, ontdekt dat stress die we oppikken van anderen ons brein op precies dezelfde manier kan veranderen als échte stress doet. De studie liet dit overtuigend zien bij muizen, en inmiddels (2025) is er veel vervolgonderzoek gedaan dat deze bevindingen verder heeft uitgebreid.

“Veranderingen in het brein die gevolg zijn van stress versterken veel geestelijke aandoeningen zoals PTSS, angststoorni…

Read more

Do you prefer the English version?

Inleiding

De polyvagaaltheorie is best “HOT” momenteel. Her en der vliegen de schema’s en ladders met stoplichtkleuren je om de oren. Dat is aan de ene kant best begrijpelijk, maar het brengt een risico van overmatige versimpeling met zich mee, en dat is voor niemand goed.

Read more

Do you prefer the English version?

Een zenuwstelsel dat nooit rust krijgt

Stel je eens voor: Marieke is bezig met een gewone huishoudelijke klus, maar van binnen voelt ze veel onrust. Haar spieren zijn gespannen zonder dat ze weet waarom. De gedachten gaan sneller dan haar lief is. Het lijkt wel alsof Mariekes lichaam en geest nooit echt tot rust komen, alsof er ergens een alarm afgaat dat ze niet uit kan zetten.

Of neem Joost, die al weken op de bank zit en eigenlijk van alles zou moeten doen. Hij voelt zich als verlamd, alsof zijn lichaam loodzwaar is geworden. Zelfs het opruimen van de afwas voelt als een onoverkomelijke berg. Van binnen weet hij dat er van alles moet gebeuren, maar zijn lijf lijkt op ‘uit’ te staan. Toch is er ook bij hem die onderstroom van onrust, die spanning die hij voelt als een constante bromtoon op de achtergrond. Het is alsof zijn systeem tegelijkertijd op de rem én het gaspedaal staat.

Dit zijn verhalen van GHIA – Global High-Intensity Activation, in het Nederlands: algehele zeer intense activering. De verhalen laten zien dat GHIA zich heel verschillend kan uiten: soms als hyperactiviteit (zoals bij Marieke), soms als een soort bevriezing of instorting (zoals bij Jan). Deze beide toestanden kunnen ook per persoon per dag, week of maand wisselen, maar altijd is daar die onderliggende spanning die nooit weggaat.

GHIA

GHIA is een term die is ontstaan binnen Somatic Experiencing® (SE™) en vooral daar wordt gebruikt, maar het patroon wordt ook herkend door andere lichaamsgerichte therapeuten1. Het wordt gebruikt voor een zenuwstelsel dat chronisch op scherp staat. Dat is geen vrije keus van de eigenaar van dat zenuwstelsel, maar omdat het lichaam lang geleden heeft geleerd dat de wereld niet veilig is en die les nooit meer is verleerd.

GHIA ontstaat meestal heel vroeg in het leven. Soms al tijdens de zwangerschap, rondom de geboorte, of in de eerste levensjaren. Het gaat dan vaak om gebeurtenissen waar we geen bewuste herinnering aan hebben, maar die ons – nog niet volgroeide en dus kwetsbare – zenuwstelsel zo hebben geraakt dat het als het ware in een permanente staat van paraatheid afgesteld is gebleven.

Een GHIA-zenuwstelsel is of voluit ‘aan’ of helemaal ‘uit’; er is amper een tussengebied. Zelfs als iemand ‘uitgeschakeld’ is, is er nog steeds enige mate van activatie in het systeem. Dit kan voelen als gezoem of als statische elektriciteit.

Soms is GHIA heel lang onder de radar aanwezig en uiten de klachten zich opeens, bijvoorbeeld na een verlieservaring, ongeluk, ziekte of infectie. De metafoor van het kaartenhuis dat instort is dan van toepassing.

Intermezzo – Waarom eigenlijk GHIA?

Een begrijpelijke vraag: als de term GHIA niet vaak gebruikt wordt, als geen arts de diagnose GHIA kan stellen (GHIA is namelijk ook geen diagnose2) en je er bij de zorgverzekeraar of de bedrijfs- of UWV-arts ook niets aan hebt, waarom hebben we het dan eigenlijk over GHIA? Waarom laten we het niet bij de SE-therapeuten, die er blijkbaar wél wat aan hebben?

Een kleine geschiedenis

Ik ontmoette Saskia Ebus, voormalig neuroloog, therapeut en ervaringsdeskundige met GHIA – die lang niet als zodanig door haar werd herkend – tijdens de opleiding tot SE-practitioner3. Saskia zat nog in haar hersteltraject van een zware burn-out en depressie, die haar GHIA aan het licht bracht. Ik verzorgde tijdens de opleidingsweken iedere ochtend een half uur Qigongles voor de hele groep en het begeleidend team. Dat werd goed ontvangen, ook door Saskia met haar bovengemiddeld gevoelige zenuwstelsel.

Tijdens een wandeling in een pauze kwamen we te spreken over GHIA en het mogelijk positieve effect van Qigong hierop. Aan het eind van het gesprek was onze gezamenlijke conclusie dat er waarschijnlijk heel veel mensen zijn met een zenuwstelsel dat GHIA draagt en die dat niet weten.

Mede naar aanleiding van de ervaringen van Saskia met het volgen van wekelijkse Qigonglessen bij ondergetekende – waarover ze ook een artikel schreef – besloten we tot een experiment: we deden één oproep op LinkedIn, waarin we GHIA beschreven en mensen die zich in het beeld herkenden, uitnodigden om mee te doen aan een online Qigong les. We hadden zonder verdere inspanning binnen twee weken 60 belangstellenden, waarvan er 30 bij de online les waren.

Tezamen met hoe deze lessen het jaar daarop verliepen (zie verderop), was dat voor ons genoeg om te concluderen dat GHIA meer bekendheid nodig heeft en “verdient”. Aan het eind van het artikel vertel ik meer over hoe de deelnemers, Saskia en ik dat jaar ervaren hebben.

Dus: waarom eigenlijk GHIA?

Omdat er collectief onvoldoende kennis en inzicht is – en daarmee ook onvoldoende begrip voor de mensen die het betreft – van de gevolgen van ernstige stress in het vroege leven. Dat deze gevolgen heel divers kunnen zijn, maakt de zaak niet makkelijker.

Gelukkig geeft de groeiende kennis van de embryonale ontwikkeling, rijping en werking van ons autonome zenuwstelsel steeds meer handvatten, maar er is nog een lange weg te gaan.

Hollen of stilstaan, maar zelden in het midden

Saskia Ebus beschrijft hoe het bij haar kan voelen: “Het voelt alsof er bijen in je hoofd zoemen, alsof er een constant alarm afgaat. Je armen en benen kunnen aanvoelen als verstrakt aan de buitenkant, terwijl er vanbinnen zoveel energie is dat je bijna uit elkaar zou kunnen spatten. Je adem voelt beklemd, alsof je het leven niet durft in te ademen.

In je buik of borst fladderen onrustige vogeltjes die maar niet tot rust willen komen. Ze vliegen meteen weer op bij het minste of geringste. Het is een innerlijke onrust die je soms doet verlangen naar stilstaan, maar soms ook juist naar meer bewegen, naar meer doen, meer presteren.”4

Mensen met GHIA hebben heel diverse levens waarin ze soms op hoog niveau hebben gefunctioneerd, of soms wel die potentie hadden, maar nooit de energie gevonden hebben. Op hoog niveau functioneren met een zenuwstelsel dat GHIA draagt, kost nóg meer energie dan ‘normaal’, omdat het zenuwstelsel nooit in de ruststand komt. Het is alsof je een marathon rent terwijl anderen een wandelingetje maken. Maar ja, als je niet anders gewend bent, denk je dat het zo hoort, tot de spreekwoordelijke man met de hamer komt …

De verborgen kracht van gevoeligheid

Wat opvalt is dat mensen met GHIA vaak bijzonder gevoelig, creatief en spiritueel aangelegd zijn. Ze voelen meer en hebben vaak een rijke innerlijke wereld. Deze eigenschappen zijn soms bijwerkingen van het vroege trauma en zijn soms geschenken, maar ze kunnen ook betekenen dat het zenuwstelsel meer prikkels moet verwerken dan het aankan.

Dr. Raja Selvam, een van de pioniers in het werken met GHIA, legt uit dat mensen met dit patroon vaak heel spiritueel zijn, omdat ze nooit goed ‘in hun lichaam zijn gekomen’. Het lichaam voelt niet veilig, dus trekt de geest zich terug naar meer subtiele dimensies. Dat kan prachtige inzichten opleveren, maar het betekent ook dat de genezing vooral door het lichaam moet gebeuren.

GHIA en medische diagnoses

De uiteenlopendheid van de verschijnselen, klachten en symptomen bij GHIA maakt het er niet eenvoudiger op om GHIA exact te beschrijven. Veel mensen die GHIA dragen hebben etiketten gekregen als fibromyalgie, chronische moeheid, ALK (aanhoudende lichamelijke klachten, voorheen SOLK), verschillende pijnsyndromen en nog een hele rits medisch niet heel duidelijke diagnoses, om nog maar te zwijgen van ADHD, depressie of bipolaire stoornis5.

Daarom weten veel mensen niet dat hun zenuwstelsel GHIA draagt. Bij een zenuwstelsel dat geen GHIA draagt, reageert het systeem op de omstandigheden en kan het daarna herstellen. Bij GHIA staat het systeem altijd op scherp, ongeacht de omstandigheden. Het heeft nooit geleerd hoe rust voelt.

De lange weg naar huis in je eigen lijf

Heling van GHIA is geen korte wandeling; het is een marathonwandeling die lang kan duren. Saskia Ebus deelt eerlijk dat haar eigen herstelproces al zeven jaar duurt en nog steeds gaande is. Voor sommigen, zoals traumatherapeut Rosalie Corame, duurde het tot haar 61ste voordat ze zich eindelijk echt goed en zeker voelde.

Monique Timmermans, medeoprichter van Mad in The Netherlands, beschrijft haar eigen reis met GHIA als een voortdurende ontdekkingstocht. Door met nieuwsgierigheid naar haar pijn te kijken en zichzelf met compassie te benaderen, lukt het haar om negatieve gevoelens minder belangrijk te maken. Ze benadert het vinden van oplossingen als een innerlijke expeditie: wat kan ademhaling bereiken? Hoe voelt het om te drijven in water? Wat doet muziek met haar zenuwstelsel?

Bij GHIA zit het patroon zo diep en is het zo ingebed in je zenuwstelsel dat het niet snel op korte of middellange termijn kan worden veranderd. Het vraagt om een andere benadering dan traditionele therapie. Het gaat niet om het analyseren van wat er mis is en daar een behandelplan “op loslaten”, maar om het heel langzaam en zachtaardig begeleiden van je zenuwstelsel naar meer rust en regulatie.

Het is niet jouw schuld

Je kunt je misschien voorstellen dat als je niet anders gewend bent met een makkelijk activeerbaar zenuwstelsel rond te lopen, je gaat denken dat het “zo hoort” en dat andere mensen dat net zo hebben. En als jij dan niet zoveel kunt presteren of niet zo goed kunt meekomen met alle sociale prikkels, dat er dan iets aan jou mankeert. Zelfkritiek ligt dan op de loer; een extra prikkel voor het toch al gevoelige zenuwstelsel.

Het is een “mindfuck” die je gratis bij je GHIA bijgeleverd krijgt. Het is dan ook vaak een belangrijke ontdekking dat een GHIA-zenuwstelsel anders is dan andere zenuwstelsels. En vervolgens te beseffen dat dat beslist niet jouw schuld is.

Wat Saskia en ik regelmatig horen in de online Qigong-groep is dat dit besef veel geruststelling en ontschuldiging kan geven en de weg naar zelfcompassie kan openen6.

Ontladen kan activatie oproepen

Het mooie is dat ons lichaam wel degelijk wil helen. Net zoals dieren in het wild weten hoe ze intense energie van overlevingsgedrag kunnen ontladen door te trillen en te schudden, zo zijn ook wij uitgerust met die regelmechanismen. Maar bij mensen, en zeker bij mensen met GHIA, vraagt dit proces veel meer tijd, geduld en veiligheid. Immers: iedere vorm van arousal, dus ook ontladen, kan het zenuwstelsel weer activeren.

In termen van de “Window of Tolerance”, een vondst van dr. Dan Siegel, kunnen we stellen dat mensen van wie het zenuwstelsel GHIA draagt een heel smalle window hebben. Op de informatieve website van NICABM staat een heldere infographic:

Om te verhelderen hoe het bij GHIA werkt, heb ik twee tekeningen gemaakt. Links zie je hoe bij een smalle Window of Tolerance7 prikkels al snel te veel zijn en ook nog eens tot een heftige reactie van het zenuwstelsel leiden. De rechterhelft laat zien dat een zenuwstelsel zonder GHIA ten eerste meer prikkels aankan en ten tweede geen heftig naslinger-effect heeft.

Iemand met GHIA heeft vaak maar een kleine trigger nodig om uit de window of uit het midden te schieten. Een trigger kan van alles zijn: relationeel, een blik, een zin, lichamelijk (ziekte of pijn), een gebeurtenis die bij mensen zonder GHIA geen probleem geeft. En uit het midden schieten is dan meestal ook direct ver uit het midden.

Een nieuw verhaal over rust

Het doel van heling bij GHIA is niet om je oude, drukke leven terug te krijgen. Dat gaat vaak gewoon niet meer, erkent Saskia Ebus eerlijk. Het doel is iets anders, en misschien wel waardevoller: het langzaam leren kennen van momenten van echte rust. Niet de rust van uitputting, maar de rust van een zenuwstelsel dat zich veilig begint te voelen.

Saskia noemt het ‘scharrelen’ – het zijn, rondlopen en werken terwijl je steeds meer geland raakt in je lichaam, geland op de aarde, geland in je huis en in je leven. Rustig bewegend, rustig denkend. Een zijnstoestand die ze nooit eerder had gekend, en die ze nog steeds aan het ontdekken is.

Herstel betekent bij GHIA meestal niet ‘genezen’ in de traditionele zin. Het betekent eerder leren leven met een gevoelig zenuwstelsel op een manier die werkt. Het betekent periodes van meer rust afgewisseld met momenten van passende activiteit. Het betekent accepteren dat dit een lange reis is, met vooruitgang en soms ook terugval.

Een uitnodiging tot zelfcompassie

Als je jezelf herkent in dit verhaal, onthoud dan dit: jouw zenuwstelsel heeft ooit geprobeerd je te beschermen. Het heeft zijn best gedaan in omstandigheden die te overweldigend waren. Die poging tot bescherming is blijven hangen als een oude, vertrouwde, maar nu niet meer passende jas. Dat is geen kwestie van schuld of onwil, maar heeft naast de hoeveelheid stress die het zenuwstelsel te verwerken kreeg, ook te maken met het feit dat het zenuwstelsel nog onrijp was. Dat maakt de imprint nog sterker.

Met de juiste begeleiding kun je wel langzaam leren die jas uit te trekken. Kun je je zenuwstelsel nieuwe ervaringen aanbieden van veiligheid, van rust, van verbinding. Het is een reis die moed vraagt, maar ook een reis die je dichter bij jezelf brengt dan je ooit bent geweest.

Beweging als medicijn, rust als balsem

Voor mensen met GHIA is beweging belangrijk, maar het moet de juiste soort beweging zijn. Niet de beweging die nog meer stress toevoegt, maar beweging die het zenuwstelsel kalmeert en voedt. Tai Chi en Qigong zijn hier goede voorbeelden van. Deze eeuwenoude bewegingsvormen werken rechtstreeks met de energie in je lichaam en leren je zenuwstelsel andere ritmes kennen. Je mag Qigong gerust Mindfulness in beweging noemen. In de GHIA Qigong-lessen (zie verderop) voegen we er nog een snufje extra mildheid aan toe.

De eerlijkheid gebiedt me wel te zeggen dat niet iedere Qigong-vorm geschikt is bij GHIA en niet iedere Qigongleraar kennis heeft van het zenuwstelsel. Datzelfde geldt nadrukkelijk ook voor yoga. Ik sprak een keer iemand die woont in een lijf dat GHIA draagt, die meegedaan had met een trauma-sensitieve yogales van een heel bekende leraar, die daardoor geheel ontregeld was. Té intense strekkingen, waardoor het lichaam ernstig overprikkeld en gealarmeerd was geraakt. Ga dus altijd voor een kennismakingsles, begin superrustig en kijk de kat uit de boom.

De kracht van de juiste verbinding

Een van de belangrijkste inzichten uit het lichaamsgerichte traumawerk is dat heling gebeurt in de relatie. Voor mensen met GHIA kan het vinden van de juiste ondersteuning een hele uitdaging zijn, maar als die is gevonden, kunnen goede stappen gezet worden. Misschien een gekwalificeerde Somatic Experiencing-, Sensorimotor psychotherapy- of andere lichaamsgericht werkende therapeut die begrijpt hoe je zenuwstelsel werkt.

Helaas kunnen veel mensen met GHIA geen therapeutisch traject dat langer duurt dan de ziektekostenverzekeraar vergoedt, betalen. Daarom is de bekendheid die we aan GHIA willen geven van belang. Maar het is niet alleen om deze reden dat Saskia Ebus en ik zijn doorgegaan met de wekelijkse online lessen voor mensen met GHIA. We merkten namelijk al snel dat het lotgenotencontact in onze online groep erg helpend was. Mensen die de gevoeligheid en prikkelbaarheid begrijpen en respecteren. Mensen bij wie je niet hoeft uit te leggen waarom je moe wordt van drukte, waarom je veel tijd nodig hebt om te herstellen van prikkels, waarom je soms gewoon even alleen moet zijn, ondanks dat je eigenlijk ook verbinding wilt.

Terugnaarhetmidden.nl

Zo kwamen Saskia en ik tot de conclusie om onze wekelijkse online lessen te geven en raakten we gaandeweg steeds meer overtuigd van het belang ervan. We besloten er een Substack voor in te richten en dat is terugnaarhetmidden.nl geworden. Een naam waar de deelnemers zich in herkennen.

We geven op de dinsdagochtenden les. Sleutelelementen zijn:

• met mildheid leren bewegen;

• mindfulness in beweging oefenen, zodat deelnemers onderscheid kunnen leren maken tussen verstillen en verstarren, en ook tussen actief zijn en geactiveerd raken. Een zenuwstelsel dat GHIA draagt, kan snel in de war raken bij verstilling en actief worden;

• gezonder leren omgaan met grenzen;

• leren kiezen om de hoeveelheid prikkels die we aanbieden te reguleren;

• oefeningen aanbieden die deelnemers zelf ook kunnen toepassen, bijvoorbeeld het bewust voelen van je voeten op de grond, zachte zelfaanraking, het omhullen van jezelf met een warme deken;

• met elkaar na de les nog even samenzijn, waarbij ruimte is om iets te delen, voor een vraag of juist om samen stil te zijn.

Naast het feit dat deelnemers inderdaad leren om beter voor hun zenuwstelsel te zorgen en minder snel overspoeld raken8, heb ik op mijn beurt weer veel van de deelnemers geleerd. Zo ben ik nog meer de Qigong oefeningen gaan waarderen en ben ik ook nog meer op de waarde van compassie gaan vertrouwen.

Wil je meer weten over GHIA?

Er zijn mogelijkheden voor ondersteuning en begeleiding.
Twee prima beginpunten zijn:

1. Natuurlijk de website terugnaarhetmidden.nl. Hier bieden Saskia en ik wekelijkse online lessen aan, specifiek voor mensen met GHIA. Er is een pagina waar belangstellenden een kijkje in de keuken kunnen nemen.

2. Mad in the Netherlands heeft een heel informatief en uitgebreid kwartaalnummer samengesteld over dit onderwerp.

Wil je op zoek naar een Somatic Experiencing-therapeut in je omgeving, kijk dan op deze pagina van SE-Nederland.

Dank …

… aan alle mensen met GHIA die hun vertrouwen gaven en geven om in de online Qigonggroep in beweging te komen en op ontdekkingsreis te gaan.
… aan Saskia voor de samenwerking en het meelezen van dit artikel.

Dit artikel maakt deel uit van het Relaxicon op RelaxMore.net.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Inleiding

Recent verscheen een artikel van Stephen Porges, grondlegger van de polyvagaaltheorie (PVT), over de huidige stand van zaken rond zijn theorie. Ik vond het direct de moeite van het vertalen waard.

Het artikel gaat in op …

• de geschiedenis van de PVT,

• de wetenschappelijke basis vanuit de neurofysiologie en de evolutieleer,

• de rol van de ademfrequentie en de respiratoire sinusaritmie in relatie tot de neurofysiologische basis van de PVT,

Deze drie onderwerpen kwamen in het eerste deel van mijn vertaling aan bod. In deel twee vervolgde ik met:

• de popularisering van de PVT en problemen die daaruit voortkwamen,

• falsifieerbaarheid en de voorspellende kracht van de PVT,

• klinische toepassing in verschillende disciplines.

In dit laatste deel resten nog:

• methodologische innovaties en het meten van autonome toestand,

• toekomstige ontwikkelingen in de wetenschap van het autonome zenuwstelsel,

• polyvagaal geïnformeerde organisaties en instituties.

Geen eenvoudige kost

Omdat ik het artikel integraal vertaal en op dit moment verder niet voorzie van extra uitleg, zal het niet voor iedereen eenvoudig te lezen zijn. Dus als je na een paar alinea’s denkt dat dit boven je pet gaat, dan is dat niet vreemd.
Dus wees gerust én verheug je: op RelaxMore.net vind je genoeg comtent die ook voor leken toegankelijk is.

Info en rechten

Auteur van het oorspronkelijke artikel: Stephen W. Porges
Bron: Clinical Neuropsychiatry (2025) 22(3): 169–184.
DOI: doi.org/10.36131/cnfioritieditore20250301
Licentie: CC BY-NC-SA 4.0 — Dit is een vertaling van het Engelstalige open‑accessartikel, gemaakt door Ronald de Caluwé.
Deze vertaling is niet‑commercieel en valt onder dezelfde licentie1.

De polyvagaaltheorie: huidige stand van zaken, klinische toepassingen en toekomstige mogelijkheden (3)

Stephen W. Porges

Deel 1 - Deel 2

4. Methodologische innovatie en autonome meetmethoden

Voortbouwend op de fundamentele wetenschap en de translationele kansen die hiervoor beschreven zijn, maken methodologische ontwikkelingen een meer genuanceerd en hanteerbaar begrip van autonome regulatie mogelijk. Voorbij traditionele amplitudegerichte RSA-meetmethoden leunt de hedendaagse autonome wetenschap steeds meer op multidimensionele meetmethoden, die passen bij de systeembrede toepassing die in de kern van de polyvagaaltheorie besloten ligt.

4.1 Voorbij RSA: nieuwe meetmethoden voor autonoom functioneren

Hoewel RSA-amplitude al lang dient als robuuste, niet-invasieve index van cardiale vagale tonus, vangt louter amplitude niet de dynamische coördinatie tussen hersenstamstructuren en perifere effectors die gezonde autonome regulatie definiëren. Recente innovaties hebben complementaire meetmethoden opgeleverd die functionele koppeling, efficiëntie en synchroniciteit binnen het autonome systeem zichtbaar maken.

Het instrumentarium uitbreiden: twee aanvullende maatstaven

1. Vagale efficiëntie
Vagale efficiëntie (VE) meet de relatie tussen RSA en hartslag over de tijd. Het weerspiegelt de effectiviteit waarmee respiratiegebonden vagale activiteit de hartslag moduleert. Een lage VE suggereert dat, hoewel vagale signalen aanwezig kunnen zijn (zoals weergegeven door RSA), ze niet de verwachte effecten produceren – wat wijst op een verstoorde integratie tussen centrale en perifere processen (Porges, 2024). Verminderde vagale efficiëntie is niet alleen in verband gebracht met een voorgeschiedenis van ingrijpende gebeurtenissen (Dale et al., 2022), maar is ook waargenomen bij adolescenten met functionele maag-darmstoornissen en hypermobiliteitssyndroom, en blijkt bovendien voorspellend voor de behandelrespons bij chronische gastro-intestinale pijn (Kolacz et al., 2021; Kolacz et al., 2022; Kovacic et al., 2020).

2. Gewogen coherentie
Gewogen coherentie kwantificeert de synchroniciteit tussen ademhalings- en hartritmes in het frequentiedomein (Porges et al., 1980). Deze dynamische maatstaf vangt subtiele verschuivingen in coördinatie die overgangen tussen autonome toestanden kunnen aanduiden. Zo kan het voorkomen dat het ademhalingspatroon in de hartslag (d.w.z. RSA) hoog is, maar niet gekoppeld is aan een ademhalingspatroon waarbij de inademing fase-gebonden is aan een stijging van de hartslag en de uitademing fase-gebonden aan een daling van de hartslag. Een dalende gewogen coherentie kan bijvoorbeeld een hersenstamproces weerspiegelen dat ontregeling voorspelt, nog voordat duidelijke gedragsmatige of gezondheidsgerelateerde signalen zichtbaar worden.

De integratie van meerdere autonome meetmethoden – die amplitude, koppeling en timing omvatten – maakt een multidimensionele karakterisering van vagale regulatie mogelijk.
In samenhang brengen deze metingen de beoordeling verder dan statische indexen en ondersteunen zij een dynamisch begrip op systemisch niveau van autonome functie. Deze benadering faciliteert de ontwikkeling van op maat gemaakte interventiestrategieën en het fijngevoelig monitoren van therapeutische voortgang, met name bij populaties die getroffen zijn door trauma, neuro-ontwikkelingscondities en functionele stoornissen.

4.2 Wearables en real-time monitoring

De opkomst van draagbare biosensoren markeert een kantelpunt in de autonome wetenschap. Door continu ECG, ademhaling en beweging vast te leggen, maken wearables real-time beoordeling van de zenuwstelselfunctie mogelijk in natuurlijke contexten – waaronder therapeutische sessies, persoonlijke interacties, slaap en dagelijkse activiteiten.

Polyvagaal-geïnformeerde toepassingen:

• Bieden real-time feedback tijdens momenten van dysregulatie, die het zenuwstelsel uitnodigen tot zelfregulatie.

• Helpen om stress-inducerende omstandigheden te detecteren met context-bewuste algoritmen.

• Verbeteren trauma-geïnformeerde zorg, vooral bij personen met fysiologisch gemaskeerde toestanden.

• Ondersteunt de therapeutische relatie middels gedeelde data over meerdere sessies.

Klinische voorbeelden:

• Interventies op de neonatale intensive care die vagale efficiëntie en RSA-maatstaven gebruiken om de autonome rijping te stimuleren en de hechting tussen verzorger en baby te bevorderen (Porges et al., 2019).

• Somatische therapie waarin afname in coherentie wordt gebruikt als signaal voor het juiste moment voor interventie.

• Zorg-op-afstand teams die herstel en autonome stabiliteit monitoren bij mensen met dysautonomie of long COVID.

Ethische overwegingen:

Hoewel draagbare technologie de toegankelijkheid en het inzicht vergroot, moet het gebruik ervan worden begeleid met sterke ethische waarborgen: privacy, informed consent en respect voor autonomie. Fysiologische gegevens zijn erg waardevol, maar moeten zorgvuldig beheerd worden, zeker in gevoelige omstandigheden. Deze ontwikkelingen ondersteunen niet alleen individuele zorg, maar ook opschaalbare benaderingen voor groepsinterventies en publieke gezondheidszorg.

4.3 Translationele toepassingen in de klinische praktijk

De klinische waarde van polyvagale metingen – zoals RSA, vagale efficiëntie en gewogen coherentie – ligt in het zichtbaar, interpreteerbaar en beïnvloedbaar maken van de autonome toestand. Ze verruimen het therapeutische gesprek voorbij symptomen en narratieven en includeren de onderliggende ritmes van regulatie, veerkracht en relationele betrokkenheid.

Van symptoomlijstjes naar fysiologische verhalen

In trauma-geïnformeerde psychotherapie vertrouwen traditionele modellen vaak op verbale verwerking of zelfrapportage door de cliënt. Maar veel trauma-overlevenden zijn nog steeds niet verbonden met hun interne staat, of niet in staat hun ongemak verbaal onder woorden te brengen. Fysiologische maatstaven bieden een non-verbale kaart van toestandsveranderingen die in de behandeling kunnen worden geïntegreerd.
Bijvoorbeeld:

• Monitoring van RSA/VE kan zorgverleners helpen bepalen of een cliënt zich in een neurofysiologische toestand bevindt die herconsolidatie van het geheugen of emotionele verwerking ondersteunt.

• Het indexeren van RSA-trends over meerdere sessies geeft informatie over de basale regulatiecapaciteit en de respons op interventies in de tijd.

Deze bio-geïnformeerde dialoog bevordert fysiologisch inzicht – wat sommige therapeuten “body storytelling” noemen. Cliënten beginnen patronen van reactiviteit, herstel en relationele kwetsbaarheid te herkennen via op data gebaseerde reflectie, wat zowel handelingsruimte als betrokkenheid versterkt.

Voorbeelden van toepassing

• In neonatale intensive care-omgevingen worden RSA- en vagale-efficiëntie-maatstaven gebruikt om interventies te sturen die gericht zijn op autonome rijping en hechting tussen verzorger en baby (Porges et al., 2019). Dit ondersteunt de vroege ontwikkeling van vagale tonus en co-regulatievermogen bij te vroeg geboren baby’s.

• In somatische therapie kan een daling in RSA aangeven dat een cliënt in een defensieve toestand gaat, waardoor de therapeut kan pauzeren, co-reguleren of de strategie bijstellen voordat overspoeling optreedt.

• Neuromodulatie met behulp van computer-gemoduleerde muziek (bijv. het Safe & Sound Protocol) is effectief gebleken, zelfs bij pediatrische gevallen van functionele neurologische stoornissen die niet reageerden op standaardinterventies – wat de kracht onderstreept van akoestische signalen om autonome staat te beïnvloeden en regulatievermogen te herstellen (Rajabalee et al., 2022).

• In groepstherapie kan realtime feedback van draagbare sensoren deelnemers helpen begrijpen hoe relationele dynamieken de fysiologische veiligheid beïnvloeden, waardoor het inzicht en het relationele bewustzijn verdiepen.

Toenemende toegankelijkheid en gelijkwaardigheid

Polyvagaal-geïnformeerde indexen ondersteunen ook inclusiviteit in de zorg. Omdat ze niet afhankelijk zijn van verbale articulatie, bieden ze betekenisvolle ingangen voor:

• Niet-verbale- of verbaal beperkte personen, waaronder autistische cliënten of pre-verbale baby’s.

• Neurodiverse populaties die affect anders verwerken en uitdrukken.

• Cliënten uit cultureel diverse achtergronden, waarbij stress en ongemak eerder via lichamelijke of relationele signalen wordt gecommuniceerd dan via expliciete taal.

Door het zenuwstelsel als verteller centraal te stellen, kunnen professionals zich beter afstemmen op stress en lijden dat anders wellicht over het hoofd zou worden gezien of verkeerd zou zijn geïnterpreteerd. Terwijl deze nieuwe instrumenten zich verspreiden, staat het veld voor zowel veelbelovende kansen als nieuwe uitdagingen – waarbij diepgaand onderzoek, ethische waakzaamheid vereist zijn, alsmede commitment om wetenschap als instrument voor heling in te zetten en niet slechts ten behoeve van classificatie.

4.4 Toekomstige richtingen in de autonome wetenschap

De ontwikkeling van de polyvagaaltheorie heeft een nieuwe generatie fysiologisch onderbouwde, ethisch verantwoorde en translationeel relevante instrumenten voortgebracht om menselijke ervaring te begrijpen. Naarmate deze innovaties verder rijpen, zullen toekomstig onderzoek en inspanningen ten behoeve van implementatie een evenwicht moeten vinden tussen technische precisie en klinische nuance, en tussen schaalbaarheid en zorg die is afgestemd op het individu.

Kerngebieden voor onderzoek en ontwikkeling

1. Normatieve bereiken definiëren zonder over-pathologisering
   Hoewel autonome maatstaven diagnostisch potentieel hebben, moeten normatieve waarden de ontwikkelingsafhankelijke, culturele en contextuele variatie weerspiegelen. Onderzoekers moeten de verleiding weerstaan om vaste drempels voor “gezonde” regulatie te definiëren die natuurlijke diversiteit negeren of dominante culturele kaders opleggen.

2. Multimodale integratie van bio-sociale signalen
   Toekomstig onderzoek zal autonome gegevens integreren met complementaire systemen:

   1. Neuro-beeldvorming om de coördinatie tussen hersenstam en autonoom zenuwstelsel te koppelen aan corticale verwerking.

   2. Akoestische eigenschappen van de stem indexeren om vagale tonus te meten via prosodie en vocale controle.

   3. Gelaats­expressiviteit volgen met behulp van computers om signalen van betrokkenheid en subtiele verschuivingen in neuroceptie te vinden.
      
      Deze datastromen kunnen samen een holistisch beeld vormen van toestandsregulatie – zowel bij individuen als in sociale systemen.

3. Training van de volgende generatie clinici en wetenschappers
   Nu autonome monitoring steeds toegankelijker wordt, moeten opleidingsprogramma’s professionals toerusten om deze gegevens nauwkeurig en ethisch verantwoord te interpreteren. Misbruik of overinterpretatie kan vertrouwen ondermijnen, vooroordelen versterken of complexe processen reduceren tot één uniform protocol.

Een wetenschap van verbinding, niet slechts classificatie

Het doel van polyvagaal-geïnformeerde autonome wetenschap is niet alleen het verfijnen van metingen – maar het verdiepen van ons begrip van het vermogen van het lichaam om zich veilig te voelen, tot betrokkenheid en herstel. Deze maatstaven zijn er niet om mensen in te delen, maar om hen te bekrachtigen: om onzichtbare fysiologische patronen begrijpelijk, navolgbaar en beïnvloedbaar te maken. Methodologische innovatie wordt pas werkelijk transformerend wanneer zij mensen helpt zichzelf – en elkaar – te zien door een lens van zenuwstelsel-mogelijkheden, in plaats van pathologie. Naarmate de polyvagaal-geïnformeerde wetenschap zich verder ontwikkelt, zal haar succes niet alleen worden afgemeten aan haar nauwkeurigheid, maar aan haar vermogen om zorg te ondersteunen die belichaamd, compassievol en relationeel afgestemd is – in klinische, educatieve en maatschappelijke contexten.

5. Polyvagaal-geïnformeerde systemen en inrichting van instituties

De polyvagaaltheorie biedt meer dan een neurobiologisch model van individueel gedrag; zij reikt een transformationeel kader aan voor het ontwerpen van instituties die veiligheid, verbinding en veerkracht bieden. In zorg, onderwijs, justitie en sociale instellingen geldt: fysiologie gaat vooraf aan gedrag. Instituties die het autonome imperatief voor veiligheid respecteren, scheppen een omgeving waar regulatie, betrokkenheid en groei mogelijk worden.

Instituties schieten vaak tekort - niet door gebrek aan middelen of slecht beleid, maar omdat zij de autonome behoeften van degenen die zij dienen, negeren. Een school die dysregulatie bestraft, een ziekenhuis dat niet-betrokken zorg levert, of een rechter die verstarring verwart met weerstand – het zijn systemen die niet afgestemd zijn op de menselijke neurobiologie. Door omgevingen opnieuw te bekijken door de polyvagale lens, verschuiven we van systemen die verdediging en terugtrekking bestendigen naar systemen die veiligheid uitstralen en regulatie ondersteunen.

De polyvagaaltheorie herformuleert de centrale vraag bij het vormgeven van openbare instituties als: Zendt deze omgeving signalen uit van veiligheid of van gevaar?

Wanneer systemen chronisch een neuroceptie van dreiging oproepen – door onvoorspelbaarheid, een harde toon, isolatie of zintuiglijke overprikkeling – versterken zij defensieve toestanden. Daarentegen geven systemen die doelbewust zijn ontworpen om dynamische co-regulatie te ondersteunen, op voorspelbare wijze signalen van veiligheid en verbinding, en bevorderen zij veerkracht op brede schaal.

5.1 Instituties herontwerpen door een polyvagale lens

Wanneer we instellingen door een polyvagaal perspectief bekijken, nodigt dat uit tot een grondig herontwerp. Het daagt ons uit om niet simpelweg wellness-achtige initiatieven aan bestaande structuren toe te voegen. In plaats daarvan moet het zenuwstelsel zelf worden behandeld als een ontwerpvoorwaarde – een biologisch ontwerpprincipe dat de structurele, relationele en procedurele keuzes vanaf de basis vormgeeft.

Instellingen die voor- in plaats van tegen de menselijke fysiologie ontwerpen, kunnen:

• de autonome toestand stabiliseren,

• co-regulatie in real time faciliteren,

• vermogens voor reflectie, creativiteit en wederkerige zorg ontsluiten.

In plaats van te vragen of beleid “werkt”, vraagt polyvagaal-geïnformeerd ontwerp of het de autonome regulatie stabiliseert en of het de toegang tot het sociale-betrokkenheidssysteem ondersteunt.

5.2 Ontwerpprincipes voor polyvagaal-geïnformeerde instituties

Decennia aan onderzoek monden uit in toepasbare ontwerpprincipes die veiligheid en autonome veerkracht ondersteunen. Deze elementen zijn geen optionele toevoegingen; het zijn neurobiologische voorwaarden, vooral voor mensen wiens leven is gekenmerkt door tegenslagen.

Elk ontwerponderdeel in tabel 4 beïnvloedt hoe instituties aanvoelen, niet alleen hoe ze functioneren. Door deze principes in de dagelijkse praktijk te verankeren, kunnen deze instellingen verschuiven van een neutrale – of zelfs bedreigend aanvoelende – omgeving naar actief de veerkracht en betrokkenheid ondersteunende structuren.

Tabel 4. Ontwerpen voor regulatie: elementen die veiligheid en autonome veerkracht bevorderen

5.3 Van trauma-geïnformeerd naar autonoom-bewust

Trauma-geïnformeerde benaderingen leggen de nadruk op het begrijpen van de impact van nare ervaringen uit het verleden. Polyvagaal-geïnformeerde instellingen verruimen dit perspectief door de nadruk te leggen op de autonome toestand in het hier en nu: niet alleen wat er is gebeurd, maar wat er nú in het lichaam gebeurt. Autonoom bewuste instellingen richten zich op het veranderen van de fysiologische toestand, niet slechts op het vergroten van inzicht.
Dat vraagt om:

• Het trainen van medewerkers in het herkennen van- en reageren op autonome signalen middels co-regulatiestrategieën.

• Het gebruik van toestandsafhankelijke meetmethoden (zoals RSA en vagale efficiëntie) om interventies af te stemmen en regulatie te monitoren.

• Het ontwerpen van beleid dat dreiging actief vermindert en een ‘ritmische’ en regulerende omgeving creëert.

Door de aandacht te richten op de fysiologie van het huidige moment, maken zulke instellingen dynamische ondersteuning mogelijk voor regulatie, verbinding en herstel – in elke context.

5.4 Polyvagale inzichten vertalen naar beleid en praktijk

Het bouwen van polyvagaal-geïnformeerde instellingen vraagt om een integratie van neurobiologische intelligentie, relationele afstemming en omgevingsontwerp. Dit translationele werk vereist interdisciplinaire samenwerking tussen neurowetenschappers, clinici, opvoeders, ontwerpers en beleidsmakers.

Praktische toepassingen zijn onder meer:

• Onderwijs: co-regulatie verankeren in pedagogiek, dagritmes en de aanpak van lastig gedrag.

• Gezondheidszorg: het ontwerpen van relationeel veilige intake-, behandel- en ontslagprocedures die dreiging verminderen en stabilisatie bevorderen.

• Rechtssysteem: trauma-geïnformeerde, neurobiologisch respectvolle handelwijzen toepassen, die de autonome toestanden die onder het gedrag liggen, herkennen.

• Gemeenschapsinstellingen: ruimtes en programma’s structureren rond ritmiciteit, voorspelbaarheid en relationele veiligheid om chronische dreigingsdetectie te verzachten.

Wanneer polyvagale principes systeem-breed het beleid vormgeven, ontstaan omstanigheden die menselijk potentieel voeden in plaats van uitputten.

5.5 Het zenuwstelsel als ontwerprestrictie

De polyvagaaltheorie bepleit uiteindelijk een fundamentele ontwerpomslag: de menselijke fysiologie moet worden beschouwd als een fundamenteel element bij het ontwerp van instellingen, en niet als een bedenksel achteraf.
Polyvagaal-geïnformeerde instituties plakken geen wellness-elementen op bestaande structuren. In plaats daarvan:

• Nemen ze de bouw van het zenuwstelsel als basis,

• Maken zij alle keuzes vanuit de principes van autonome veiligheid,

• Stemmen zij elke structurele, relationele en procedurele beslissing af op de biologische behoeften aan voorspelbaarheid, co-regulatie en participatie.

Wanneer we ontwerpen vóór het zenuwstelsel, gaan we verder dan symptoomreductie. We ontsluiten het volledige potentieel van regulatie, reflectie, creativiteit, verbinding en herstel.

Dit paradigma bereidt ons voor op de bredere wetenschappelijke, ethische en translationele implicaties van de polyvagaaltheorie – een traject dat in de slotsectie wordt behandeld.

6. Conclusie: De polyvagaaltheorie – van biologisch fundament naar systemische verandering

De Polyvagaaltheorie biedt een transformerend, biologisch verankerd raamwerk voor het begrijpen van menselijk gedrag, gezondheid en relationele mogelijkheden. De grondslag is de erkenning dat onder emotie, cognitie en gedrag een hiërarchische autonome architectuur ligt – gevormd door evolutionaire adaptatie, moleculaire veranderingen en de eisen van zoogdier-socialiteit.

Empirische fundamenten:

De validiteit van de polyvagaaltheorie rust op convergerend bewijs uit de vergelijkende anatomie, neurofysiologie, biogedragskundig onderzoek en transcriptomica:

• Anatomische innovatie: Het zoogdieren ventraal vagale complex (VVC) ontstond via ventrale migratie en myelinisatie van cardio-inhibitoire vagusvezels naar de nucleus ambiguus (NAmb) en schiep een fysiek platform voor hechting, prosodie en co-regulatie.

• Neurofysiologische onderscheid: Het VVC, ondersteund door een zoogdierspecifieke hersenstamoscillator, maakt snelle, context-gevoelige modulatie van cardiale output mogelijk – geïndexeerd door RSA – en ondersteunt toestandswisselingen die essentieel zijn voor sociale betrokkenheid en veerkracht.

• Gedrags- en biogedragsmatige expressie: Alleen zoogdieren vertonen het volledige spectrum aan sociale-betrokkenheidsgedrag - gelaats-expressiviteit, stemprosodie, wederkerige aanraking, synchronie - hetgeen veerkracht en relationele gezondheid ondersteunt. Verstoring van ventraal-vagale functie hangt samen met klinische syndromen zoals bijvoorbeeld trauma en autisme, terwijl robuuste vagale regulatie adaptieve capaciteit voorspelt.

• Transcriptomische bevestiging: Recente analyses laten zien dat de zoogdieren nucleus ambiguus (NAmb) een reeks genen tot expressie brengt die myelinisatie (bijv. Mbp, Myrf), synaptische integratie (Snap25) en neuropeptide-signaaloverdracht (receptoren voor oxytocine en vasopressine) ondersteunen – moleculaire kenmerken die afwezig of slechts minimaal aanwezig zijn bij niet-zoogdier gewervelden.
  Deze specialisaties maken snelle, genuanceerde sociale regulatie mogelijk en markeren een daadwerkelijke evolutionaire divergentie.

Kerninnovaties en toetsbare constructen

Door deze lijnen van evidentie samen te brengen, ontwikkelt de polyvagaaltheorie een reeks toepasbare concepten en operationele innovaties:

• Dissolutie: het Jacksoniaanse principe dat het autonome zenuwstelsel onder dreiging defensieve toestanden in omgekeerde fylogenetische volgorde tot uitdrukking brengt.

• Autonome toestand als interveniërende variabele: de PVT maakt autonome toestand operationeel – objectief geïndexeerd door fysiologische maatstaven (RSA, vagale efficiëntie, gewogen coherentie) – als een meetbare mediator van gezondheid, gedrag en interventie-uitkomsten.

• Het sociale-betrokkenheidssysteem: de gecoördineerde activiteit van de hersenzenuwen V, VII, IX, X en XI vormt het VVC, dat anatomisch en functioneel de basis legt voor sociaal gedrag bij zoogdieren, wederkerige afstemming en co-regulatie.

• Neuroceptie: de niet-bewuste detectie van veiligheid of dreiging door het zenuwstelsel, die adaptieve overgangen in autonome toestand initieert en kwetsbaarheid of veerkracht beïnvloedt.

• Herdefinitie van stress: stress wordt herkadert als een kwantificeerbare onderbreking van homeostatische autonome ritmes, meetbaar via fysiologische en digitale gezondheidsindicatoren.

• Zoogdierspecifieke RSA en vagale efficiëntie: RSA fungeert als een dynamische, niet-invasieve index van ventraal-vagale activiteit, en vagale efficiëntie weerspiegelt nauwkeurig de flexibiliteit en veerkracht van het autonome systeem.

Translationele en ethische implicaties

De polyvagaaltheorie beschrijft niet alleen klinische of ontwikkelingsgerichte verschijnselen – zij biedt een stevig, translationeel kader om toekomstig onderzoek, interventies en institutioneel ontwerp richting te geven.
Haar principes hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van akoestische interventies, draagbare biomarkers en klinische protocollen die rechtstreeks de biologie van veiligheid en verbinding aanspreken. Door deze basisprincipes serieus te nemen, worden systemen en instituties uitgedaagd verder te gaan dan symptoommanagement, en in plaats daarvan omstandigheden te scheppen die regulatie, co-regulatie en wederkerige zorg mogelijk maken.

Een fundament voor de toekomst

Met deze principes als wetenschappelijke fundament stelt de polyvagaaltheorie zowel de wetenschap als de klinische praktijk in staat haar concepten zorgvuldig te toetsen en toe te passen – waardoor interventies kunnen worden verfijnd en een cultuur kan groeien die onze evolutionaire behoefte aan verbinding serieus neemt. Dit paradigma is zowel wetenschappelijk als ethisch, bevorderlijk voor gezondheid, ontwikkeling en compassievolle verbondenheid en als biologische noodzakelijkheid voor individuen én gemeenschappen.

Uiteindelijk betekent mens-zijn dat we elkaar nodig hebben. Het vermogen om ons veilig te voelen – bij onszelf en in aanwezigheid van anderen – is geen luxe, maar een biologische voorwaarde. Wederzijdse regulatie vormt de evolutionaire basis van heling, rechtvaardigheid, vertrouwen en onze gedeelde menselijkheid. Wanneer we erkennen dat veiligheid en verbinding essentieel zijn voor ons welzijn, komen we dichter bij het vormgeven van instituties en gemeenschappen die niet alleen overleven ondersteunen, maar de volle expressie van het mens-zijn mogelijk maken. Door onze biologische behoefte aan veiligheid en verbinding serieus te nemen, bouwen we niet alleen gezondere individuen, maar een veerkrachtiger en meer compassievolle samenleving.

De toekomst die de polyvagaaltheorie opent, is niet slechts een toekomst van overleven – maar één van gedeelde vitaliteit, heling en hoop.

Referenties

Zie pagina 15 en 16 van het artikel.

Einde van het laatste deel van drie.

Deel 1 - Deel 2

Download het oorspronkelijke artikel hieronder.

Polyvagal Theory: Current Status, Clinical Applications and Future Directions - Porges 2025

1.01MB ∙ PDF file

Download

Download

Download

En als je het echt hebt volgehouden om alle drie delen te lezen, dan mag je ook de complete Nederlandse vertaling in pdf downloaden en verder verspreiden 😉.

De Polyvagaaltheorie - Huidige stand van zaken, klinische toepassingen en toekomstperspectieven - Porges 2025

1.36MB ∙ PDF file

Download

Download

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Inleiding

Recent verscheen een artikel van Stephen Porges, grondlegger van de polyvagaaltheorie (PVT), over de huidige stand van zaken rond zijn theorie. Ik vond het direct de moeite van het vertalen waard.

Het artikel gaat in op …

• de geschiedenis van de PVT,

• de wetenschappelijke basis vanuit de neurofysiologie en de evolutieleer,

• de rol van de ademfrequentie en de respiratoire sinusaritmie in relatie tot de neurofysiologische basis van de PVT.

Deze drie onderwerpen kwamen in het eerste deel van mijn vertaling aan bod. Dit keer gaan we verder met onder andere:

• de popularisering van de PVT en problemen die daaruit voortkwamen,

• falsifieerbaarheid en de voorspellende kracht van de PVT,

• klinische toepassing in verschillende disciplines.

Voor het laatste deel resten nog 5 inhoudelijke pagina’s (van de 16), waarin de thema’s zijn:

• methodologische innovaties en het meten van autonome toestand,

• toekomstige ontwikkelingen in de wetenschap van het autonome zenuwstelsel,

• polyvagaal geïnformeerde organisaties en instituties.

Geen eenvoudige kost

Omdat ik het artikel integraal vertaal en op dit moment verder niet voorzie van extra uitleg, zal het niet voor iedereen eenvoudig te lezen zijn. Dus als je na een paar alinea’s denkt dat dit boven je pet gaat, dan is dat niet vreemd.
Dus wees gerust én verheug je: op RelaxMore.net vind je genoeg comtent die ook voor leken toegankelijk is.

Info en rechten

Auteur van het oorspronkelijke artikel: Stephen W. Porges
Bron: Clinical Neuropsychiatry (2025) 22(3): 169–184.
DOI: doi.org/10.36131/cnfioritieditore20250301
Licentie: CC BY-NC-SA 4.0 — Dit is een vertaling van het Engelstalige open‑accessartikel, gemaakt door Ronald de Caluwé.
Deze vertaling is niet‑commercieel en valt onder dezelfde licentie1.

De polyvagaaltheorie: huidige stand van zaken, klinische toepassingen en toekomstige mogelijkheden (2)

Stephen W. Porges

Deel 1 - Deel 3

2.7 Popularisering en theoretische zuiverheid

Los van methodologische en translationele debatten is er een andere belangrijke dimensie met betrekking tot de invloed van de polyvagaaltheorie: de ontvangst en toepassing in populaire en professionele contexten. Een genuanceerde kritiek op de polyvagaaltheorie betreft de popularisering in psychotherapie, coaching en welnessbewegingen. Sommigen stellen dat metaforische taal de wetenschappelijke kwaliteit kan verdunnen. Hoewel conceptuele precisie essentieel is, benadrukte ik in Polyvagal Perspectives (2024) dat metaforen de toegankelijkheid kunnen vergroten, mits dit in balans blijft met toewijding aan de wetenschappelijke zorgvuldigheid. Kernconstructen zoals neuroceptie, hiërarchische toestandsregulatie en dissolutie zijn geen metaforen – het zijn empirisch gebaseerde hypothesen die voortkomen uit de evolutionaire neurowetenschap.

Hoewel academische kritiek de kernprincipes vaak verkeerd heeft uitgelegd – met name door wetenschappelijke constructen onterecht als ‘metaforisch’ te bestempelen – hebben veel clinici, zelfs wanneer zij vertaalde begrippen gebruiken (d.w.z. taal aangepast voor de klinische begrijpelijkheid), deze principes accuraat toegepast in de praktijk. Opmerkelijk is dat sommige neurowetenschappelijke critici – zoals Grossman en Taylor – deze principes foutief hebben gekarakteriseerd. Hun kritiek miskent vaak de hiërarchische structuur van het autonome zenuwstelsel of begrijpt de rol van neuroceptie in het reguleren van fysiologische toestandsveranderingen verkeerd. Daarentegen hebben veel clinici deze principes wel omarmd met conceptuele juistheid en therapeutische bruikbaarheid.

Hoewel vereenvoudigd taalgebruik in klinische settingen soms noodzakelijk is, is de uitdaging te zorgen dat dergelijke communicatie trouw blijft aan de onderliggende wetenschap. Eenvoudige modellen die zelfbegrip en compassie bevorderen, kunnen krachtige hulpmiddelen zijn, mits ze de theoretische coherentie behouden, neurofysiologische specificiteit respecteren en uiteindelijk de klinische effectiviteit vergroten – vooral bij traumaherstel en emotieregulatie. Deze balans bewaakt dat de polyvagaaltheorie toegankelijk blijft én verankerd in empirische wetenschap – een basis die tot voortdurende evaluatie leidt door steeds de hypotheses te toetsen.

2.8 Falsifieerbaarheid en voorspellende kracht

Een andere kritiek stelt dat de polyvagaaltheorie onvoldoende falsifieerbaar is of haar verklarend bereik te ver oprekt. Deze kritiek is misplaatst. In tegenstelling tot de bewering dat de polyvagaaltheorie falsifieerbaarheid ontbeert, heeft de theorie een reeks specifieke, toetsbare voorspellingen gegenereerd, zoals:

1. De hiërarchische aansturing van autonome toestanden onder dreiging, voortschrijdend van het ventrale vagale complex (sociaal betrokkenheidssysteem) naar sympathische activatie (mobilisatie) en vervolgens naar dorsaal vagale afsluiting (immobilisatie) (bijv. Porges, 2001; Reed et al., 1999).

2. De invloed van sociale signalen op vagale tonus en hartslag (bijv. Hastings et al., 2008).

3. De effecten van akoestische interventies (bijv. het Safe and Sound Protocol) op emotieregulatie en functionele neurologische stoornissen (bijv. Heilman et al., 2023; Porges et al., 2013, 2014; Rajabalee et al., 2022).

4. De bruikbaarheid van autonome toestand als interveniërende variabele – als mediërende factor die omgevingssignalen met gedragsuitkomsten verbindt – in psychofysiologisch (Dale et al., 2022), survey‑ (Kolacz et al., 2020) en medisch onderzoek (Donchin et al., 1992; Kovacic et al., 2020).

Deze voorspellingen zijn getoetst en bevestigd in domeinen variërend van traumastudies en ontwikkelingspsychobiologie tot gedragsneurowetenschap, blijk gevend van zowel de falsifieerbaarheid van de theorie als zijn brede toepasbaarheid. Falsifieerbaarheid blijft een kernprincipe van wetenschap; de polyvagaaltheorie voldoet daaraan. Studies hebben herhaaldelijk de claims bevestigd aangaande autonome flexibiliteit, neuroceptie en sociale betrokkenheid.

Cruciaal is dat deze voorspellende en verklarende kracht zich uitstrekt tot de klinische praktijk. De klinische relevantie wordt verder gevalideerd door interventies zoals het Safe and Sound Protocol (Heilman et al., 2023), dat de ventraal vagale route moduleert en meetbare verbeteringen geeft in regulatie en sociaal gedrag. Deze voorspellende capaciteiten maken de theorie niet alleen wetenschappelijk solide, maar ook een hulpmiddel om, via betrouwbare biomarkers, geïndividualiseerde interventies in te zetten, vooral in trauma‑geïnformeerde en neuro‑ontwikkelingszorg.

Deze integratie bevordert hypothese-gedreven onderzoek en ondersteunt gefundeerde therapeutische beslissingen binnen ontwikkelingsgerichte-, psychiatrische- en somatische domeinen. Door zijn conceptueel kader te verankeren in de neurofysiologie en de evolutionaire biologie, behoudt de polyvagaaltheorie zowel wetenschappelijke integriteit als translationele relevantie. Daarmee dient zij als een robuust model voor onderzoek en als een praktische gids voor klinische zorg.

3. Klinische toepassingen in verschillende disciplines

Voortbouwend op deze neurofysiologische en translationele inzichten, biedt de polyvagaaltheorie een nieuw kader om klinische uitdagingen binnen verschillende disciplines te begrijpen en te adresseren.

3.1 Een polyvagale heroriëntatie voor de klinische praktijk en onderzoek

De polyvagaaltheorie reconceptualiseert psychologische en gedragsmatige symptomen als adaptieve expressies van de autonome toestand, in plaats van als aanwijzing voor een cognitieve of emotionele stoornis (Porges, 2022; Kolacz et al., 2019). Vanuit dit perspectief weerspiegelen veel symptomen de respons van het zenuwstelsel op neurofysiologische signalen van dreiging – die vaak ontstaan onder de drempel van bewuste waarneming. Dit leidt tot een fundamentele klinische vraag: welke autonome toestand ervaart deze persoon, en hoe kunnen paden naar veiligheid en verbinding worden hersteld?

In plaats van geïsoleerde symptomen te behandelen, geeft polyvagaal geïnformeerde zorg prioriteit aan interventies die aansluiten bij de huidige fysiologische toestand van de cliënt. Door toestandsgebonden gedrag te erkennen, kunnen clinici strategieën kiezen die passen bij iemands fysiologische mogelijkheden voor regulatie, sociale betrokkenheid en leren. Deze benadering op basis van toestand ondersteunt duurzame verandering door gebruik te maken van-, in plaats van in te gaan tegen-, de adaptieve responsen van het lichaam.

De polyvagaaltheorie genereert bovendien toetsbare voorspellingen die autonome regulatie koppelen aan gedragsuitkomsten en interventie‑effectiviteit. Objectieve biomarkers – waaronder RSA, vagale efficiëntie en gewogen coherentie – bieden kwantificeerbare indexmaten van regulatiecapaciteit en klinische verbetering (Hage et al., 2017; Kolacz et al., 2025; Porges, 2024). Deze maten overstijgen de neurowetenschap en de klinische wetenschap en vertalen subjectieve ervaringen in empirisch volgdata.

Binnen traumagerelateerde, neuro-ontwikkelingsgerichte, affectieve en functionele domeinen biedt de polyvagaaltheorie een in de biologie gefundeerd raamwerk om herstel te bevorderen. In de volgende secties wordt de toepassing ervan per klinisch domein onderzocht, waarbij wordt geïllustreerd hoe gemeenschappelijke autonome mechanismen ten grondslag liggen aan uiteenlopende uitingsvormen en richting geven aan geïndividualiseerde trajecten naar regulatie en verbinding.

Centraal in deze processen staat het concept neuroceptie – de impliciete detectie van veiligheid of gevaar door het zenuwstelsel – en het ventraal vagale complex (VVC), een aanpassing van zoogdieren die gezichtsuitdrukking, vocale prosodie en cardiorespiratoire functies coördineert. Wanneer neuroceptie een dreigingsbias vertoont, raakt de toegang tot het VVC beperkt, waardoor het vermogen tot kalmte, verbinding en zelfregulatie wordt ingeperkt. Het begrijpen en ondersteunen van deze neurale systemen vormt de basis van polyvagaal geïnformeerde zorg.

3.2 Trauma en geestelijke gezondheid: autonome routes naar herstel

Trauma induceert persisterende veranderingen in het zenuwstelsel, vaak resulterend in chronische autonome dysregulatie. Mensen die trauma hebben meegemaakt, kunnen fysiologisch verankerd blijven in defensieve toestanden, zelfs zonder actuele dreiging. Deze chronische autonome activatie manifesteert zich als hyperwaakzaamheid, dissociatie, angst, depressie of een reeks van somatische symptomen.

De polyvagaaltheorie herkadert deze presentaties niet als psychopathologie, maar als adaptieve responsen op verstoorde neuroceptie en beperkte toegang tot het VVC. Wanneer neuroceptie richting gevaar is afgestemd, worden de fysiologische routes die nodig zijn voor kalmte, relationele betrokkenheid en zelfregulatie ontoegankelijk. Daardoor gaat het vermogen om flexibel te kunnen schakelen tussen autonome toestanden verloren en kunnen mensen oscilleren tussen sympathische mobilisatie en dorsaal vagale shutdown zonder betrouwbare toegang tot het VVC.

Dit patroon ligt ten grondslag aan klinische aandoeningen zoals posttraumatische‑stressstoornis (PTSS), gegeneraliseerde angststoornis, depressie en borderline persoonlijkheidsstoornis, waarin chronische dysregulatie van het autonome zenuwstelsel herstel en adaptatie belemmert.

Recent onderzoek benadrukt de cruciale rol van vagale tonus – gemeten via RSA en vagale efficiëntie – als indicator van autonome flexibiliteit. Lagere vagale tonus hangt samen met verminderde emotionele veerkracht en verhoogde stressgevoeligheid (Hage et al., 2017), terwijl hogere tonus betere zelfregulatie, sociale betrokkenheid en fysiologisch herstel voorspelt. Verminderde vagale efficiëntie is naar voren gekomen als een sensitieve marker van dysautonomie en functionele stoornissen (Kolacz et al., 2019; Porges, 2024).

Interventies die de autonome toestand beïnvloeden

Polyvagaal-geïnformeerde interventies richten zich op het herstellen van de toegang tot het ventrale vagale complex (VVC) en het ondersteunen van adaptieve verschuivingen in autonome toestand. Deze bottom-up-benaderingen omvatten onder meer:

• Akoestische protocollen (zoals het Rest and Restore Protocol van Sonocea en het Safe and Sound Protocol), die gebruikmaken van gemoduleerd geluid om het sociale- betrokkenheidssysteem te activeren en veiligheid te communiceren.

• Adem- en ritme-gebaseerde praktijken, zoals ademhalingsoefeningen in een rustig tempo en stemklank-oefeningen, die vagale afferenten stimuleren en parasympathische activiteit bevorderen.

• Biofeedback en nervus-vagus-stimulatie (VNS), ontworpen om de interoceptieve bewustwording en autonome regulatie te versterken.

• Somatische en relationele therapieën, die via beweging, aanraking en co-regulatie veiligheidssignalen bieden.

Wanneer deze interventies worden afgestemd op de fysiologische toestand van een individu, kunnen zij chronische defensieve patronen doorbreken, het vermogen tot verbinding herstellen en veerkracht en posttraumatische groei bevorderen.

3.3 Chronische aandoeningen en functionele stoornissen

Een groeiend corpus aan bewijs wijst erop dat veel chronische aandoeningen – waaronder prikkelbaredarmsyndroom (PDS), fibromyalgie, chronisch‑vermoeidheidssyndroom en functioneel neurologische stoornissen – beter begrepen kunnen worden als manifestaties van persisterende autonome dysregulatie dan als onverklaarde of psychosomatische aandoening. Hoewel deze aandoeningen invaliderende symptomen geven zonder duidelijke structurele pathologie, impliceren recente studies chronische verstoringen in neuroceptie en vagale regulatie als centrale mechanismen (Kolacz & Porges, 2018; Rajabalee et al., 2022).

Vanuit polyvagaal perspectief zijn dit fysiologische consequenties van een zenuwstelsel dat chronisch geneigd is in een defensieve toestanden te zijn. Verstoorde neuroceptie en verminderde vagale efficiëntie ondermijnen de dynamische regulatie van gastro‑intestinale-, immuun‑, pijn‑ en metabole systemen – niet door weefselschade, maar omdat het autonome zenuwstelsel in een staat van bescherming vergrendeld blijft.

Een kenmerk bij deze populaties is lage vagale efficiëntie – een verstoring in de koppeling tussen RSA en hartslag. Deze inefficiëntie vermindert de impact van parasympathische tonus en ondermijnt het vermogen van het lichaam om te herstellen, energie te sparen en homeostase te behouden, en is gerelateerd aan stoornissen die met dysautonomie samenhangen, zoals hypermobiliteitssyndroom (Kolacz et al., 2021) en cyclisch braken (Kolacz et al., 2022). Daar staat tegenover dat auriculaire vagus‑zenuwstimulatie de vagale efficiëntie verhoogde, terwijl pijnsymptomen afnamen (Kolacz et al., 2025).

Ondanks de diversiteit aan symptomen delen veel chronische aandoeningen gemeenschappelijke autonome patronen. Zoals samengevat in tabel 2 dragen mechanismen – zoals verminderde vagale inhibitie van sympathische tonus en verstoorde modulatie van ontsteking en pijn – bij aan de breedte van klinische presentaties die worden gezien bij functionele stoornissen.

Opvallend is dat deze symptomen niet ingebeeld of overdreven zijn; het gaat veeleer om diep belichaamde reacties van een autonoom zenuwstelsel dat niet in staat is zich los te maken uit een stand van chronische dreiging. Bij functionele maag-darmstoornissen bijvoorbeeld wordt de autonome ontregeling vaak verergerd door comorbiditeiten zoals gewrichtshypermobiliteit, wat een breder systemisch patroon van dysregulatie weerspiegelt (Kolacz et al., 2021).

Wegen naar regulatie

Polyvagaal-geïnformeerde zorg richt zich op het herstellen van autonome flexibiliteit en het versterken van de vagale functie. Therapeuten maken gebruik van een scala aan bottom-up-interventies die de autonome toestand kunnen beïnvloeden – samengevat in tabel 3 – en die de parasympathische tonus verbeteren, de neuroceptie herkalibreren en herstel bevorderen via veiligheidssignalen. Wanneer interventies worden afgestemd op de fysiologische toestand van een individu, kunnen ze chronische verdedigingspatronen doorbreken, de toegang tot het ventraal vagale complex (VVC) herstellen en de regulatie van subdiafragmatische systemen ondersteunen. Op deze manier biedt polyvagaal-geïnformeerde zorg een weg naar symptoomverlichting door het herstel van fysiologische veiligheid, in plaats van door louter symptoomonderdrukking (Porges, 2022).

Deze symptomen zijn niet ingebeeld of overdreven – ze weerspiegelen diep belichaamde, neurofysiologische reacties van een autonoom zenuwstelsel dat niet in staat is vanuit een stand van dreiging terug te schakelen. Bij functionele maag-darmstoornissen bijvoorbeeld wordt de autonome ontregeling vaak versterkt door comorbiditeiten zoals gewrichtshypermobiliteit, wat wijst op een systemisch patroon van dysregulatie (Kolacz et al., 2021). Dergelijke systemische ontregeling bevestigt het polyvagale perspectief dat chronische functionele symptomen vaak een afspiegeling zijn van hiërarchische en geïntegreerde verstoringen binnen het autonome netwerk.

Tabel 2. Mechanismen en klinische kenmerken

3.4 Ontwikkelings‑ en hechtingsachtergronden

De vroege ontwikkeling van autonome regulatie wordt fundamenteel gevormd door relationele co‑regulatie tussen zuigelingen en verzorgers. Vanuit polyvagaal perspectief is hechting niet louter een emotioneel of cognitief construct – het is een neurofysiologisch proces, geworteld in het calibreren van het autonome zenuwstelsel via sociale interactie.

Wanneer verzorgers responsief, voorspelbaar en afgestemd zijn, fungeert hun eigen gereguleerde toestand als anker dat helpt vagale flexibiliteit bij het kind te ontwikkelen. Dit faciliteert het vermogen van het kind om flexibel tussen fysiologische toestanden te schakelen en emotionele veerkracht op te bouwen. Dergelijke co‑regulerende interacties vormen de biologische basis voor latere zelfregulatie, sociale betrokkenheid en cognitieve ontwikkeling.

Omgekeerd kunnen ingrijpende gebeurtenissen vroeg in het leven – waaronder verwaarlozing, trauma of inconsistente zorg – de neuroceptie richting dreiging kalibreren en toegang tot het VVC verminderen. Kinderen die aan deze verstoringen worden blootgesteld, vertonen vaak emotionele labiliteit, gedragsstoornissen, aandachtsproblemen of sociale terugtrekking. Dit zijn geen tekenen van onwil of cognitieve tekorten, maar expressies van een zenuwstelsel dat chronisch in defensie is vergrendeld.

Implicaties voor de praktijk

Polyvagale, ontwikkelingsgerichte interventies focussen op herstel van fysiologische veiligheid door in een gestructureerde, relationeel afgestemde omgeving toegepast te worden. Effectieve strategieën omvatten:

• Traumageïnformeerde onderwijsvormen, met nadruk op ritme, voorspelbaarheid en relationele veiligheid.

• Co‑regulatietechnieken binnen ouder‑kindinteracties die tolerantie voor autonome veranderingen versterken.

• Bij de ontwikkeling passende mindfulness- en bewegingsoefeningen ter ondersteuning van interoceptie en vagale tonus.

Praktische hulpmiddelen zoals ritmische begeleiding, een prosodische stem, relationele presentie en consistente routines stabiliseren rechtstreeks de autonome toestand en helpen de neuroceptie te herkalibreren, waardoor kinderen toegang krijgen tot hogere cognitieve en sociale vermogens.

Longitudinaal onderzoek laat zien dat een vroege gezonde vagale tonus een voorspeller is voor goede emotieregulatie en sociale competentie op latere leeftijd (Calkins & Keane, 2004; Porges et al., 1996). Het ondersteunen van de zelfregulatie van de verzorger is daarom niet alleen van cruciaal belang voor de directe ontwikkeling van het kind – het speelt ook een sleutelrol in het doorbreken van intergenerationele cycli van ontregeling.

3.5 Levensloop en zorgsystemen

De fundamentele rol van autonome regulatie strekt zich uit over de gehele levensloop en geeft vorm aan gezondheid, veerkracht en relationeel welbevinden in elke levensfase. Voortbouwend op de vroege zorgsituaties die in de vorige paragraaf zijn beschreven, biedt de polyvagaaltheorie een kader om te begrijpen hoe fysiologische regulatie ten grondslag ligt aan adaptief functioneren – van de kindertijd tot in de volwassenheid – en hoe dit wordt beïnvloed door de systemen en omgevingen waarin individuen leven.

Op de ontwikkeling afgestemde zorg

In neonatale en pediatrische zorg erkennen polyvagaal geïnformeerde protocollen dat medische stabilisatie alleen onvoldoende is; een omgeving die betrouwbare veiligheidssignalen afgeeft, is essentieel. Praktijken zoals huid-op-huidcontact, ritmisch wiegen en prosodische vocalisatie activeren het sociale-betrokkenheidssysteem en bevorderen vroege co-regulatie tussen baby’s en verzorgers. Deze strategieën stimuleren een gezonde vagale ontwikkeling en beïnvloeden de emotionele en fysiologische uitkomsten op de lange termijn.

In de vroege kindertijd en in het onderwijs ondersteunen consistente relationele signalen, voorspelbare routines en belichaamde signalen van veiligheid de rijping van vagale flexibiliteit en emotionele zelfregulatie. Een dergelijke afgestemde omgeving legt de basis voor leren, samenwerken en welzijn.

Veroudering en autonome achteruitgang

Bij het ouder worden treedt een natuurlijke afname van vagale tonus op (Byrne et al., 1996), geassocieerd met verhoogde systemische ontstekingsparameters, verminderde hartslagvariabiliteit en minder herstelcapaciteit. Deze fysiologische veranderingen kunnen de emotieregulatie verstoren, chronische ziekten verergeren en bijdragen aan cognitieve achteruitgang.

Interventies die vagale flexibiliteit behouden of versterken – beweging, ademhalingsoefeningen, akoestische stimulatie en sociale verbinding – bufferen tegen leeftijdsgebonden autonome rigiditeit. Zoals beschreven in tabel 3, ondersteunen deze benaderingen veerkracht en bevorderen zij sociale betrokkenheid, zelfs in aanwezigheid van fysieke of cognitieve uitdagingen.

In palliatieve zorg kan de aanwezigheid van afgestemde verzorgers – die veiligheid geven via stem, aanraking en presentie – VVC‑paden activeren. Zelfs wanneer verbale communicatie beperkt mogelijk is, kunnen deze belichaamde signalen waardigheid, verbinding en comfort in de laatste levensfase bevorderen.

Tabel 3. Polyvagaal geïnformeerde interventies en mechanismen

Implicaties op systeemniveau

In de zorg – of het nu gaat om ziekenhuizen, scholen of instellingen voor langdurige zorg – wordt de neuroceptie gevormd en deze omgeving beïnvloedt daarmee direct de autonome toestand. Elementen zoals verlichting, het klanklandschap, voorspelbaarheid, relationele dynamiek en institutionele ritmes dragen allemaal bij aan impliciete signalen van veiligheid of dreiging voor de mensen in de instelling. Polyvagaal geïnformeerde systemen geven bottom‑up regulatie prioriteit boven top‑down controle en erkennen dat herstel, leren en betrokkenheid niet voortkomen uit externe eisen, maar uit het herstel van fysiologische veiligheid. Wanneer instellingen bewust co-regulatie, ritme en relationele aanwezigheid bevorderen, scheppen zij omstandigheden die regulatie en veerkracht ondersteunen in alle levensfasen.

Dit perspectief op systeemniveau vormt de basis voor het begrijpen van hoe stress, tegenslagen en chronische ontregeling de gezondheid in alle leeftijden kunnen verstoren – een thema dat in de volgende sectie wordt uitgewerkt.

3.6 Stress en autonome regulatie

Voortbouwend op het systemische perspectief uit de vorige paragraaf, biedt de polyvagaaltheorie een transformerende herdefiniëring van stress – niet als louter psychologisch of omgevingsfenomeen, maar als een verstoring van autonome regulatie, geworteld in een neurofysiologische toestand. Stress moet daarom niet enkel worden begrepen als iets wat ons overkomt, maar als de manier waarop het zenuwstelsel uitdagingen waarneemt, interpreteert en verwerkt.

Vanuit evolutionair perspectief zijn stressresponsen adaptief: sympathische mobilisatie en dorsaal vagale immobilisatie zijn cruciaal voor overleving bij dreiging en gevaar. Wanneer neuroceptie echter chronisch richting gevaar is afgestemd, kan het lichaam vergrendeld raken in defensieve toestanden. Deze autonome starheid belemmert fysiologisch herstel en draagt bij aan cardiovasculaire belasting, ontstekingen, spijsverteringsstoornissen en emotionele dysregulatie.

De centrale rol van het ventrale vagale complex (VVC)

In het hart van adaptieve stressregulatie bevindt zich het VVC. Wanneer het optimaal functioneert, remt het VVC defensieve reflexen, ondersteunt het een rustige betrokkenheid en maakt het flexibele overgangen mogelijk tussen arousal en herstel. Wanneer de functie van het VVC wordt aangetast – door trauma, tegenslagen of cumulatieve stress – wordt deze flexibiliteit ondermijnd, wat leidt tot allostatische overbelasting en een verhoogde kwetsbaarheid voor zowel fysieke als psychische gezondheidsproblemen.

Interventies die regulatie herstellen

Polyvagaal-geïnformeerde interventies zijn erop gericht de fysiologische flexibiliteit te herstellen door de dominante rol van het VVC te ondersteunen en spontane omschakeling van verdediging naar veiligheid mogelijk te maken. Zoals uiteengezet in tabel 3 omvatten deze strategieën onder meer:

• Ademwerk en mindfulnessoefeningen die een beroep doen op de interoceptie en de vagale ritmes vertragen.

• Somatische- en trauma-geïnformeerde beweging om de coherentie tussen lichaam en autonome toestand te herstellen.

• Akoestische stimulatieprotocollen (bijv. het Safe and Sound Protocol) die de vagale toon versterken via prosodische auditieve input.

• Co-regulatie met anderen, waarbij relationele veiligheidssignalen neuroceptieve veranderingen vergemakkelijken.

Binnen dit kader wordt veerkracht opnieuw gedefinieerd – niet als de loutere afwezigheid van stress, maar als het vermogen om van autonome toestand te veranderen en te herstellen. Ware veerkracht weerspiegelt geen wilskracht, maar de adaptieve flexibiliteit van een goed gereguleerd zenuwstelsel dat toegang behoudt tot rust, verbinding en herstel, zelfs bij tegenslagen. Dit begrip van stress als een verstoring van homeostatische regulatie vormt de basis voor de verkenning van de manier waarop psychotherapie en traumaherstel geoptimaliseerd kunnen worden door zich te richten op toestandsregulatie – een thema dat in de volgende sectie wordt uitgewerkt.

3.7 Psychotherapie en traumaherstel

Voortbouwend op het inzicht dat stress voortkomt uit verstoringen in autonome regulatie, biedt de polyvagaaltheorie een transformerend perspectief voor psychotherapie – een benadering die de fysiologische toestand centraal stelt in het helingsproces. Traditionele benaderingen richten zich vaak op gedachten en emoties, maar polyvagaal-geïnformeerde therapie begint bij het lichaam: veel symptomen waarvoor cliënten behandeling wensen – hyperwaakzaamheid, vlakke emoties, dissociatie, indringende herinneringen – vinden hun oorsprong in hardnekkige defensieve autonome toestanden, in stand gehouden door verstoorde neuroceptie.

Bij trauma-overlevenden blijft deze defensieve neuroceptie vaak actief, zelfs in een veilige omgeving, waardoor de toegang tot het VVC wordt beperkt en relationele betrokkenheid, zelfreflecterend vermogen en emotionele integratie worden belemmerd. Binnen dit kader wordt ontregeling niet gezien als een tekortschieten in inzet of inzicht, maar als een overlevingsrespons – een fysiologische erfenis van een dreiging uit het verleden.

De centrale rol van de therapeutische relatie

Een centraal inzicht van polyvagaal-geïnformeerde therapie is dat het zenuwstelsel van de therapeut zelf een krachtig regulerend instrument wordt. Met behulp van prosodische stem, expressieve gezichtsuitdrukking en afgestemd tempo biedt de therapeut non-verbale veiligheidssignalen, die het VVC van de cliënt actief aanspreken en het zenuwstelsel uitnodigen tot rust. Veiligheid is hier niet slechts een gespreksonderwerp; het wordt belichaamd en zo ook overgedragen.

In plaats van van cliënten te verwachten dat zij zichzelf reguleren terwijl zij ontregeld zijn, geven polyvagaal-geleide interventies prioriteit aan het scheppen van regulerende omstandigheden – waarbij de autonome toestand kan omschakelen voordat cognitieve of narratieve processen worden aangesproken. Wanneer het VVC beschikbaar is, kan het zenuwstelsel uit de defensieve stand komen, waardoor er ruimte ontstaat voor verbinding, emotionele flexibiliteit en diepere traumaverwerking.

Polyvagaal-geïnformeerde therapeutische strategieën

Effectieve therapie is vanuit dit perspectief sequentieel opgebouwd: eerst komen bewustzijn van toestand en bottom-up regulatie, daarna pas cognitieve en narratieve integratie. Interventies zoals beschreven in sectie 3.3 (paragraaf Paden naar regulatie), sectie 3.6 (paragraaf Interventies die regulatie herstellen) en die zijn samengevat in tabel 3, bieden professionals instrumenten om de belangrijke overgang naar veiligheid en co-regulatie te faciliteren. Integratieve benaderingen zoals Polyvagal-Informed EMDR (Kase, 2023) combineren bijvoorbeeld bilaterale stimulatie met co-regulatiestrategieën, waarbij specifiek het VVC wordt aangesproken vóórdat geheugenverwerking plaatsvindt, om hertraumatisering te verminderen en integratie te optimaliseren.

Belangrijk is dat zelfregulatie van de therapeut geen optionele vaardigheid is, maar een fundamentele noodzaak. Een ontregelde therapeut kan onbewust de neuroceptie van dreiging bij een cliënt versterken. Daarentegen versterkt een kalme, afgestemde aanwezigheid de therapeutische omgeving, waardoor cliënten zich zowel gehoord als fysiologisch veilig kunnen voelen.

Kortom, de polyvagaaltheorie herformuleert herstel van trauma als een proces dat geworteld is in de toegang tot de fysiologische toestand. Herstel voltrekt zich niet louter door het verhaal opnieuw te vertellen, maar door de interne voorwaarden te cultiveren – via adem, lichaam en relatie – waarin werkelijke transformatie mogelijk wordt. Deze lichaamsgerichte benadering reikt verder dan alleen individuele therapie en ligt aan de basis van een nieuwe benadering van het onderwijs, van organisatiesystemen en gemeenschapsontwikkeling – thema’s die in de volgende sectie worden verkend.

3.8 Translationele implicaties: onderwijs, organisaties en gemeenschappen

De polyvagaaltheorie reikt ver voorbij de professionele zorg en biedt een verbindend kader voor het scheppen van een omgeving die fysiologische regulatie, relationele betrokkenheid en co-regulatie ondersteunt, op alle niveaus van de samenleving. Of het nu gaat om scholen, werkplekken, buurten of maatschappelijke instellingen: neuroceptie – de impliciete detectie van veiligheid of gevaar door het zenuwstelsel – beïnvloedt diepgaand hoe mensen zich gedragen, zich tot elkaar verhouden en leren.

De kracht van context: veiligheid en dreiging

Wanneer de omgeving consequent veiligheid uitstraalt, kunnen mensen toegang krijgen tot ventraal-vagale toestanden die vertrouwen, samenwerking, nieuwsgierigheid en leervermogen ondersteunen. Daarentegen bevordert een omgeving die gevaar uitstraalt – door onvoorspelbaarheid, uitsluiting, harde taal of zintuiglijke overprikkeling – defensieve autonome toestanden. Deze veranderingen van toestand worden vaak verkeerd geïnterpreteerd als onaangepast gedrag, desinteresse of een gebrek aan motivatie, terwijl het in werkelijkheid gaat om adaptieve fysiologische responsen op de context.

Onderwijs: leren vraagt om veiligheid

Leren is in wezen toestandsafhankelijk. Cognitieve, emotionele en sociale ontwikkeling zijn alleen mogelijk wanneer het zenuwstelsel gereguleerd is. Chronische stress of vroege ingrijpende gebeurtenissen kunnen de neuroceptie een bias richting dreiging geven, waardoor aandacht, zelfregulatie en het vermogen tot verbinden ondermijnd raken. Polyvagaal-geïnformeerde onderwijsvormen leggen daarom de nadruk op voorspelbaarheid, ritme en relationele afstemming, waaronder:

• Voorspelbare routines en relationeel verankerde overgangen.

• Prosodische, gereguleerde stemtoon van docenten.

• Mogelijkheden voor beweging en ritme om toestandveranderingen te vergemakkelijken.

• Micro-regulatiepraktijken (bijv. ademwerk, mindfulness, co-regulatiepauzes).

In zo'n omgeving functioneert het zenuwstelsel van de leraar als co-regulerend anker. Wanneer docenten kalmte en aanwezigheid belichamen, ervaren leerlingen impliciete fysiologische veiligheid via relationele afstemming.

Organisaties: zenuwstelsels aan het werk

Werkplekken richten zich doorgaans op prestaties en productiviteit, terwijl de autonome toestanden die samenwerking en innovatie ondersteunen of juist belemmeren vaak over het hoofd worden gezien. Een omgeving die wordt gekenmerkt door hiërarchische dreiging, onvoorspelbaarheid of uitsluiting kan chronisch een defensieve toestand activeren, waardoor creativiteit en veerkracht afnemen. Polyvagaal-geïnformeerde werkwijzen omvatten onder meer:

• Het bevorderen van psychologische veiligheid door middel van congruente communicatie.

• Leiderschapstraining gebaseerd op kennis van het zenuwstelsel.

• Gestructureerde ritmes die reflectie en regulatie ondersteunen.

• Feedback en conflictoplossing geworteld in afstemming en empathie.

Dergelijke benaderingen bevorderen collectieve regulatie en duurzame creativiteit, waardoor zowel individuen als teams tot bloei kunnen komen.

Gemeenschappen: ontwerpen voor collectieve veiligheid

Op gemeenschapsniveau verstoren structurele problemen – waaronder racisme, armoede en geweld – de neuroceptie op de schaal van hele populaties, waardoor individuen en groepen gevangen raken in chronische defensieve toestanden. Polyvagaal-geïnformeerde gemeenschapsinterventies leggen de nadruk op bottom-up veiligheid via ritme, ritueel en relationeel herstel, zoals:

• Herstelcirkels en verhalen met elkaar delen.

• Belichaamde groepsrituelen die co-regulatie bevorderen.

• Een trauma-geïnformeerd ontwerp van de publieke ruimte (bijv. met voorspelbare patronen in geluid, licht en inrichting).

• Leiderschapsontwikkeling gericht op aanwezigheid, regulatie en relationele coherentie.

Deze interventies verschuiven het paradigma van heling: niet langer ligt de focus op individuele disfunctie, maar op het ondersteunen van een collectieve verandering van autonome toestand.

De polyvagaaltheorie herformuleert de kernvraag voor het ontwerp van onze leefomgeving: geeft deze omgeving signalen van veiligheid die uitnodigen tot betrokkenheid, verbinding en regulatie – of draagt zij juist signalen van gevaar uit?
Geworteld in de polyvagaaltheorie biedt deze leidende vraag een kompas voor het ontwerpen van systemen en gemeenschappen waarin zowel zenuwstelsels als relaties werkelijk tot bloei kunnen komen.

3.9 Samenvatting en toekomstperspectief

De polyvagaaltheorie biedt een biologisch onderbouwd, integratief kader om menselijk gedrag, gezondheid en het vermogen tot relatie/verbinden te begrijpen. Door symptomen en reacties te verankeren in autonome toestanden, herkadert de theorie pathologie niet als disfunctie, maar als adaptieve strategie – een weerspiegeling van hoe het zenuwstelsel signalen van veiligheid of dreiging detecteert en daarop reageert. In traumaherstel, gezondheidszorg, onderwijs, psychotherapie, organisatiekunde en in het publieke domein komt een consistent principe naar voren: autonome veiligheid is de voorwaarde voor regulatie, veerkracht en verbinding.

Belangrijke bijdragen van een polyvagale benadering:

• Herkadert symptomen als toestandsafhankelijke autonome reacties.

• Benadrukt co-regulatie als biologische noodzaak.

• Introduceert meetbare fysiologische indicatoren (zoals RSA, vagale efficiëntie, gewogen coherentie).

• Geeft richting aan bottom-up interventies die geworteld zijn in het bewustzijn van de autonome toestand en fysiologische verandering van die toestand.

• Biedt een neurofysiologisch perspectief om leefomgevingen, organisaties en instituties te verbeteren.

Terwijl de polyvagaaltheorie zich verder ontwikkelt tot een translationeel paradigma, openen zich nieuwe mogelijkheden in uiteenlopende disciplines. Hoewel het theoretisch model en de klinische toepassingen goed onderbouwd zijn, zal voortgaand empirisch onderzoek – met name in verschillende populaties en contexten – de reikwijdte en impact verder verfijnen.

Opkomende terreinen zijn onder meer:

• Schaalbare interventies in gezondheidszorg, onderwijs en gemeenschapsontwikkeling.

• Draagbare technologieën voor real-time monitoring van autonome toestand en vagale activering.

• Onderzoek naar het ouderschap van vroeggeborenen, inclusief regulatie op de neonatale intensive care (NICU) en herstel van hechting.

• Cultuuroverstijgende toepassingen waarin voorouderlijke wijsheid en belichaamde praktijken worden geïntegreerd.

• Beleid en omgevingsontwerp waarin ritme, voorspelbaarheid en inclusiviteit centraal staan.

Deze toekomst is niet alleen wetenschappelijk, maar ook ethisch. Terwijl de polyvagaaltheorie zich ontwikkelt van abstract model tot toepasbaar kader, daagt zij instituties en gemeenschappen uit om fysiologische veiligheid en co-regulatie voorop te stellen. Wanneer deze principes in onze systemen worden ingebed, worden zij de drijfveren van transformatie en herstel.

Regulatie gaat vooraf aan leren. Veiligheid maakt creativiteit mogelijk. Heling begint niet met cognitie – maar met verbinding.

Deze samenvatting en toekomstvisie vormen de opstap naar methodologische innovaties in de autonome wetenschap, die in de volgende sectie worden verkend.

Einde van het tweede deel van drie.

Deel 1 - Deel 3

Download het oorspronkelijke artikel hieronder.

Polyvagal Theory Current Status, Clinical Applications And Future Directions

1.01MB ∙ PDF file

Download

Download

Do you prefer the English version?

Voorwoord

Onderstaand artikel verscheen recent in het Tijdschrift voor Begeleidingskunde, uitgegeven door de Landelijke Vereniging Supervisie en Coaching (LVSC). Ik schreef het samen met Cees van Elst.

Naar aanleiding van het schrijven besloten Cees en ik een Masterclass Polyvagaal geïnformeerd begeleiden in de (coach)praktijk te ontwikkelen.
Op deze pagina lees je daar meer over.

Dank aan de LVSC voor de kans en complimenten voor hun mooie en inhoudelijk sterke tijdschrift (de moeite waard voor professioneel begeleiders!) en aan Cees voor de fijne samenwerking!

De polyvagaaltheorie biedt handvatten om trauma-geïnformeerd en procesgericht te werken, zonder op de stoel van de therapeut plaats te nemen. Coaches gebruiken kennis van het zenuwstelsel om een neurobiologisch veilige plek te creëren, door niet het verhaal van de coachee, maar zelf- en co-regulatie centraal te stellen. Zo gaan ze op natuurlijke wijze professioneel om met thema's die onveiligheid in zich hebben.

De samenleving waarin we werken is een prestatiegerichte, maakbare samenleving. De boodschap is vaak: als het niet goed gaat, moet er iets gefikst worden (Schinkel, 2020). Pijn, verlies, ontregeling en twijfel worden al snel gemedicaliseerd (Trappenburg, 2021). Therapie en diagnoses liggen op de loer, terwijl veel mensen eigenlijk geen therapie nodig hebben, maar ruimte en erkenning. Zij zoeken een plek waar hun ervaring mag landen en langzaam in beweging mag komen.

In onze praktijk als professioneel begeleiders zien we steeds vaker mensen die ogenschijnlijk medisch gezien ‘niets mankeren’ maar zich toch niet vrij voelen. Ze zijn moe, gespannen, lusteloos of overprikkeld. Ze weten niet goed wat er aan de hand is, alleen dát er iets aan de hand lijkt. En wij als coaches of begeleiders? Wij twijfelen soms ook. Is dit trauma? Is het burn-out? Is het overspannenheid? Moet ik doorverwijzen of juist blijven? En als ik blijf, wat kan ik dan ‘doen’ met een mens die duidelijk niet goed in het vel zit en waar trauma mogelijk een rol speelt?

We veronderstellen dat menig coach weet wat hem of haar te doen staat: het verhaal laten vertellen en ‘holding space’ bieden waarin de coachee zich veilig, gehoord en niet geoordeeld voelt (Plett, 2015). We veronderstellen dat menig coach coachees vervolgens ook wil helpen hun verhaal te duiden en te fiksen. Dat is immers vaak de hulpvraag en het appèl: ‘Help mij, ik wil ergens vanaf, hoe doe ik dat? En waar komt het toch vandaan?’ Kortom: we starten bij het verhaal van de coachee en dalen te snel af in de psychologische krochten van de ziel, terwijl dat niet onze professionele rol is. Wat als we de fysiologie en onbewuste lichaamsprocessen meer en bewuster gaan betrekken in onze sessies?

In dit artikel onderzoeken we wat coaches kunnen betekenen met fysiologische kennis van de polyvagaaltheorie (Porges, 2011). Niet omdat het dé waarheid is, want er is ook kritiek (Grossman & Taylor, 2007), maar omdat het in de praktijk een werkbaar denkkader blijkt om een fundament te leggen onder onze interventies. De polyvagaaltheorie is niet ontwikkeld voor coaches. Ze vindt haar oorsprong in de neurowetenschappen en werd in eerste instantie vooral toegepast binnen trauma- en psychotherapie (Porges, 2011; Dana, 2018). De theorie biedt taal, inzicht en handelingsruimte bij dat wat we soms intuïtief al aanvoelen. We stellen ons niet op als wetenschappers, maar als praktijkmensen. We zoeken naar manieren waarop de polyvagaaltheorie professioneel begeleiders kan helpen om met meer vertrouwen, zachtheid en lichaamsbewustzijn aanwezig te zijn bij de cliënt. Want de vraag is niet wat er is gebeurd, maar wat zich hier en nu aandient – in het lijf, in de ruimte, in de relatie (Dana, 2020).

De kernvraag die we verkennen is: hoe kan een polyvagaal geïnformeerde coach bijdragen aan herstel, zelfregulatie en betekenisvolle beweging – zonder dat het therapie wordt?

De polyvagaaltheorie in vogelvlucht – een lijfelijke bril op menselijke ervaring

Wie mensen begeleidt, werkt altijd met het lichaam, ook wanneer het gesprek volledig verbaal blijft. De polyvagaaltheorie (PVT), ontwikkeld door psychofysioloog en neurowetenschapper Stephen Porges (2011), biedt een vernieuwend en lichaamsgericht perspectief op hoe het autonome zenuwstelsel voortdurend de wereld scant op veiligheid en gevaar. En belangrijker: hoe die onbewuste processen bepalend zijn voor wat iemand voelt en denkt en hoe iemand zich gedraagt. De theorie geeft begeleiders geen diagnoses, maar een lens om gedrag en ervaring te verstaan via de staat van het zenuwstelsel.

Drie functionele systemen

Het autonome zenuwstelsel (AZS) reguleert geheel zelfstandig die zaken waarvoor we ons verstand niet hoeven te gebruiken, zoals lichaamstemperatuur, hartslag, ademhaling, spijsvertering, pupilgrootte en andere automatisch verlopende processen die van levensbelang zijn. Het AZS bestaat uit het sympathische deel (activerend, ‘gasgevend’) en het parasympathische deel (kalmerend, ‘remmend’). Voorbeelden zijn een versnelde hartslag bij stress (sympathisch) en een vertraagde hartslag tijdens ontspanning (parasympathisch) (Bear, 2020).

Porges voegt daar in zijn polyvagaaltheorie een extra laag aan toe: hij beschrijft het AZS niet als twee, maar als drie functionele systemen die hiërarchisch georganiseerd zijn, gebaseerd op evolutionaire ouderdom. In reactie op onbewuste inschattingen van (on)veiligheid schakelt het AZS tussen drie hoofdtoestanden (Porges, 2011; Dana, 2020):

1. Ventraal vagale systeem: het jongste systeem, dat is gericht op sociale betrokkenheid en verbinding. Dit systeem wordt actief wanneer veiligheid wordt ervaren. Mensen voelen zich kalm, verbonden, nieuwsgierig en in staat tot sociaal contact. In deze toestand kunnen ze reflecteren, spelen, leren, afstemmen en herstellen.

2. Sympathisch systeem: is ouder dan het ventrale deel en komt op de voorgrond bij dreiging of stress. Het lichaam bereidt zich voor op vechten of vluchten. Mensen worden alert, gespannen, boos of angstig. De focus versmalt, verbinding met anderen neemt af. Ook als het veilig is, kan het sympathische systeem geactiveerd worden, bijvoorbeeld bij sport, spel en werkzaamheden.

3. Dorsaal vagale systeem: het oudste systeem. Het wordt actief wanneer vechten of vluchten niet meer mogelijk is. Dit systeem schakelt over naar immobilisatie of bevriezing. Mensen voelen zich verdoofd, teruggetrokken, machteloos of dissociatief. In extreme vorm leidt dit tot depressieve of dissociatieve toestanden (Dana, 2020). In veiligheid zorgt dit systeem voor onze basale processen, zoals de spijsvertering.

Deze indeling wordt vaak weergegeven als een ‘autonome ladder’ (Dana, 2020). Hierop bewegen we door de dag heen automatisch op en neer, afhankelijk van wat het lichaam aan veiligheid of dreiging registreert. Wij gebruiken een berg als metafoor.

Neuroceptie

De detectie van veiligheid of dreiging gebeurt buiten het bewustzijn om. Porges introduceerde hiervoor het begrip neuroceptie: een automatisch en non-cognitief proces waarbij het zenuwstelsel voortdurend signalen scant vanuit het lichaam (interoceptie), de omgeving (exteroceptie) en de interactie met anderen (co-regulatie) (Porges, 2004). Dit proces speelt zich af in de oudste breinstructuren, maar hoe precies is onderwerp van discussie. Neuroceptie bepaalt of een situatie als veilig of onveilig wordt ervaren, nog voordat er gedachten of interpretaties ontstaan.

Stemgebruik (prosodie), gezichtsuitdrukking, lichaamshouding en bewegingen, de inrichting van een ruimte (vergeet de geur niet) en signalen uit het lichaam kunnen deze inschatting beïnvloeden (Dana, 2018).

Met onze kennis van neuroceptie hebben we een belangrijk handvat om autonome toestanden te beïnvloeden; voor coaches is dat van groot belang in de beroepspraktijk. Van psychologisch begrijpen kunnen we de stap zetten naar fysiologisch verstaan.

Onze lichamen leven in een tijd waar zij niet voor ontworpen zijn. Ons zenuwstelsel en stresssysteem zijn nog hetzelfde als zo’n 300.000 jaar geleden. De hoeveelheid stress en prikkels is echter exponentieel toegenomen. Ons ‘verouderde’ stresssysteem is niet in staat om onderscheid te maken tussen fysiek gevaar (een sabeltandtijger zit achter ons aan) of psychologisch gevaar (een opdrachtgever stuurt een kritische mail).

Een als onveilig ervaren neuroceptie vergroot de kans dat onze ventrale vagus minder actief is dan ‘normaal’, of beter gezegd, dan natuurlijk en gezond is. Personen met een minder actieve ventrale vagus ervaren minder verbinding met anderen en hebben minder toegang tot positieve gevoelens, waaronder (zelf-)compassie. Ook neemt hun lerend vermogen af.

Co-regulatie

Co-regulatie is het effect van de interactie tussen mensen op het vermogen om de fysiologische staat (de lichaamsgevoelens en de emoties) te reguleren. Alle relaties waarbij sprake is van verbondenheid draaien om co-regulatie. We leren co-reguleren in onze jonge jaren, met behulp van goed gereguleerde ouders of verzorgers. Co-regulatie is geen luxe, het is een biologische vereiste voor onze overleving.

De behoefte aan menselijk contact verschilt per individu, maar niemand kan zonder. Mensen die zeggen dat ze geen anderen nodig hebben, leven waarschijnlijk met een zenuwstelsel dat steeds geactiveerd is.

Als coach of begeleider betekent co-regulatie dat je zelf een regulatief instrument bent. Je toon, houding, spreken, tempo en aanwezigheid beïnvloeden de staat van het zenuwstelsel van je coachee en vice versa. Of je iemand uitnodigt tot verbinding of onbedoeld dreiging oproept, wordt voor een belangrijk deel lijfelijk geregistreerd – en niet rationeel beredeneerd.

Als de polyvagaaltheorie veel van ons gedrag kan verklaren vanuit de werking van het autonome zenuwstelsel, dan is de theorie ook relevant voor coaches. Voor begeleiders betekent PVT-geïnformeerd werken dat zij bewust aanwezig zijn bij wat zich in het lijf en in de relatie aandient, zonder te analyseren of op te lossen. Want het zenuwstelsel wil niet worden begrepen, het wil worden gevoeld en ontmoet (Van der Kolk, 2014).

Voorbeeld 1: inchecken

Marjan komt haastig en met een rood hoofd de praktijk binnen. ‘Poe, bijna te laat’, hijgt ze, en gaat zitten. ‘Maar ik ben er hoor!’ Ze begint direct haar verhaal over de afgelopen tijd. De coach merkt op dat de coachee duidelijk nog niet is geland (sympathisch geactiveerd) en geeft aan dat het belangrijk is om eerst even in te checken: ‘Haal rustig adem en focus op je ademhaling.’ Hij telt ondertussen haar ademfrequentie en merkt dat deze terugloopt van twintig naar twaalf teugen per minuut. Hij vraagt: ‘Ben je nu meer geland’? ‘Ja’, zegt ze direct. ‘Oké, Marjan, waar wil je het vandaag over hebben?’ Marjan steekt direct van wal.

In dit voorbeeld lijkt veel goed te gaan. De coach merkt de sympathische activatie goed op (die was ook bijna niet te missen) en doet een interventie om de coachee te helpen reguleren, zodat de sessietijd goed benut kan worden. Er zijn echter aanwijzingen dat Marjan nog steeds sympathisch geactiveerd is. De toon van haar ‘Ja’ is gehaast en ze steekt direct van wal. Een activatie in deze mate betekent dat het ventrale deel van het autonome zenuwstelsel van de coachee mogelijk nog onvoldoende actief is, waardoor er geen optimale verbinding en openheid mogelijk is. Dat betekent niet dat de sessie niet waardevol kan zijn, maar met een polyvagale bril op was een andere start van de sessie mogelijk geweest (even geduld, u bent bijna bij voorbeeld 2).

De polyvagaaltheorie toepassen in een coachsessie

In plaats van direct te reageren op de inhoud van het verhaal (‘wat is er gebeurd?’), nodigt de PVT ons uit om allereerst af te stemmen op de fysiologische toestand waarin de coachee verkeert (‘waar bevindt deze persoon zich op dit moment op de autonome berg?’). Vanuit dat perspectief wordt zichtbaar waarom de ene coachee actief en druk vertelt (sympathische activatie), terwijl de ander nauwelijks contact maakt en afwezig lijkt (dorsale activatie). Of waarom iemand kalmeert zodra jij als coach ‘niets doet’, maar wél volledig aanwezig bent (ventrale regulatie via co-regulatie). Van belang is dat de coach verbinding maakt, maar de ander niet dwingt om zich ook te verbinden. Iedere vorm van druk op een vertrouwensproces – wat coaching is – is contraproductief. Immers: als er echt vertrouwen is, waarom is die druk dan nodig? Het zenuwstelsel van de coachee is hier vaak gevoelig voor, met name bij trauma. Misschien heeft de coachee een verhaal als ‘ik ben vandaag niet zo spraakzaam’. Dat kan echter een beredeneerde verklaring zijn voor een onveilige neuroceptie, die ontstaan is doordat de coach de coachee onbewust onder druk zet. Dat gebeurt bijvoorbeeld als de coach te veel stuurt of de arousal van de coachee overneemt.

Vertragen en verdragen

De noodzaak van embodiment (belichaming) bij de begeleider is dus een belangrijke praktische implicatie van PVT. Dat wil zeggen: als coach ben je niet alleen cognitief aanwezig, maar vooral met je lichaam, ademhaling, stem en zenuwstelsel. Je bent je bewust van je eigen staat – ook al ben je misschien licht geactiveerd – mits je daarin kunt gronden en vertragen. Alleen een gereguleerd zenuwstelsel kan veiligheid bieden aan een ander (Siegel, 2010).

Vertragen en verdragen zijn hierin sleutelbegrippen: vertragen om waar te nemen wat er lijfelijk gebeurt, verdragen om bij de spanning of het ongemak van de ander te blijven zonder het op te lossen. Dit vraagt een houding van ‘mutual inquiry’ (Epstein, 1999): vanuit nieuwsgierigheid samen onderzoeken wat het lichaam vertelt, zonder daarbij te oordelen. ‘Mutual’ betekent ook ‘gelijkwaardig’, de coach hoeft geen antwoord te weten en van hem of haar wordt gevraagd om bij ‘niet-weten’ te kunnen zijn. Nu zijn we in het magische veld aanbeland waar de ruimte zich kan openen, waar inzichten ontstaan en ontdekkingen worden gedaan.

“Shut up and be present!”

Co-regulatie werkt niet via woorden, maar via de relatie. Er zijn allerlei signalen van veiligheid die het autonome zenuwstelsel registreert en die je als coach bewust kunt ‘inzetten’. Denk aan een rustige ademhaling, een warm stemgebruik en oogcontact dat niet opdringerig is. Dit maakt dat een simpele coachhouding van stilte en aanwezigheid vaak effectiever is dan welke tool of techniek ook (Dana, 2020).

De uitdaging voor begeleiders is dan ook niet om te bepalen wat ze moeten zeggen of doen, maar hoe ze aanwezig kunnen zijn. Ben ik zelf gereguleerd? Kan ik me verhouden tot de spanning zonder over te nemen, zonder te duwen, zonder te vermijden?

Zelfregulatie

Begeleiden vanuit de polyvagaaltheorie betekent dat je coachees helpt om hun eigen autonome reacties te herkennen, te normaliseren en uiteindelijk te reguleren. Dit vraagt van de coach oefening in lichaamsbewustzijn, taal kunnen geven aan fysieke signalen, en het opbouwen van ervaringskennis over ‘de berg’. Niet door uitleg alleen, maar via ervaren, vanuit vertraging en zelfregulatie. Zelfregulatie begint bij het leren herkennen van signalen: ‘Wanneer merk ik dat ik afdwaal, me terugtrek, of juist ga versnellen?’
Co-regulatie ondersteunt dit proces: door jouw afstemming, nabijheid en kalmte kan de ander opnieuw veiligheid ervaren. Alleen vanuit die basis wordt reflectie mogelijk.

Voorbeeld 2: Co-regulatie

Marjan komt haastig en met een rood hoofd de praktijk binnen. ‘Poe, bijna te laat’, hijgt ze, en gaat zitten. ‘Maar ik ben er hoor!’ Ze begint direct haar verhaal over de afgelopen tijd. De coach merkt op dat de coachee duidelijk nog niet is geland (sympathische activatie) en merkt ook bij zichzelf op dat dit effect op hem heeft; hij ervaart een onrust die er zojuist nog niet was. Hij laat Marjan de tijd nemen om in te checken en rustiger te ademen, en checkt dan in bij zichzelf (vertragen). Hij gaat bewust anders zitten en ademt rustig in en uit (vertragen, zelfregulatie). Hij merkt dat hij rustiger wordt en met een lichte glimlach en ‘zachte ogen’ naar Marjan kan kijken. Marjan zegt: ‘Ik ben geland hoor.’ Desondanks merkt hij op dat Marjan nog een gespannen zithouding heeft, licht opengesperde ogen heeft en haar gezichtsspieren nog wat ‘strak’ staan. Bovendien is de toon van haar stem nog wat ‘hoog’, de buik lijkt niet betrokken bij de adem. De activatie is nog niet echt tot rust gekomen. ‘Oké’, zegt de coach, ‘fijn dat je het idee hebt dat je geland bent, Marjan. Hoe merk je dat in je lijf op dit moment? Zullen we dat eens verder onderzoeken?’

In deze ontmoeting nodigt de coach de coachee uit om nieuwsgierig te worden en zonder te haasten (vertragen) in het hier-en-nu te zijn. Het hier-en-nu is een belangrijke sleutel om in verbinding te kunnen zijn en de ventrale vagus meer te activeren. Er ontstaat rust om de coachvraag van de coachee te gaan verkennen. Zowel coach als coachee weten niet waar dit toe gaat leiden. Maar als de coach voldoende vertrouwen heeft dat de coachee inzichten en misschien zelfs antwoorden gaat vinden, zal er beweging ontstaan en kunnen zij samen vanuit de verbinding de vraag verder verkennen.

Sporen van trauma

De meeste coaches zijn geen therapeuten. Toch is het vrijwel onmogelijk om als coach níét in aanraking te komen met trauma. Dat komt niet omdat iedereen zwaar getraumatiseerd is, maar omdat trauma, in de brede zin van het woord, onderdeel is van het mens-zijn. We weten in het voorbeeld niet of bij Marjan een traumadeel getriggerd is geraakt, maar haar sympathische activatie zou daarmee verband kunnen houden. Coaches spreken over kwetsuren, verlieservaringen, beschamingen, blokkades of onverklaarbare reacties. Daarin zijn vaak sporen van trauma aanwezig, ook als ze niet als zodanig benoemd worden.

De polyvagaaltheorie geeft ook hier inzicht en maakt het mogelijk om deze thema’s te benaderen zonder te pathologiseren of te behandelen. De respons van het zenuwstelsel vertaalt zich immers naar het gedrag van de persoon en heeft tot doel om zo adaptief mogelijk om te gaan met de situatie. Als een persoon de bevriezing had kunnen vermijden met een andere respons, had zij dat echt wel gedaan. Ondanks dat we niet nader ingaan op wat trauma precies is, willen we de lezer een citaat van Gabor Maté niet onthouden: ‘Trauma is not what happens to you, but what happens inside you as a result of what happens to you’.

In voorbeeld 2 zien we dat de coach een sfeer van veiligheid en verbinding schept, waarbij hij niet weet wat precies het onderliggende triggerende probleem is. Vanuit dit niet-weten kan de coach tóch samen met de coachee vertragen en ruimte creëren, zodat de sympathische activatie kan afnemen. En dan gaat de coachee een heel andere sessie in dan in voorbeeld 1.

Traumasensitief werken

In onze ervaring deinzen veel coaches terug bij signalen van mogelijke traumadynamiek: onverklaarbare reacties, heftige emoties, vermijdingsgedrag, ‘uitchecken’ of verstarren. Ien van der Pol schreef daarover een helder boek voor coaches: ‘Ik wil dat de angst verdwijnt en dat het werken met de effecten van traumatische gebeurtenissen breder bekend wordt onder professionele begeleiders’ (Van der Pol, 2020). De praktijk laat zien dat niet de inhoud van het trauma gevaarlijk is, maar de manier waarop we ermee omgaan. Pogingen tot fiksen, doorvragen of versnellen kunnen juist ontregelend zijn (Van der Kolk, 2014; Van Elst et al., 2022). Repareren impliceert immers dat er iets te fiksen valt, dus dat er iets ‘niet goed’ is aan de coachee. Zowel bij de coach als de coachee ontstaat in de ventraal vagale toestand (rust, verbinding en zelfbewustzijn, waarbij niets ‘niet goed’ is) de mogelijkheid om nieuwe perspectieven toe te laten en oude patronen los te laten (Dana, 2020).

Een coach die traumasensitief werkt, merkt het als de coachee sympathisch of dorsaal geactiveerd raakt. De coach weet dus dat het autonome zenuwstelsel van de coachee in het hier-en-nu iets meent te herkennen van het daar-en-toen, waardoor diens neuroceptieve sein op onveilig staat en diens overlevingsmechanismen geactiveerd worden.

Vanuit een PVT-geïnformeerde benadering is coaching dus niet gericht op ‘repareren’, het oplossen van trauma, maar op het versterken van het vermogen tot zelf- en co-regulatie (containment). Het is een manier om mensen als basisinterventie te ondersteunen in het hervinden van hun eigen beweging, met het lichaam als kompas, en de relatie als bedding.

De coach als bedding, niet als oplossingsmachine

We hebben gezien dat aanwezigheid fysiologische informatie is. In plaats van de aandacht te fixeren op het verhaal of de analyse, wordt de ervaring zelf het ankerpunt van het coachingstraject. Dit is in lijn met de polyvagale benadering, waarin niet het verhaal, maar de toestand van de coachee leidend is. Het gezegde is dan ook ‘Story follows state’ (Porges, 2011).

Deze manier van begeleiden vraagt niet alleen om kennis van het zenuwstelsel, maar ook om voortdurende zelfreflectie. In de beschreven voorbeelden blijkt hoezeer coaches zich soms laten meeslepen door hun eigen overlevingsreacties: fiksen, vermijden en weg-reguleren, invullen. Coaches kunnen alleen een veilige bedding bieden als ze zichzelf kennen én als ze toegang hebben tot hun eigen ventrale toestand.

Een professionele coach werkt dus trauma-geïnformeerd en procesgericht, maar niet traumaverwerkend, tenzij daarvoor opgeleid. Concreet betekent dit dat opleidingen en nascholing voor professioneel begeleiders naast methodiektraining ook moeten investeren in:

• (Neuro)fysiologische kennis;

• Lichaamsbewustzijn en interoceptie;

• Zelfregulatievaardigheden;

• Kennis van traumaresponsen;

• Ruimte maken voor trauma sensitieve reflectie;

• Leren van het lijf, niet alleen van de theorie.

Gelukkig zijn er in Nederland een aantal van deze opleidingen die door LVSC worden erkend.

In een wereld waarin stress, burn-out en onthechting eerder regel dan uitzondering lijken, is coaching een praktijk geworden van het tussenin. Niet therapie, niet niets, maar iets dat ertussen beweegt. Precies in die ruimte biedt de polyvagaaltheorie een werkbare lens: een manier van kijken naar mensen die niet vraagt om diagnose, maar om nabijheid. Zo kunnen we toch werken met mensen die misschien gebaat zouden zijn bij therapie.

Sleutelelement

Wie mensen begeleidt, werkt altijd met het autonome zenuwstelsel – of je je daarvan nu bewust bent of niet. Dat is de centrale conclusie van dit artikel. PVT-geïnformeerd coachen betekent niet dat je trauma behandelt, maar dat je leert herkennen in welke autonome toestand iemand verkeert en hoe je veiligheid kunt bieden op zenuwstelselniveau. Dit vraagt om een fundamentele verschuiving in de praktijk van coaching:

• Van analyseren naar afstemmen: het verhaal volgt de staat, niet andersom.

• Van oplossen naar reguleren: je hoeft niets te fiksen, je moet kunnen (ver)dragen.

• Van methode naar mens-zijn: jouw aanwezigheid is vaak je krachtigste instrument.

Juist in de huidige tijd, waarin het ongemak van het bestaan vaak gemedicaliseerd wordt, is het van belang dat coaches een taal hebben voor de pijn die bij het leven hoort, of die nu groot is of klein. Een taal die niet pathologiseert, maar normaliseert. De polyvagaaltheorie biedt zo’n taal: praktisch, lichaamsgericht, relationeel. In dit artikel hebben we laten zien hoe dat eruit kan zien. Coaches die PVT-geïnformeerd werken:

1. Herkennen signalen van autonome activatie;

2. Kunnen vertragen in plaats van versnellen;

3. Zijn in staat om nabij te blijven zonder te ‘doen’;

4. Creëren ruimte waarin regulatie en een basis voor heling kan ontstaan, zonder te sturen.

Deze vier punten zijn niet als een eenvoudige techniek te trainen, maar vragen om een belichaamde basishouding. Het sleutelelement is een fundamenteel vertrouwen van een coach dat een open verkenning van een probleem of hulpvraag de grootste kans biedt op een vruchtbare sessie. Coaches mogen volgens ons meer scholing krijgen in de fysiologie van het stresssysteem en het autonome zenuwstelsel, zelfkennis om signalen van autonome activatie bij zichzelf te herkennen, en inter- en supervisie waarbij PVT-geïnformeerd gewerkt wordt.

De auteurs verzorgen in de eerste helft van 2026 enkele masterclasses
‘Polyvagaal geïnformeerd en belichaamd coachen’.

Meer info op www.relaxmore.net en www.heartfulatwork.nl.

Van de Landelijke Vereniging Supervisie en Coaching (LVSC) mogen we de PDF van het artikel in hun magazine met je delen:

De brug tussen niets en therapie - de Caluwé en van Elst

154KB ∙ PDF file

Download

Download

Ronald de Caluwé (1963) houdt zich via mindfulness, tai chi en qigong bezig met compassievol lichaamswerk. Hij is gebiologeerd door de polyvagaaltheorie, waar hij regelmatig over schrijft. Website: www.relaxmore.net. E-mail: ronald@relaxmore.net.

Cees van Elst (1962) is LVSC Registercoach en coach bij de Academie voor Medisch Specialisten. Hij is eigenaar van ‘HeartfulAtWork Coaching & Consultancy’. Website: www.heartfulatwork.nl. E-mail: cees.van.elst@heartfulatwork.nl.

Literatuur

Bear, M. F., Connors, B. W., & Paradiso, M. A. (2020). Neuroscience: Exploring the Brain (4e editie). Wolters Kluwer.

Dana, D. (2018). The polyvagal theory in therapy: Engaging the rhythm of regulation. W. W. Norton & Company.

Dana, D. (2020). De polyvagaaltheorie in therapie. Het ritme van regulatie. Mens!

Epstein, R. M. (1999). Mindful practice. JAMA, 282(9), 833–839.

Grossman, P., & Taylor, E. W. (2007). Toward understanding respiratory sinus arrhythmia: Relations to cardiac vagal tone, evolution and biobehavioral functions. Biological Psychology, 74(2), 263–285.

Plett, H., Smit, M. & Elstak, P. (2021) De kunst van Holding Space: Lessen in liefde, loslaten en leiderschap. Het Noorderlicht.

Porges, S. W. (2004). Neuroception: A subconscious system for detecting threats and safety. Zero to Three, 24(5), 19–24.

Porges, S. W. (2011). The polyvagal theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. W. W. Norton & Company.

Schinkel, W. (2020). De nieuwe democratie: Naar andere vormen van politiek. Boom.

Siegel, D. J. (2010). The mindful therapist: A clinician’s guide to mindsight and neural integration. W. W. Norton & Company.

Trappenburg, M. (2021). De zorgval. Boom.

Van Elst et al. (2022). Van vermijding naar bevrijding. Samsara.

Van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.

Van der Pol, I. G. M. (2020). Coachen waar het pijn doet: Werken met trauma in coaching en begeleiding. SWP.

Inleiding

Recent verscheen een artikel van de hand van Stephen Porges, grondlegger van de polyvagaaltheorie (PVT), over de huidige stand van zaken rond zijn theorie. Natuurlijk was ik direct geïnteresseerd en heb ik het artikel gedownload en doorgenomen. Ik werd enthousiast en vond het de moeite waard om integraal te vertalen. Het artikel is bijna 15 inhoudelijke pagina’s lang, in compact geschreven medisch-technisch Engels1.

Het vertalen was (dus) een hele klus. Gezien de lengte publiceer ik de vertaling in meerdere delen. Dit is het eerste deel van drie. (Terwijl ik dit schrijf, ben ik nog niet klaar met het resterende gedeelte, maar dat komt wel goed hoor.)

In zijn artikel gaat Porges in op …

• de geschiedenis van de PVT,

• de wetenschappelijke basis vanuit de neurofysiologie en de evolutieleer,

• de rol van de ademfrequentie en de respiratoire sinusaritmie in relatie tot de neurofysiologische basis van de PVT.

Deze punten komen in dit eerste deel van de vertaling aan de orde. Dat is wat mij betreft de moeite al meer dan waard, onder meer omdat Porges hier ingaat op de argumenten die critici gebruiken om te betogen dat de polyvagaaltheorie niet deugt, en deze argumenten weerlegt.

In de volgende delen komen deze onderwerpen nader aan de orde:

• de popularisering van de PVT en problemen die daaruit voortkwamen,

• falsifieerbaarheid en de voorspellende kracht van de PVT,

• klinische toepassing in verschillende disciplines,

• methodologische innovaties en het meten van autonome toestand,

• toekomstige mogelijkheden en perspectieven in de wetenschap van het autonome zenuwstelsel,

• polyvagaal geïnformeerde organisaties en instituties.

Kortom, óók de moeite waard!

Geen eenvoudige kost

Zoals je hopelijk met me eens bent, staan hierboven een aantal belangrijke onderwerpen, waarover de laatste jaren, naast veel bijval en belangstelling, ook regelmatig discussie en misverstanden zijn ontstaan.

Omdat ik het artikel integraal vertaal en op dit moment verder niet voorzie van extra uitleg, zal het niet voor iedereen eenvoudig te lezen zijn. Dus als je na een paar alinea’s denkt dat dit boven je pet gaat, dan is dat niet vreemd. Ik ben zelf goed bekend met de medisch-technische taal waarin het artikel is geschreven en ik heb ook vaak moeten puzzelen en overdenken.
Dus wees gerust én verheug je: op RelaxMore.net vind je genoeg comtent die ook voor leken toegankelijk is.

Als je geïnteresseerd bent in de polyvagaaltheorie, volg dan ook het Polyvagaalinstituut Nederland.

Info en rechten

Auteur van het oorspronkelijke artikel: Stephen W. Porges
Bron: Clinical Neuropsychiatry (2025) 22(3): 169–184.
DOI: doi.org/10.36131/cnfioritieditore20250301
Licentie: CC BY-NC-SA 4.0 — Dit is een vertaling van het Engelstalige open‑accessartikel, gemaakt door Ronald de Caluwé.
Deze vertaling is niet‑commercieel en valt onder dezelfde licentie2.

De polyvagaaltheorie: huidige stand van zaken, klinische toepassingen en toekomstperspectieven

Stephen W. Porges

Deel 2 - Deel 3

Samenvatting

De polyvagaaltheorie biedt een evolutionair geïnformeerd neurofysiologisch raamwerk om te begrijpen hoe het autonome zenuwstelsel sociale betrokkenheid, emotionele veerkracht en adaptieve fysiologische responsen ondersteunt. In de kern benadrukt de theorie een hiërarchische organisatie van autonome toestanden die worden bestuurd door de nervus vagus, waarbij de unieke rol van het ventraal vagale complex in het faciliteren van sociaal gedrag en fysiologische flexibiliteit via mechanismen zoals neuroceptie, co‑regulatie en dissolutie wordt uitgelicht. Dit artikel bespreekt de empirische fundamenten van de polyvagaaltheorie, gaat in op methodologische kritiek – in het bijzonder met betrekking tot anatomische specificiteit en respiratoire sinusaritmie (RSA) – en bundelt recente ontwikkelingen in autonome meetmethoden. Verder verkent het brede klinische implicaties met betrekking tot uiteenlopende aandoeningen, waaronder trauma, chronische pijn, autisme, ontwikkelings- en stemmingsstoornissen. Tot slot pleit het artikel voor toepassing van een ‘wetenschap van veiligheid’ in de klinische praktijk, het onderwijs en de publieke gezondheidszorg, met voorstellen voor toekomstig onderzoek, praktische inrichting en de systemische inrichting van instellingen die fysiologische veiligheid zouden moeten ondersteunen.

Trefwoorden: polyvagaaltheorie, ventraal vagaal complex, neuroceptie, vagale efficiëntie, trauma, autonoom zenuwstelsel

Stephen Porges
Traumatic Stress Research Consortium, Kinsey Institute, Indiana University3.

1. Inleiding: van theorie naar perspectief

Toen ik de polyvagaaltheorie in 1994 voor het eerst introduceerde, was mijn doel een neurofysiologisch model te bieden dat kon verklaren hoe het autonome zenuwstelsel – en in het bijzonder de nervus vagus – onze capaciteit voor emotie, gedrag en sociale verbinding vormgeeft. Wat begon als een wetenschappelijke poging om de lichaamsrespons op uitdaging te begrijpen, is uitgegroeid tot een breder perspectief op hoe veiligheid, regulatie en relaties in onze biologie zijn ingebed.

In de afgelopen drie decennia is deze theorie niet alleen door onderzoekers en clinici omarmd, maar ook door docenten, gezondheidsprofessionals, trauma‑overlevenden en pleitbezorgers voor sociale rechtvaardigheid. De polyvagaaltheorie groeit zowel in empirische onderbouwing als in transdisciplinaire relevantie en biedt een taal om te beschrijven hoe ons zenuwstelsel navigeert tussen toestanden van verdediging en verbinding.

De kern van de theorie is een eenvoudig, maar transformerend idee: de mogelijkheid om ons veilig te voelen en met anderen te verbinden is biologisch verankerd in de structuur en functie van ons autonome zenuwstelsel. Wanneer we gedrag bekijken door de lens van de neurofysiologische toestanden, verandert ons perspectief van oordeel naar nieuwsgierigheid, van pathologie naar adaptatie.

In dit artikel reflecteer ik op de huidige stand van zaken van de polyvagaaltheorie, haar neuro‑anatomische fundamenten en haar steeds breder wordende klinische en maatschappelijke toepassingen. Ik reageer op kritieken en misinterpretaties die zijn ontstaan en schets een toekomstgerichte visie over waar de theorie de wetenschap, de gezondheidszorg en de politiek kan ondersteunen. Voortbouwend op Polyvagal Perspectives (2024) zet dit artikel de inspanning voort om een ‘wetenschap van veiligheid’ te formuleren – een die zowel individueel welbevinden als collectieve transformatie kan begeleiden. De volgende paragrafen behandelen de wetenschappelijke basis van de theorie, haar evolutionaire- en ontwikkelingsoorsprong en de onderscheidende kenmerken van de autonome regulatie bij zoogdieren.

2. Wetenschappelijke fundamenten: neurofysiologie en evolutie

2.1 Ontwikkelings‑ en fylogenetisch bewijs

Het ontwikkelings‑ en evolutionaire traject van het ventraal vagale complex vormt de kern voor haar rol in het sociale betrokkenheidssysteem. Het ventraal vagale complex is niet slechts een ‘nieuwere’ laag anatomie – het is een evolutionaire herbestemming van oude hersenstamcircuits (Porges, 2001). Tijdens de evolutie van gewervelden migreerden cardio‑inhibitoire neuronen ventraal, van de dorsale motorische nucleus van de vagus (DMNX) naar de nucleus ambiguus (NAmb) (Porges, 2023). Deze migratie, uniek voor zoogdieren, maakte de ontwikkeling mogelijk van een gemyeliniseerde vagus die de dynamische regulatie ondersteunt die nodig is voor zogen, vocalisatie en zorggedrag (Porges, 2023). Deze anatomische veranderingen lopen parallel met de embryologische ontwikkeling, waarin de craniale zenuwen die betrokken zijn bij het sociale betrokkenheidssysteem – V, VII, IX, X en XI – ontstaan uit de faryngeale bogen (Moore et al., 2018). Hoewel ze worden vertegenwoordigd door afzonderlijke motorkernen, ondersteunt hun gedeelde ontwikkelingsoorsprong hun geïntegreerde functie in gelaatsuitdrukking, stemmodulatie, ingestie en oriëntatiegedrag (Porges, 2023).

Bij zoogdieren worden deze neurale structuren gecoördineerd door het ventraal vagale complex (VVC) om toestandsafhankelijk sociaal gedrag te reguleren, zoals zogen, hechting, vocale communicatie en prosodie (Porges, 2007). Dit systeem functioneert bij de geboorte en maakt de coördinatie van zuigen‑slikken‑ademen mogelijk en vormt het fysiologische substraat voor socialiteit en emotionele co-regulatie (Porges & Furman, 2011).

Deze evolutionaire aanpassing benadrukt de rol van de nervus vagus voor het creëren van de basis voor sociale en emotionele regulatie, waarbij fysiologische responsen verbonden zijn met gedragingen van sociale betrokkenheid (Porges, 2003). De neurale koppeling van deze systemen faciliteert dynamische interacties die essentieel zijn voor de overleving en ontwikkeling van een zuigeling en ondersteunt de integratie van autonome en sociale gedragingen zoals dat bij zich ontwikkelende zoogdieren plaatsvindt (Porges, 2007). Voortbouwend op deze ontwikkelingsbasis, vergelijk ik in de volgende paragraaf de neurale architecturen van zoogdieren en reptielen die relevant zijn voor autonome regulatie en sociale betrokkenheid.

2.2 Vergelijkende neuro‑anatomie, autonome integratie en het sociale betrokkenheidssysteem

Ter verdere verduidelijking van de uniciteit van de autonome regulatie bij zoogdieren presenteert deze paragraaf een vergelijkende analyse van de neurale structuren die ten grondslag liggen aan autonome en sociale betrokkenheidssystemen bij zoogdieren en reptielen. Critici van de polyvagaaltheorie (bijv. Grossman & Taylor, 2007; Grossman, 2023; Taylor et al., 2022) verwarren vaak anatomisch homologe structuren met functionele gelijkwaardigheid, ten onrechte aannemend dat de aanwezigheid van een NAmb bij reptielen autonome capaciteiten impliceert die vergelijkbaar zijn met die bij zoogdieren. Dit duidt op een verkeerd begrip van de vergelijkende neuro‑anatomie, die onderscheid maakt tussen homologe structuren – met een gedeelde evolutionaire oorsprong – en analoge functies, die onafhankelijk kunnen ontstaan in onderscheiden lijnen. De redenering van Grossman en Taylor veronderstelt onterecht dat gedeelde kenmerken, zoals cardio‑inhibitoire vagale banen, gedeelde functie impliceert, en ziet de evolutionaire reorganisatie en diversificatie van deze systemen over het hoofd.

De polyvagaaltheorie daagt deze aanname uit door te stellen dat de evolutie bestaande anatomische substraten herbestemt voor nieuw ontstane functies. Hoewel reptielen en vogels een hersenstamgebied bezitten dat als NAmb wordt aangeduid, missen zij de gemyeliniseerde cardio‑inhibitoire vagale efferenten die bij zoogdieren autonome flexibiliteit en sociale betrokkenheid faciliteren. Bij zoogdieren leidde de ventrale migratie van cardio‑inhibitoire neuronen van de DMNX naar de NAmb tot een gemyeliniseerd cardio‑inhibitoir vagaal subsysteem – een evolutionaire innovatie die adaptieve cardiale regulatie tijdens sociale betrokkenheid mogelijk maakt.

Deze reorganisatie vormt de basis van het VVC – een zoogdierspecifiek subsysteem dat autonome regulatie integreert met motorische banen die het gezicht, het hoofd en de vocale banen aansturen via de craniale zenuwen V, VII, IX, X en XI. Het VVC maakt contextgevoelige cardiale regulatie mogelijk in coördinatie met gelaatsexpressie en vocale prosodie, en levert zo de neurofysiologische basis voor co-regulatie, prosociaal gedrag en relationele veiligheid.

Deze evolutionaire overgang zien we terug tijdens de embryonale ontwikkeling, waarbij cardio-inhiberende neuronen ventraal migreren van de DMNX naar de NAmb. Dit ontogenetische verloop weerspiegelt de fylogenetische transformatie die leidde tot het VVC in zoogdieren, en versterkt zo het idee dat ontwikkelingsprocessen echo’s zijn van evolutionaire aanpassingen.

Cruciaal is dat deze neuroanatomische integratie ten grondslag ligt aan twee kenmerkende eigenschappen van zoogdieren: de coördinatie van zuig–slik–ademhalingspatronen die het zogen mogelijk maken, en het mogelijk maken van vocale prosodie – de modulatie van toonhoogte, ritme en klankkleur die affectieve intenties overbrengt en veiligheid aanduidt. Beide gedragingen vereisen een precieze, toestandsafhankelijke coördinatie van de hersenzenuwen IX (glossopharyngeus), X (vagus) en XI (accessorius), die het strottenhoofd, de keelholte en het zachte gehemelte reguleren. Dit gedeelde circuit weerspiegelt een functionele continuïteit tussen voedingsgedrag in het vroege leven en later opkomende sociale communicatie.

Binnen het polyvagale raamwerk weerspiegelen zowel de mogelijkheid om te zogen als het met prosodische nuances vocaliseren dezelfde onderliggende integratie van hersenstam en viscera die tevens socialiteit ondersteunt. Hoewel de hersenzenuwen V (trigeminus) en VII (facialis) bijdragen aan articulatie, kaakbewegingen en gezichtsuitdrukking, is het de gecoördineerde activiteit van IX, X en XI die zowel de ritmische motorpatronen voor het zogen mogelijk maken, als de dynamische stemmodulatie die co-regulatie en relationele verbondenheid ondersteunt.

Belangrijk is dat zoogdieren en reptielen zich niet langs een lineair continuüm ontwikkelden. Ze splitsten zich af uit een gemeenschappelijke amniote voorouder in afzonderlijke evolutionaire trajecten: zoogdieren uit synapsiden en reptielen uit sauropsiden. Deze vertakking bracht lijnspecifieke innovaties en functionele herbestemmingen van bestaande structuren voort. Pogingen om autonome of sociale functies bij zoogdieren af te leiden uit de anatomie van reptielen gaat voorbij aan de basisprincipes van fylogenetische divergentie. Bij reptielen behoudt de NAmb een somatomotorische rol maar mist zij de integratie met gemyeliniseerde cardio‑inhibitoire vagale controle. Hoewel sommige reptielensoorten beperkte vocalisatie vertonen, beschikken zij niet over de capaciteit voor gecoördineerde, prosodische uitdrukking of voor zuigen die zoogdieren bezitten – gedragingen die afhankelijk zijn van de evolutionair nieuwe koppeling van autonome regulatie met motorische output uit de hersenstam.

Zoals samengevat in Tabel 1 tonen de neuroanatomische, fysiologische en gedragsverschillen de unieke kenmerken van de autonome en sociale betrokkenheidssystemen bij zoogdieren wanneer we deze vergelijken met die van reptielen.

Tabel 1. Vergelijkende kenmerken van autonome en sociale betrokkenheidssystemen bij zoogdieren en reptielen.
Dit vat de belangrijkste neuroanatomische, genetische en gedragsmatige verschillen samen die relevant zijn voor de polyvagaaltheorie.

Transcriptomische studies versterken deze divergentie. Single‑nucleus RNA‑sequencing bij volwassen muizen laat zien dat neuronen binnen de zoogdier‑NAmb afzonderlijke genprofielen tot expressie brengen die geassocieerd zijn met myelinisatie (bijv. Mbp, Myrf), neuropeptidesignalering en synaptische plasticiteit (bijv. Snap25). Deze expressiepatronen onderscheiden de NAmb van aangrenzende hersenstamkernen en wijzen op haar gespecialiseerde rol in autonome regulatie, vocalisatie en ingestief gedrag (Cao et al., 2019; Liu et al., 2024). Deze moleculaire specialisaties leveren sterk bewijs dat de vocale prosodie bij zoogdieren en de coördinatie van zuigen‑slikken‑ademen niet louter structurele aanpassingen zijn, maar genetisch gebaseerde innovaties in de organisatie van de hersenstam zijn die dynamische sociale betrokkenheid mogelijk maken.

Zoals dit vergelijkende perspectief laat zien, is de autonome organisatie bij zoogdieren op unieke wijze gestructureerd om flexibel, toestandsafhankelijk sociaal contact te ondersteunen – een thema dat verder wordt uitgewerkt in de analyse van evolutionaire innovaties in de volgende paragraaf.

2.3 Vergelijkend bewijs en evolutionaire implicaties

Om de unieke kenmerken van de autonome regulatie bij zoogdieren te begrijpen, is het essentieel de evolutionaire divergentie tussen zoogdieren en reptielen en de implicaties daarvan voor gedrags‑ en fysiologische aanpassingen te beschouwen. Zoogdieren en reptielen hebben zich niet ontwikkeld langs een lineair continuüm; in plaats daarvan zijn zij afgesplitst vanuit een gemeenschappelijke amniote voorouder, wat leidde tot afzonderlijke evolutionaire afstammingslijnen – zoogdieren vanuit de synapsiden en reptielen vanuit de sauropsiden (Pough et al., 2023). Terwijl beide groepen bestaande elementen van het autonome zenuwstelsel behielden, hebben zoogdieren deze structuren aangepast om grotere autonome flexibiliteit in dienst van sociaal gedrag te ondersteunen.

Een cruciale innovatie was het ontstaan van gemyeliniseerde cardio‑inhibitoire vagale efferenten die ontspringen in de NAmb (Porges, 2007; Liu et al., 2024). Deze vezels maakten snelle, toestandsafhankelijke modulatie van visceraal functioneren mogelijk en daarmee dynamische afstemming op omgevings‑ en relationele signalen. Dit markeerde een fundamentele verschuiving van langzame, homeostatische regulatie naar flexibele fysiologische ondersteuning van sociale betrokkenheid, co‑regulatie en emotionele expressie (Porges, 2001, 2007, 2023).

Functioneel ondersteunt deze evolutionaire ontwikkeling gedragingen die zowel biologisch essentieel als sociaal betekenisvol zijn – zoals zogen, vocale prosodie en affectieve communicatie. Deze gedragingen berusten op fijn afgestemde coördinatie tussen de autonome en motorische systemen van de hersenstam, wat illustreert hoe viscerale regulatie en sociale signalen bij zoogdieren nauw met elkaar zijn geïntegreerd (Porges, 2023; Cao et al., 2019).

Het VVC – gedefinieerd door zijn gemyeliniseerde, cardio-inhiberende vagale efferenten – is niet louter een anatomisch kenmerk, maar een cruciale evolutionaire ontwikkeling die het structurele en functionele substraat vormt voor zoogdiersocialiteit. Door snelle, toestandsafhankelijke veranderingen in autonome activiteit mogelijk te maken, stelt het VVC zoogdieren in staat viscerale regulatie te coördineren met gedragsmatige en relationele betrokkenheid. Deze capaciteit om autonoom flexibel te zijn, ligt ten grondslag aan de dynamische regulatie van verbinding, veiligheid en co-regulatie en vormt de neurofysiologische basis van de polyvagaaltheorie, die benadrukt dat de fysiologische toestand onlosmakelijk verbonden is met emotioneel welbevinden en sociaal gedrag (Porges, 2023).

Nu deze evolutionaire verschillen zijn vastgesteld, onderzoekt het volgende onderdeel de neurofysiologische basismechanismen die de autonome integratie bij zoogdieren onderscheiden van die bij niet-zoogdieren, met bijzondere aandacht voor de oorsprong en meting van respiratoire sinusaritmie (RSA).

2.4 Ademfrequentie in RSA, de gemeenschappelijke cardiopulmonale oscillator, en de neurofysiologische grondslagen van de polyvagaaltheorie

De polyvagaaltheorie biedt een fylogenetisch gebaseerd model van autonome regulatie, waarin wordt gesteld dat RSA geen mechanisch artefact van de ademhaling is, maar een neurofysiologische marker van ritmische vagale output die haar oorsprong vindt in de NAmb. De RSA‑frequentie loopt parallel met het ademritme omdat beide worden aangestuurd door een centrale patroongenerator – vaak de ‘gemeenschappelijke cardiopulmonale oscillator’ genoemd – in de hersenstam (Richter & Spyer, 1990).

Deze oscillator organiseert respiratoire en cardiale output via ritmische input vanuit medullaire ademhalingscircuits, met name het pre‑Bötzingercomplex en de nucleus tractus solitarius (NTS), naar zowel de nervus phrenicus (die de inspiratie aandrijft) als cardiale vagale neuronen die de RSA genereren in de NAmb. De n. phrenicus, afkomstig uit cervicale wortels C3–C5, innerveert het diafragma en stuurt de ademhaling synchroon met elke cyclus. Neurofysiologische studies tonen aan dat dezelfde medullaire patroongenerator cardiale vagale efferenten meeneemt, wat resulteert in een strak gekoppelde, fase‑vergrendelde relatie tussen ademhaling en respiratoire ritmen met de hartslag (Richter & Spyer, 1990; Mendelowitz, 1999; Smith et al., 1991; Neff et al., 2003). Deze inzichten bieden de basis om RSA te herframen als centrale – en niet perifere – biomarker van autonome regulatie, een onderwerp dat essentieel is voor de translationele relevantie van de polyvagaaltheorie.

Cardiale vagale neuronen in de NAmb zijn intrinsiek stil tenzij geactiveerd door deze centrale, ademhalingsgekoppelde input, en produceren slechts fasische vagale output als reactie op oscillator‑gedreven excitatie. Zodoende weerspiegelt de RSA‑frequentie het intrinsieke ritme van dit centrale mechanisme – niet perifere feedback of mechanische inflatie, zoals door sommige critici ten onrechte is beweerd (Grossman & Taylor, 2007). Dierstudies bevestigen dat uitbarstingen van activiteit in de n. phrenicus samenvallen met uitbarstingen van cardiale vagale efferente activiteit en ondersteunen zo het model van een gedeelde centrale oscillator.

Dit mechanisme, dat al in de eerste publicaties over de polyvagaaltheorie beschreven is (Porges, 1995; 2007; 2023), identificeert de NAmb als bron van gemyeliniseerde cardio‑inhibitoire output binnen het VVC – een systeem dat uniek is voor zoogdieren en afwezig bij reptielen – en dat bij zoogdieren de RSA produceert. Deze via neuro‑anatomische migratie ontstane vezels geven zoogdieren de capaciteit voor snelle, omkeerbare cardiale modulatie – een voorwaarde voor adaptief, geco‑reguleerd sociaal gedrag en aanpassingsvermogen van gedrag (Porges, 2007, 2023).

Het opnemen van de n. phrenicus als directe effector van de gemeenschappelijke cardiopulmonale oscillator benadrukt de geïntegreerde aard van respiratoire en cardiale controle bij zoogdieren en biedt een neurofysiologische basis voor de dynamische koppeling van fysiologische toestand en sociaal gedrag die de polyvagaaltheorie kenmerkt. Deze centrale coördinatie stelt zoogdieren in staat efficiënt van fysiologische toestand te wisselen in reactie op omgevings‑ en sociale signalen, ter ondersteuning van veerkracht en betrokkenheid op manieren die bij niet‑zoogdierlijke gewervelden niet worden waargenomen.

Deze geïntegreerde, zoogdierspecifieke organisatie van de gemeenschappelijke cardiopulmonale oscillator is fundamenteel voor het begrijpen van RSA als centraal neurofysiologisch signaal. De methodologische implicaties – en hoe dit kan worden gekwantificeerd – worden in de volgende paragraaf behandeld. Deze neurofysiologische inzichten in de oorsprong van RSA creëren een mogelijkheid om het mechanisme om centrale autonome integratie te meten te heroverwegen – een onderwerp dat middels de ontwikkeling van ‘gewogen coherentie’ wordt beschreven.

2.5 Het kwantificeren van centrale autonome integratie: ontwikkeling en herinterpretatie van gewogen coherentie

De ontwikkeling van gewogen coherentie als maat voor centrale autonome integratie (Porges et al., 1980) vormde een belangrijke methodologische vooruitgang in de studie van cardiorespiratoire fysiologie. Met kruisspectrumanalyse beoordeelt gewogen coherentie de fase‑consistentie tussen respiratoire en hartritme‑oscillaties, waarbij deze consistentie wordt gewogen naar de variantie van de hartslag bij elke ademfrequentie. In tegenstelling tot traditionele RSA‑amplitudemetingen (bijv. Lewis et al., 2012) onthult deze dynamische, systeemgerichte index zowel individuele als contextafhankelijke verschillen in autonome functie.

Empirische studies hebben het gebruik van gewogen coherentie als biomarker gevalideerd: hogere coherentie voorspelt grotere anticipatoire hartslagvertraging tijdens taken die aandacht vereisen (Porges & Coles, 1982), en stimulantia moduleren coherentie parallel aan gedragsveranderingen (Porges et al., 1981). Farmacologisch onderzoek toonde verder aan dat, terwijl de RSA‑amplitude daalt bij vagale blokkade, gewogen coherentie stabiel blijft – een afwijking die het best wordt verklaard door een centrale in plaats van perifere oorsprong van de koppeling tussen ademhaling en hartslag (Porges, 1986).

Aanvankelijk werd gewogen coherentie geïnterpreteerd als maat voor parasympathische (vagale) outflow. De empirische afwijking onder cholinerge blokkade leidde echter tot een herinterpretatie. Met verdere uitwerking van de polyvagaaltheorie en de introductie van vagale efficiëntie is duidelijk geworden dat gewogen coherentie, vergelijkbaar met vagale efficiëntie, centrale hersenstamcoördinatie weerspiegelt, aangezien beide in stand blijven onder farmacologische challenge (Porges, 1986, 2024). Gewogen coherentie kwantificeert specifiek de efficiëntie van de centrale cardiopulmonale oscillator, die het pre‑Bötzingercomplex, de nucleus tractus solitarius (NTS) en de NAmb integreert (Smith et al., 1991; Richter & Spyer, 1990, 2001; Mendelowitz, 1999). Deze maatstaf biedt daarmee een directe, functionele beoordeling van de neurofysiologische processen die ten grondslag liggen aan cardiorespiratoire integratie.

Methodologische innovaties zoals gewogen coherentie dagen benaderingen uit die door Grossman en Taylor (2007) worden voorgesteld, die pleiten voor statistische correctie van RSA voor ademhalingsvariabelen, als gevolg van de onjuiste aanname dat RSA een mechanisch artefact van de ademhaling is.

Zoals in de vorige paragraaf uiteengezet, worden RSA en ademhaling co‑gemoduleerd door een centrale oscillator die uniek is voor zoogdieren. Pogingen om ademhaling statistisch uit RSA te verwijderen, verstoren het neurofysiologische signaal en elimineren betekenisvolle variantie die is gekoppeld aan centrale autonome controle. Deze kritieken betichten de polyvagaaltheorie ten onrechte van het ontberen van een neurowetenschappelijke basis en misrepresenteren de centrale rol van de NAmb in het genereren van RSA (Porges, 2023).

Gewogen coherentie biedt daarmee een robuuste maat van centrale autonome integratie op systeemniveau, en verduidelijkt zo belangrijke neurofysiologische en evolutionaire vraagstukken (Porges & Bohrer, 1980; Richter & Spyer, 1990). De bredere implicaties van deze innovaties voor zowel de vergelijkende biologie als de klinische wetenschap worden besproken in de volgende paragraaf.

2.6 Evolutionaire, klinische en translationele implicaties van methodologische innovatie

De validatie van centrale indexmaten zoals gewogen coherentie en vagale efficiëntie (Porges, 1986, 2023, 2024) heeft diepgaande implicaties voor zowel de evolutionaire biologie als de klinische wetenschap. Door een directe index van centrale autonome regulatie te bieden, verduidelijken zij de oorsprong en functionele betekenis van RSA, en bevorderen ze daarnaast het begrip van zoogdierspecifieke aanpassingen in autonome controle.

Bij zoogdieren maken gemyeliniseerde cardio‑inhibitoire vezels binnen het VVC – ritmisch ‘gepoort’ door medullaire ademhalingscircuits – snelle, contextgevoelige modulatie van cardiale output mogelijk (Porges, 1995, 2007, 2023; Mendelowitz, 1999; Neff et al., 2003). Dit onderscheidt zoogdieren van reptielen, waar cardiale vagale controle primair wordt gemedieerd door ongemyeliniseerde vezels vanuit de DMNX, en waar een gecoördineerde cardiopulmonale oscillator ontbreekt (Richter & Spyer, 1990; Porges, 2023). Dientengevolge zijn bij deze soorten interacties tussen ademhaling en hartslag minimaal of afwezig als marker van centrale cardiale sturing. Hun autonome regulatie is vooral gekoppeld aan het voldoen aan de metabole eisen van beweging en blijft grotendeels losgekoppeld van sociale interactie (Porges, 2007, 2021; Liu et al., 2024).

De translationele waarde van centrale autonome indexwaarden blijkt uit hun toepassing als betrouwbare, niet‑invasieve biomarkers voor autonome functie in uiteenlopende klinische contexten, waaronder trauma, angst, autisme en andere neuro‑ontwikkelings‑ of psychiatrische aandoeningen (Porges et al., 1981; Porges, 1976, 2023, 2024). Deze indices zijn bruikbaar in verschillende settings, en hun robuustheid onder farmacologische uitdaging benadrukt hun onderzoeks‑ en klinische waarde (Porges, 1986, 2024).

Ondanks de oproepen van Grossman tot statistische correctie van RSA voor ademhaling (bijv. Grossman & Taylor, 2007), gaan hun argumenten voorbij aan zowel het evolutionair unieke karakter als aan het centrale, door de hersenstam gemedieerde mechanisme van RSA (Richter & Spyer, 1990, 2001; Porges, 2023, 2024). Door RSA te herdefiniëren vanuit het perspectief van de polyvagaaltheorie en gebruik te maken van gevalideerde centrale maatstaven, wordt een samenhangende basis gelegd voor toekomstig translationeel onderzoek, klinische diagnostiek en therapeutische toepassingen. Door de focus te leggen op systeemniveau-indicatoren zoals gewogen coherentie, bevordert de polyvagaaltheorie zowel het evolutionaire inzicht als de ontwikkeling van effectievere interventies voor aandoeningen die geworteld zijn in verstoorde autonome regulatie.

Einde van het eerste deel van drie.

Deel 2 - Deel 3

Download het oorspronkelijke artikel hieronder.

Polyvagal Theory Current Status, Clinical Applications And Future Directions

1.01MB ∙ PDF file

Download

Download

Als je geïnteresseerd bent in de polyvagaaltheorie, volg dan ook het Polyvagaalinstituut Nederland.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Inleiding

Ik kwam recent een filmpje tegen waarin Stephen Porges, geestelijk vader van de polyvagaaltheorie, geïnterviewd wordt door een medewerker van een Italiaanse site voor Neuropsychiatrie.

Ik heb de transcriptie van het interview leesbaar vertaald in het Nederlands (and here in English). Ik vond het de moeite waard, omdat Porges enkele interessante nieuwe bewoordingen gebruikt, die net weer iets duidelijker uitleggen waarom de polyvagaaltheorie in de huidige tijd van belang is.

Zo maakt Porges het onderscheid tussen geestelijke en lichamelijke ziekten minder belangrijk, omdat zowel lichamelijke als mentale problemen een overlevingsrespons triggeren, een activering van het stress- en veiligheids-/dreigingssysteem die minstens óók aandacht behoeft. Dit naast het feit dat er natuurlijk daadwerkelijk een stoornis of medisch probleem kan bestaan.

Vervolgens onderscheidt hij meerdere soorten co-regulatie en benoemt hij zelfregulatie ook als een vorm van co-regulatie. Zelfregulatie gaat namelijk over de co-regulatie tussen lichaam en brein. Mooi gevonden!

Tenslotte beschrijft Porges helder wat het gevolg is van de prikkelrijke wereld vol zogenaamd sociale media voor ons gevoel van verbondenheid. Mooi om Porges weer even aan het woord te horen en zien.

Hieronder kun je de Nederlandse vertaling lezen die ik maakte.
Het interview vind je helemaal onderaan, zodat je me kunt controleren 😉.

Mocht je nog geen kennis hebben van de polyvagaaltheorie, dan raad ik je aan om eerst mijn basisartikel daarover te lezen. Mocht je door het artikel geïnteresseerd raken en meer willen weten, dan kan ik je mijn tweedaagse training “Polyvagaaltheorie en trauma-responsen” aanraden.

De focus van pathologie naar de adaptieve respons

Wat de polyvagaaltheorie doet, is onze meest basale overlevingscircuits, die zich in de hersenstam bevinden, eer aandoen en respecteren. De meeste verklaringen van psychologische verschijnselen situeren zich in hogere lagen van ons brein. Maar al ons gedrag en onze emoties rusten op de basismechanismen voor overleven.

De polyvagaaltheorie richt zich op het begrijpen van deze overlevingsmechanismen, omdat alle andere gedragingen daarop worden “gestapeld”. In plaats van mentale aandoeningen als een ziektebeeld (= pathologie) te zien, kun je ze ook begrijpen als een uiting van de fysiologie (= in deze context: een stresssysteem en zenuwstelsel) die is getriggerd in een staat van zelfbescherming ten behoeve van onze overleving. Dit kun je een adaptieve respons noemen: een beantwoording (= respons) door je aan te passen (= adaptatie) aan de omstandigheden waarin je verkeert.

De betekenis van deze “veiligheidswetenschap” voor therapie, onderwijs en de maatschappij

Op het eenvoudigste niveau kun je stellen dat wanneer ons lichaam zich veilig voelt, onze homeostatische en fysiologische systemen (= onze stofwisseling en gezondheid) optimaal ondersteund worden. Er is op dat niveau eigenlijk ook geen harde scheidslijn tussen mentale en lichamelijke ziekte; beide triggeren in wezen een fundamenteel overlevingsmechanisme.

We gebruiken woorden als stress of angst, maar die zijn niet per se nodig. Je kunt zeggen: het lichaam is nu in een staat van overleving gebracht; de overlevingsmechanismen zijn actief. Dit betekent dat de toegang naar sociaal contact, naar meer bewustzijn en naar efficiënt cognitief functioneren, die loopt via veiligheidssignalen richting ons lichaam, omdat alles nu eenmaal rust op onze overlevingsfysiologie, dat die toegang belemmerd raakt, minder open is en misschien zelfs helemaal sluit. En als die poort in overlevingsstand staat, zijn we niet zo vriendelijk … en ook niet zo slim.

Het socialemediatijdperk en onze behoefte aan verbinding

Het overleven van de mens als soort is afhankelijk van je veilig voelen bij een ander, van verbinding en vertrouwen. Wat doen we wanneer onze fysiologie in een staat van dreiging verkeert? We worden op onszelf teruggeworpen en zelfbeschermend; we duwen anderen weg en focussen op de eigen overleving. Als ons lichaam in een stand van dreiging en overleven staat, zal verbinding niet gemakkelijk ontstaan. Maar als we ons veilig genoeg voelen bij anderen, kalmeert ons lichaam en worden we meer open en beschikbaar.

De cultuur is verwarrend. Het woord sociaal in sociale media is in zekere zin een oxymoron: het botst met wat ons lichaam nodig heeft. Ons lichaam heeft een soort verbinding nodig waarin we ons veilig genoeg voelen om letterlijk in de armen van een ander te liggen, of zoals Porges zegt, in de armen van een ander passend zoogdier; het kan ook je kat of hond zijn. We hebben een verlangen om ons veilig te voelen; dat hoort vanaf onze geboorte bij wie we zijn1.

Wij zijn geen solistische soort; we hebben co-regulatie nodig, gedeelde ervaringen. Onze cultuur is echter een cultuur van angst geworden. Angst triggert de toestand van mobilisatie en zelfbescherming. We vertalen dat vaak als een drang om materiële dingen te vergaren: spullen, geld. Maar als je naar de zogenoemde elite en andere rijke mensen kijkt, zie je vaak dat ze op de dimensie “je veilig voelen bij anderen” nogal onsuccesvol zijn.

We moeten dus begrijpen wat onze werkelijke reis is. Onze reis is heel polyvagaal georiënteerd; onze biologische opdracht, wie wij zijn, komt neer op verbonden zijn: veilig genoeg zijn om in de armen van een ander te kunnen rusten.

Hoe zit het met de verbinding met jezelf?

Men zegt dat je vroeg moet kunnen zelfreguleren. Dat hoor je in scholen ook: kinderen moeten zelfreguleren. Maar we weten dat belonen en straffen iemand niet werkelijk leert zelfreguleren. We weten wél dat co-regulatie en ervaringen van je veilig voelen bij anderen leiden tot het vermogen tot zelfregulatie.

Hoe zelfreguleert iemand die alleen is? Volgens Porges zijn er twee typen co-regulatie. De ene is co-regulatie met een ander of met de omgeving; met de oceaan, de bomen, de wind, met dieren. Dat is nog steeds co-regulatie.
De andere kun je zien als brein-lichaam-, dus interne co-regulatie.

In de wereld van trauma merken we dat er een scheiding kan ontstaan tussen brein en lichaam: mensen worden verdoofd ten opzichte van hun lichaam; ze verliezen de terugkoppeling om hun interne gevoelens te begrijpen. Ze raken gedissocieerd van lichamelijkheid. Dan zeggen ze: “Ik moet werken; ik ben een workaholic”, of: “Ik ben angstig”, of: “Ik ben verslaafd”. Dat zijn strategieën van een lichaam dat de verbinding tussen brein en de organen kwijt is.

Zelfs als mensen goed co-reguleren en daarvan genieten, kunnen sommigen nog steeds problemen hebben met die brein-lichaam-co-regulatie: ze hebben bijvoorbeeld darmklachten of veel zogenoemde psychosomatische aandoeningen. Daarom heeft Porges twee interventies ontwikkeld: het Safe and Sound Protocol, een akoestische interventie ten behoeve van co-regulatie. De tweede interventie is het Rest and Restore protocol. Dit is gebaseerd op de voorwaarde dat je je veilig genoeg voelt om alleen te zijn (dus in een context zonder noodzaak tot hyperwaakzaamheid) en dan via akoestische stimulatie lichamelijke feedback triggert.

Er zijn dus twee dimensies van co-regulatie

We raken in de war omdat we denken dat verbinding betekent dat, als ik alleen ben en mijn brein en lichaam co-reguleren zodat ik meer belichaamd kan zijn, dat ik dan niet sociaal zou zijn. Maar er is ruimte voor beide in ons leven, en die ruimte moet er ook zijn. Enerzijds de betrokkenheid met anderen die ons kalmeert als we ze vertrouwen; we zijn dan minder waakzaam en defensief. Anderzijds hebben we ook tijd nodig om bij en met onszelf te zijn en jezelf en je stresssysteem te kalmeren.

Wat kun je voor een ander betekenen als je je niet veilig voelt bij en met jezelf?

Een belangrijke vraag, bijvoorbeeld voor therapeuten, en best een lastige vraag. We projecteren altijd onze eigen staat op de ander. Als iemand zich niet veilig voelt in zichzelf, is het behoorlijk uitdagend om een ander zich veilig te laten voelen. Immers, onze neuroceptie (het detectiesysteem voor veiligheid en dreiging) pikt de fysiologische staat (dus de mate waarin de ander zich veilig voelt of de mate waarin beschermende mechanismen geactiveerd zijn) van die persoon op. Als ik me niet veilig genoeg voel in mezelf, zend ik dat uit naar iedereen om me heen. En dat zingt dan rond en komt weer terug bij mij, omdat het bij de ander geen openheid en toegankelijkheid triggert, wat vervolgens weer door mijn zenuwstelsel en neuroceptie opgepikt wordt.

Porges stelt dat het sleutelwoord hier beschikbaarheid is2 en hoe je je eigen beschikbaarheid of toegankelijkheid uitstraalt. Dat triggert bij de ander vertrouwen en maakt hén toegankelijk voor jou.

Fake it till you make it gaat niet op bij co-regulatie met een ander

We leven in een vrij oppervlakkige wereld, en we geven ons lichaam niet genoeg waardering voor haar aangeboren intelligentie. We hebben allemaal onderbuikgevoelens; zie die als neuroceptie: ik detecteer of wat jij zegt oprecht is en of jij toegankelijk bent voor mij. Mijn lichaam pikt dat op. Een goede therapeut pikt het op. Een kind, een baby, een huisdier ook. Je pikt de intentie van de ander op, niet per se de woorden. Dus bij fake it till you make it geldt eigenlijk: om effectief te faken, moet je het ook voelen. Dat is hoe zeer getalenteerde acteurs emotionele staten overbrengen: met zoveel gevoel dat de ontvanger het gelooft.

De polyvagaaltheorie in het dagelijks leven

Afsluitend kunnen we zeggen dat de fysiologische staat waarin je lichaam verkeert, kleuring geeft aan- en invloed heeft op hoe je de wereld waarneemt en er vervolgens op reageert. Als je eenmaal begrijpt dat je fysiologische staat steeds verandert, en je je daarvan bewust kunt worden, dat is eigenlijk interoceptief bewustzijn van lichamelijke gevoelens (intero = van binnen; ceptie = ontvangen, dus: bewustworden van lichaamssensaties), dan ga je anders navigeren.

In traumatermen: zodra je belichaamd raakt, zodra je je lichaam gaat voelen, ga je met meer respect om met het feit dat je lichaam is getriggerd. En je respecteert óók dat, als je getriggerd bent, je die reactiviteit uitzendt naar iedereen om je heen. Je gaat je eigen reactie op de wereld begrijpen én hoe jij als mens impact hebt op anderen.

Viktor Frankl, de beroemde neuroloog en psychiater en overlevende van de concentratiekampen, zei dat de ruimte tussen stimulus en respons de plek is waar de vrije wil huist. Dat ís de polyvagaaltheorie. Je hebt een stimulus, en je hebt niet zomaar een respons: er is een intern mechanisme dat reageert vóór de gedragsrespons.

De polyvagaaltheorie benadrukt: vertraag, creëer die ruimte tussen stimulus en je gedrags- of verbale reactie. Voel in die ruimte wat je lichaam doet; dat informeert je over de omgeving waarin je bent, de consequenties, de kenmerken van de situatie, zodat je een zo gezond of verstandig mogelijke respons kunt geven.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Inleiding

Het afgelopen jaar heb ik zeven keer mijn tweedaagse training “Polyvagaaltheorie en Trauma-responsen” verzorgd, waarvan zes keer voor een (over)volle groep. Dat heeft mij ook een en ander geleerd, waarover ik in dit artikel iets wil schrijven. Ik begin met de volgorde van de drie pijlers van de polyvagaaltheorie, vervolg met een alternatief voor de autonome ladder en eindig met een vernieuwde samenvatting van de polyvagaaltheorie.

Omdat de eerste delen van het artikel leiden naar de samenvatting, plaats ik die als laatste (logisch). Als je nu nog heel weinig weet van de polyvagaaltheorie, kun je prima beginnen met deze samenvatting en daarna de andere delen lezen. Je kunt natuurlijk ook mijn uitgebreide inleiding op de polyvagaaltheorie lezen.

Drie pijlers

De polyvagaaltheorie is gebouwd op drie pijlers, namelijk:

1. De evolutionair bepaalde hiërarchie van activering van autonome toestanden. Op z’n kortst samengevat: bij toenemende stress of dreiging g…

Read more

Inleiding

Ik ben normaal niet zo van de regels, maar door hetgeen ik de afgelopen weken heb gelezen op LinkedIn, ben ik me toch maar eens gaan verdiepen in het concept ‘reguleren’1. In therapie, coaching en trauma-geïnformeerde begeleiding circuleert het begrip ‘reguleren’ namelijk volop, maar ik heb sterk het idee dat het niet altijd hetzelfde betekent. Dit leidt voor mij tot verwarring, hetgeen ik lastig kan reguleren 😉, dus schreef ik ter regulatie dit artikel.

Hierin breng ik verschillende lagen van regulatie in kaart, met een extra focus op het onderscheid tussen weg-reguleren (onderdrukken) en dat wat je belichaamde regulatie (doorvoelen zonder overspoeld te raken) zou kunnen noemen. Ik beschrijf ook zelfregulatie zich ontwikkelt in het leven en koppel dit aan het belang van co-regulatie. Van belang is mijns inziens ook het onderscheid tussen autonome fysiologische regulatie en intentionele psychologische regulatie (misschien een mondvol moeilijke woorden, maar dat komt verderop goed).

Reguleren versus reguleerbaarheid

Laat ik allereerst maar eens enkele begrippen die centraal staan in dit artikel beschrijven:

• Reguleren is een werkwoord en daarmee een handeling: het is het (al dan niet bewuste) proces of de handeling waarmee een organisme de eigen fysiologische- (de stofwisseling, hartslag, bloeddruk etc.) of emotionele toestand beïnvloedt. Het is gericht op herstel, balans of sociale verbinding.
  Reguleren is dus de daadwerkelijke (bewuste of onbewuste) actie of het proces waarbij een mens of dier een verschuiving in autonome staat2 doormaakt – richting meer evenwicht, veiligheid of adaptiviteit.
  
  Geactiveerd raken (bijv. emotioneel worden) betekent niet automatisch dat je niet goed gereguleerd bent (“gedisreguleerd”). Activatie kan juist betekenen dat een verandering of uitdaging in de omgeving of in het lichaam van een organisme gereguleerd wordt, met als doel weer terug te keren in een toestand van balans. Verderop meer hierover.

• Reguleerbaarheid is een capaciteit: het is het vermogen van een organisme om flexibel en adaptief om te gaan met interne en externe prikkels, op zo'n manier dat het terug kan keren naar een autonome toestand waarin veiligheid, sociale betrokkenheid en herstel plaats kunnen vinden. Het is een systeemkwaliteit die bijdraagt aan veerkracht, oftewel de mate waarin je fysiologie flexibel kán reageren op veranderende omstandigheden en terugkeren naar veiligheid en verbinding, zelfs zonder actieve tussenkomst van de bewoner van het lichaam.

Waarom is dit onderscheid belangrijk?

In de therapeutische setting, maar ook in de polyvagaaltheorie gaat het niet alleen over wat mensen doen om zichzelf te reguleren (strategieën, technieken), maar is ook de kwaliteit en flexibiliteit van het autonome zenuwstelsel zelf – dus de reguleerbaarheid – van belang.

Veel mensen met trauma of chronische stress hebben een verlaagde reguleerbaarheid: hun zenuwstelsel blijft hangen in activatie/een overlevingsstand, zelfs als ze “weten” wat ze zouden moeten doen om zich te reguleren.

Wanneer professionals, begeleiders of cliënten alleen focussen op regulatie-technieken (“doe deze ademhalingsoefening eens”, “visualiseer maar een veilige plek”), zonder de onderliggende reguleerbaarheid in acht te nemen, kan heel goed frustratie ontstaan: “Ik weet wat ik moet doen, maar het werkt niet.” Bovendien leert de cliënt alleen “managen” en niet de capaciteit vergroten.

In therapie of training werken we dan ook niet meteen aan reguleren (bewuste zelfhulp), maar liever eerst aan het vergroten van reguleerbaarheid, onder andere via veiligheid, ritme, belichaamde aanwezigheid, vertraging, co-regulatie.

Is reguleerbaarheid hetzelfde als veerkracht?

Hoewel de termen soms door elkaar gebruikt worden, is reguleerbaarheid niet synoniem aan veerkracht. Reguleerbaarheid is een belangrijk onderdeel van veerkracht, maar veerkracht omvat méér dan alleen de capaciteit van het zenuwstelsel.

Reguleerbaarheid = fysiologische veerkracht, het vermogen van het zenuwstelsel om te schakelen tussen activatietoestanden en terug te keren naar balans, het vormt de biologische basis van veerkracht. Maar zonder andere bronnen (sociale steun, cognitieve flexibiliteit, betekenisgeving) is deze basis niet voldoende.

Veerkracht = meerdimensionaal aanpassingsvermogen, waarvoor ook fysiologische flexibiliteit, coping en emotionele diversiteit, hechting, context, narratief en sociale betrokkenheid en co-regulatie nodig zijn. (Ik ga een aantal van deze begrippen te zijner tijd uitleggen.)

Kortom: reguleerbaarheid is een voorwaarde voor veerkracht en veerkracht is het geheel dat ontstaat wanneer fysiologie, psyche en omgeving samenwerken.

Deze nuance is van belang bij het inschatten van wat een cliënt nodig heeft. Werken aan regulatie en reguleerbaarheid is waardevol, maar veerkracht vraagt ook aandacht voor bredere contexten van herstel.

Twee vormen van ‘regulatie’ in het menselijk systeem

Read more

In een indringend interview deelt Dr. Bessel van der Kolk, een van de meest invloedrijke psychiaters van deze tijd, zijn inzichten over trauma en de langdurige effecten ervan op lichaam, brein en geest. Zijn werk, onder andere verwoord in de bestseller The Body Keeps the Score (in het Nederlands verschenen als Traumasporen), heeft wereldwijd de manier veranderd waarop we psychische klachten begrijpen en naar trauma kijken. In plaats van trauma te zien als een mentaal probleem, benadrukt hij dat het vooral een lichamelijke en relationele wond is – een verstoring in hoe we onszelf en anderen ervaren.

Het interview – met de populistische titel “The Body Trauma Expert: This Eye Movement Trick Can Fix Your Trauma! The Body Keeps The Score!” – duurt twee uur. Het was de moeite waard om te kijken, en ik heb er dit samenvattend artikel over geschreven – nou ja, het is toch nog wel behoorlijk lang geworden – en onderaan een link naar het interview toegevoegd.

Trauma is geen herinnering, maar een herleving

Een van de meest opvallende stellingen van Van der Kolk is dat trauma zich niet enkel afspeelt in het hoofd, maar zich letterlijk vastzet in het lichaam. Het gaat niet om een nare herinnering, maar om een ervaring die telkens opnieuw wordt doorleefd alsof die in het hier-en-nu gebeurt. Dat is ook zichtbaar in hersenscans: bij mensen die een traumatische ervaring herbeleven, blijkt het rationele deel van de hersenen uit te schakelen, terwijl de emotionele netwerken overactief worden. De tijdsbeleving vervaagt. Wat feitelijk in het verleden ligt, voelt aan als iets wat nu plaatsvindt.

Dit verklaart ook waarom praten over trauma lang niet altijd helpt. “Trauma is een woordloze angst”, zegt Van der Kolk. “Je kunt mensen niet met redenatie uit hun pijn praten, omdat hun brein in dat moment niet rationeel functioneert.” En dat maakt traditionele behandelvormen zoals cognitieve gedragstherapie vaak ontoereikend. Ze richten zich op het ‘corrigeren’ van denkpatronen, terwijl trauma juist de neurologische structuren die diep onder het denken liggen, ontregelt.

De impact van vroege jeugd

In zijn praktijk ziet Van der Kolk keer op keer hoe verwoestend jeugdtrauma kan zijn – en hoe vaak het voorkomt. Ongeveer 90% van zijn patiënten worstelt met de gevolgen van een moeilijke jeugd. Maar trauma hoeft niet altijd zichtbaar of gewelddadig te zijn geweest. De echte littekens komen vaak voort uit verwaarlozing, kleinering of het gevoel niet gewenst te zijn. Kinderen die voortdurend het idee krijgen dat ze niet meetellen, ontwikkelen een fundamenteel gevoel van onveiligheid. “Je wordt hoe je gezien wordt”, stelt hij. “Als niemand je ziet, besta je eigenlijk niet.”

Het zijn juist deze zogenaamde ‘kleine-t trauma’s’ – negatieve opmerkingen, subtiele afwijzingen, emotionele afwezigheid – die zich diep in de identiteit nestelen. Kinderen trekken vaak de conclusie dat er iets mis is met henzelf, omdat hun omgeving hen dat impliciet of expliciet heeft geleerd. Dat beeld nemen ze mee de volwassenheid in. Dus zo klein zijn die ‘kleine-t trauma’s’ niet …

Het lichaam als toegangspoort tot heling

Omdat trauma het lichaam zo fundamenteel raakt, pleit Van der Kolk al decennialang voor lichaamsgerichte therapieën. Qigong, dans, massage, theater – het zijn volgens hem geen alternatieve fratsen, maar juist directe ingangen om het lichaam opnieuw te leren voelen als een veilige plek. Veel mensen met trauma hebben hun lichaam (onbewust) verlaten, omdat voelen te pijnlijk was. Herstel begint met opnieuw aanwezig durven zijn in je eigen lijf.

EMDR

Ook EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) blijkt bijzonder effectief. Door het herbeleven van een trauma te combineren met heen en weer gaande oogbewegingen, wordt het brein in staat gesteld om de ervaring als ‘verleden’ te herkennen, in plaats van ‘heden’. Van der Kolk noemt EMDR zijn “gateway drug” in de wereld van effectieve behandelingen – een eerste stap die hem leerde dat je trauma wél kunt transformeren, als je maar op de juiste laag werkt. In het interview geeft hij een korte demo met de gastheer.

Wat gebeurt er in het brein tijdens EMDR?

Tijdens een EMDR-sessie haalt iemand een traumatische herinnering bewust naar boven, inclusief de beelden, gevoelens, geluiden en lichamelijke sensaties die daarbij horen. Tegelijkertijd volgen de ogen een ritmisch bewegend object – vaak de vingers van de therapeut of een lamp – van links naar rechts. Deze bilaterale stimulatie (= tweezijdig) activeert hersenbanen die normaal niet tegelijk actief zijn.

Van der Kolk legt uit dat deze oogbewegingen waarschijnlijk bepaalde netwerken tussen de temporopariëtale junctie (het gebied waar je je ‘zelf’ lokaliseert in tijd en ruimte) en de insula (het centrum van lichamelijke gewaarwording) activeren. Hierdoor wordt het brein in staat gesteld om de herinnering niet langer als een ‘heden’ te ervaren, maar te classificeren als iets wat in het verleden is gebeurd.

In zijn eigen woorden:

“Your brain is able to say: oh, this is what happened to me,
but that happened in the past.”

Dat is essentieel: trauma is niet een herinnering, maar een her(be)leving. Het brein maakt op het moment van traumatische activatie geen onderscheid tussen toen en nu. EMDR lijkt dit onderscheid te helpen herstellen door het brein letterlijk in beweging te brengen – over de middenlijn heen, van linker- naar rechterhersenhelft.

Van der Kolks eigen onderzoek bevestigde de effectiviteit: bij 78% van de onderzochte volwassenen met enkelvoudig trauma (zoals een aanranding of auto-ongeluk) leidde EMDR tot volledige symptoomverlichting. Complexe jeugdtrauma’s zijn hardnekkiger, maar ook daar kan EMDR een krachtig instrument zijn, mits ingebed in een bredere, veilige behandelrelatie.

Het lichaam weet de weg naar herstel

Dat lichaam en beweging centraal staan in traumaheling, werd voor Van der Kolk nog duidelijker tijdens een bezoek aan China in de jaren 90. In die periode kwam het land net uit de culturele revolutie, een tijd van onderdrukking, geweld en collectief zwijgen. In gesprekken met inwoners viel hem op hoe weinig mensen openlijk spraken over wat er gebeurd was – over het Tiananmen-protest bijvoorbeeld, werd eenvoudigweg gezegd: “Dat is nooit gebeurd.”

En toch zag hij iets anders in de openbare parken: honderden mensen die ’s ochtends samen Tai Chi en qigong beoefenden. Langzame, vloeiende bewegingen. Lichaam en ademhaling in een ritme. Geen woorden. Geen verklaringen. Maar wél iets wat diep inwerkt op het zenuwstelsel.

Voor Van der Kolk was dit een openbaring. “Dit is hoe ze het overleven”, dacht hij. Waar in het Westen alles draait om praten, analyseren en pillen slikken, ontdekte hij daar een andere ingang tot herstel: regulatie via ritme, beweging en synchronisatie. Niet met het hoofd, maar met het lichaam. Niet alleen, maar samen.

Het zette hem aan het denken over hoe verschillende culturen omgaan met pijn en ontregeling. In het Westen zetten we in op ‘begrijpen’, op praten over trauma. Maar wat als je daar geen woorden voor hebt? Wat als de taal verdwijnt, zoals bij zoveel mensen met diepe trauma’s? Dan kan het lichaam – juist in beweging, in herhaling, in ritme – een nieuwe weg openen.

Sindsdien pleit hij steeds nadrukkelijker voor herstel via fysieke processen. Niet als vervanging van-, maar in samenwerking met de meer reguliere technieken. Of het nu yoga is, qigong, dans, ademwerk, of martial arts: de toegang tot jezelf loopt via je lijf. En vaak ook via de ander.

Hoe trauma de waarneming zelf verandert

Tijdens zijn werk met getraumatiseerde oorlogsveteranen begon Van der Kolk zich te verdiepen in hoe trauma niet alleen gevoelens en gedrag beïnvloedt, maar ook letterlijk de manier waarop mensen de werkelijkheid waarnemen. Een van de meest veelzeggende ontdekkingen kwam voort uit het gebruik van de klassieke Rorschach-test – de bekende inktvlekken die mensen uitnodigen om te vertellen wat ze zien.

Wat Van der Kolk en zijn team ontdekten, was dat getraumatiseerde mensen consequent andere beelden zagen dan niet-getraumatiseerde personen. Waar sommigen abstracte vormen of dieren herkenden, zagen oorlogsveteranen bloed, verminkte lichamen of geweld. Vrouwen met een verleden van seksueel misbruik zagen gescheurde lichamen of bedreigende figuren. Wat op papier identiek was, werd intern totaal verschillend geïnterpreteerd.

Deze waarnemingen bevestigden iets wat Van der Kolk al langer vermoedde: we leven niet allemaal in dezelfde werkelijkheid. Trauma programmeert als het ware een ander ‘filter’ in de hersenen – een lens waardoor de wereld voortdurend wordt gescand op gevaar, verlies of verraad. Zelfs als er ogenschijnlijk niets aan de hand is, blijft het lichaam in verhoogde staat van paraatheid. “We leven allemaal in een andere wereld”, zegt hij, “gevormd door wat we eerder hebben meegemaakt, vaak zonder dat we het beseffen.”

Dat inzicht heeft verstrekkende gevolgen voor therapie. Het betekent dat heling niet begint bij overtuiging, maar bij het herstructureren van de zintuiglijke en emotionele fundamenten van iemands werkelijkheid. Pas als het lichaam leert dat het veilig is, kan het brein beginnen met herschrijven.

Wat trauma doet met het brein

Van der Kolks werk onderscheidt zich onder meer door zijn focus op de neurobiologische sporen van trauma. Met behulp van hersenscans laat hij zien dat traumatische herinneringen niet slechts verhalen zijn die we ons ‘herinneren’, maar diep ingesleten, fysieke reacties in specifieke hersengebieden. Wanneer iemand een traumatische ervaring herbeleeft, blijkt het brein op een kenmerkende manier te reageren.

Het start bij de meest primitieve kern: het periaqueductale grijs, diep in de hersenstam – wat Van der Kolk het “kakkerlakcentrum” van ons brein noemt. Dit is een gebied dat, zodra gevaar wordt waargenomen, direct het lichaam activeert in een reflexmatige vecht-, vlucht- of bevriestoestand. Bij mensen met trauma blijft dit alarm voortdurend lichtjes afgaan, ook zonder directe aanleiding. Het gevolg is een constante staat van gespannen waakzaamheid: alsof er altijd iets dreigt1.

Daarboven bevindt zich de amygdala, het ‘rookalarm’ van het brein. Bij traumatische triggers – een geur, een geluid, een blik – reageert dit deel razendsnel. Het herkent patronen van dreiging op basis van eerdere ervaringen, vaak zonder dat de rest van het brein tijd heeft om logisch na te denken. Bij getraumatiseerde mensen is de amygdala vaak overactief, waardoor zelfs onschuldige situaties als bedreigend worden ervaren.

Tegelijkertijd wordt de prefrontale cortex, het rationele brein, juist gedeactiveerd. Deze zone – en met name de dorsolaterale prefrontale cortex – is verantwoordelijk voor overzicht, tijdsbesef, zelfreflectie en het vermogen om te relativeren. Als dit gebied ‘uitgaat’, verdwijnt het besef dat iets tot het verleden behoort. Wat overblijft, is de onmiddellijke, overweldigende ervaring alsof het trauma nu opnieuw gebeurt.

Een andere cruciale speler is de insula, het hersengebied dat lichaam en gevoel met elkaar verbindt. Het is via de insula dat we voelen wat we voelen: hartslag, spanning, ademhaling, kippenvel. Bij mensen met een trauma is deze verbinding vaak verstoord. Sommigen voelen hun lichaam amper nog – alsof het is ‘uitgezet’ – terwijl anderen juist overgevoelig zijn voor elke interne sensatie. In beide gevallen is de relatie met het eigen lijf fundamenteel ontregeld.

Wat dit alles duidelijk maakt, is dat trauma geen psychologische zwakte is, maar een staat van zijn, vooral van je brein. Je bent niet ‘emotioneel instabiel’ of ‘overgevoelig’ – je brein heeft zich aangepast aan onveiligheid. En dat maakt de richting van herstel ook duidelijk: als het brein zich heeft aangepast, kan het zich ook opnieuw leren afstemmen – mits je de juiste ingangen vindt en het lijf erbij betrekt.

Psychedelica: een nieuwe revolutie

In recente jaren richt hij zich ook op psychedelische therapie, zoals behandelingen met MDMA, ketamine en psilocybine. De resultaten uit klinische studies zijn verbluffend: mensen met chronische PTSS, die eerder jarenlang geen baat hadden bij reguliere therapieën, ervaren diepe doorbraken. Niet alleen verdwijnen symptomen, maar mensen hervinden compassie voor zichzelf, voelen zich opnieuw verbonden met hun lichaam en omgeving, en kunnen het verleden eindelijk als zodanig erkennen.

Van der Kolk onderging zelf ook een sessie met MDMA als onderdeel van zijn onderzoek. Tot zijn eigen verrassing kwam niet plezier of euforie naar boven, maar diepe rouw – een confrontatie met de duizenden trauma’s die hij als behandelaar door de jaren heen had aangehoord. “Ik werd een triester-, maar ook wijzer mens”, zegt hij. Het onderstreept voor hem hoe essentieel de juiste setting is: veiligheid, begeleiding en menselijke aanwezigheid maken het verschil tussen heling en hertraumatisering.

Heling vraagt om gemeenschap

Wat minstens zo belangrijk is als therapie, is verbinding met anderen. Volgens Van der Kolk is isolatie een van de meest destructieve factoren in traumagerelateerde klachten. Mensen helen in relatie – via gedeelde ervaringen, ritme, synchroniciteit. Sport, theater, muziek, dans: het zijn volgens hem eeuwenoude vormen van collectieve regulatie die in onze moderne, digitale samenleving dreigen te verdwijnen. Terwijl juist daar het herstel begint.

Hij beschrijft hoe jongeren in criminele bendes vaak juist zoeken naar dat groepsgevoel – de “band of brothers” die ze thuis nooit hadden. Of hoe militairen door gezamenlijk te marcheren, zingen en trainen, zichzelf herstructureren tot een functionerende eenheid. Het is niet het praten dat hen heelt, maar samen bewegen, samen bestaan.

Hechting: je wordt wie je gezien wordt

Volgens Van der Kolk begint psychisch welzijn niet met verstand of gedrag, maar met relatie – en wel vanaf het allereerste begin van het leven. Hij benadrukt dat veilige hechting aan een zorgzame ouder of verzorger letterlijk de blauwdruk vormt van hoe een kind zichzelf, anderen en de wereld ervaart.

“Je wordt hoe mensen jou zien”, zegt hij. Dat klinkt eenvoudig, maar de implicatie is diepgaand. Wanneer een kind consequent wordt gezien als waardevol, geliefd, welkom – dan groeit het op met het besef dat het de moeite waard is. Maar als het te maken krijgt met onvoorspelbaarheid, afstandelijkheid of afwijzing, dan wordt die ervaring een fundamenteel onderdeel van de persoonlijkheid. “Als niemand je echt ziet, besta je eigenlijk niet.”

Hij noemt als voorbeeld dat kinderen zich niet bewust afvragen of ze veilig zijn – ze worden veiligheid, of ze worden angst. Als een moeder zegt: “Jij bent te moeilijk, daarom is je vader gaan drinken”, dan is dat niet slechts een kwetsende opmerking, maar een boodschap die zich vastzet in het lichaam en zelfbeeld. Ook subtielere vormen van miskenning, zoals een ouder die voortdurend zegt dat het kind zich “aanstelt” of zich “niet zo moet voelen”, kunnen ingrijpende gevolgen hebben. Dan leert een kind niet zichzelf begrijpen, maar zichzelf wantrouwen.

Veilige hechting betekent niet dat ouders perfect zijn. Het betekent vooral dat er consistentie is, beschikbaarheid, affectie, en herstel wanneer er iets misgaat. Dat een kind weet: “Als ik bang ben, komt er iemand. Als ik val, word ik opgeraapt. Als ik in de war ben, word ik niet beschaamd, maar begrepen.” Dát is de voedingsbodem voor veerkracht.

Van der Kolk trekt hier ook een belangrijke maatschappelijke conclusie uit. In een cultuur waarin ouders vaak alleen staan, waarin kinderopvang en scholen onder druk staan en waar verbinding plaatsmaakt voor schermtijd, verliezen kinderen soms de spiegeling die hen helpt zichzelf op te bouwen. Hechting is geen luxe, stelt hij, maar een neurobiologische noodzaak.

En net als bij trauma, geldt ook hier: het is nooit te laat om de verbinding te herstellen. Mensen kunnen alsnog leren om zichzelf – en anderen – als veilig te ervaren. Maar het vraagt aandacht, een lichaam en een relatie.

Van ballast naar bagage

Van der Kolk wijst ook op een belangrijke paradox: hoewel vroege kwetsingen diepe littekens kunnen achterlaten, kunnen ze ook een bron van kracht worden. Wie op jonge leeftijd heeft moeten overleven, leert soms op eigen wijze obstakels te overwinnen. “Het zijn vaak de mensen die iets hebben moeten doorstaan”, zegt hij, “die later met oplossingen komen die anderen niet eens zouden overwegen.” Vroege worsteling kan creativiteit en probleemoplossend vermogen aanwakkeren – niet ondanks, maar juist vanwege de noodzaak tot aanpassing.

Toch is dat niet voor iedereen weggelegd. Veel hangt af van de omgeving, de mogelijkheden tot herstel, en het toevallig aanwezige netwerk van steun. Voor elk succesverhaal van een ‘veerkrachtige overlever’ zijn er ook talloze anderen die in stilte zijn vastgelopen. Van der Kolk benadrukt dan ook dat we voorzichtig moeten zijn met het al te positief labelen van trauma: het kan mensen vormen, maar ook breken – en meestal doet het beide tegelijk.

Hoe voorkom je dat je je eigen kinderen traumatiseert?

Op de vraag hoe je als ouder je kinderen beschermt tegen trauma, is Van der Kolk duidelijk: zorg dat je het niet alleen doet. Kinderen raken namelijk niet alleen gewond door mishandeling of misbruik, maar ook door emotionele isolatie, onvoorspelbaarheid en het gebrek aan veilige co-regulatie. En ouders – hoe goedwillend ook – dragen onvermijdelijk hun eigen pijn en patronen met zich mee. Alleenstaande ouders lopen dus het risico hun kind op te zadelen met hún onbewuste littekens, simpelweg omdat er geen ander perspectief in huis is.

Zijn advies is daarom radicaal eenvoudig: zorg voor een netwerk. Zorg dat je kind meerdere volwassenen om zich heen heeft die beschikbaar, kalm en betrokken zijn – zodat het leert dat veiligheid niet toevallig is, maar reproduceerbaar. Dat papa soms streng is, maar oma zacht. Dat de buurvrouw geduldig is als mama gestrest is.
Zo leert een kind: mijn wereld is groter dan één humeur. En ik ben veilig, zelfs als iemand anders dat even niet is.

Uiteindelijk, zegt Van der Kolk, voed je een niet-getraumatiseerd kind niet op door alles perfect te doen, maar door aanwezig te zijn, voorspelbaar, afgestemd. En door het kind te laten voelen: als jij overweldigd raakt, komt er iemand die blijft.

Van der Kolk deelt hier een bijzonder persoonlijk moment dat hem tot op de dag van vandaag emotioneert. Tijdens een bezoek van zijn ouders, liet zijn driejarige dochtertje zich op een bij een peuter passende wijze gelden in huis. Zijn moeder reageerde geïrriteerd en zei dat hij zijn dochter moest straffen. Hij voelde direct die reflex opkomen – de impuls om in te grijpen, om haar te corrigeren, om het patroon van zijn jeugd te herhalen. Hij stond zelfs al op om naar zijn dochter toe te lopen, tot hem ineens de realisatie overviel: “Ik sta op het punt te worden zoals mijn ouders waren.”

Op dat moment koos hij bewust anders. Hij keerde zich naar zijn moeder en zei: “Nee, ze mag gewoon naar de badkamer.” Het was voor hem een bevrijdend moment – niet alleen een keuze vóór zijn dochter, maar ook een losmaking van de onbewuste loyaliteit aan zijn ouders. Het was, zoals hij zelf zegt, de eerste keer dat hij zich echt eigenaar voelde van zijn ouderschap en van zichzelf.

Toch noemt hij dit ook een pijnlijk moment. Want het doorbreken van patronen betekent vaak ook het verlaten van je ‘tribe’ – de groep waar je bij hoorde, zelfs als die jou beschadigde. “We willen ergens bij horen”, zegt hij, “dat is diep menselijk. Maar als je écht verandert, laat je iets achter. En dat kan eenzaam zijn.” Het is een thema dat hij vaak terugziet bij patiënten: het verlangen naar herstel botst vaak met de impliciete angst om verstoten te worden. “Je verlaat je stam”, zegt hij. “En dan moet je leren om een nieuwe te vinden.”

In therapie – of in het ouderschap – gaat het dus niet alleen om helen, maar ook om kiezen: wie wil ik zijn, als ik niet langer word gedreven door angst, schuld of oude reflexen?

Tegelijk overprikkeld en afgestompt

Een van de meest verwarrende en uitputtende gevolgen van trauma is wat Van der Kolk beschrijft als “being agitated and numbed out at the same time”. Je voelt je opgejaagd, prikkelbaar, alert – alsof er voortdurend iets mis is – en tegelijk ben je innerlijk afgestompt, leeg of afgesloten. Je lijf staat strak van de spanning, maar je voelt niets dat richting geeft. Van der Kolk noemt dat een kenmerkende toestand bij mensen met een getraumatiseerd zenuwstelsel: het lichaam verkeert in een staat van dreiging, terwijl het gevoelssysteem zich deels heeft afgesloten om niet overspoeld te raken. Je kunt nauwelijks iets verdragen, en tegelijk voel je je dof en ver weg van jezelf.

Dat paradoxale spanningsveld – hypergevoeligheid en gevoelloosheid in één – maakt het leven onvoorspelbaar en moeilijk te sturen. Je weet niet of je gaat ontploffen of ineenstorten. Het maakt het ook zo lastig voor de buitenwereld om te begrijpen wat er speelt: je lijkt ‘vlak’ of ‘ongeïnteresseerd’, terwijl je vanbinnen juist overspoeld wordt. Van der Kolk benadrukt dat deze toestand geen karakterfout is, maar een neurologische verdedigingsstrategie van het lichaam. En dat je daar – langzaam, via veiligheid, ritme, en lichaamswerk – weer uit kunt komen.

Spiegelneuronen en co-regulatie: hoe we elkaars zenuwstelsel beïnvloeden

Tijdens het gesprek wijst Van der Kolk op het bestaan van spiegelneuronen – hersencellen die actief worden wanneer we iemand anders iets zien doen, voelen of ondergaan. Deze neuronen zorgen ervoor dat we als het ware meebewegen met de ander, ook als we zelf niets doen. Ze vormen de neurologische basis voor empathie, afstemming en intuïtief begrijpen. “We pikken elkaars energie op”, zegt Van der Kolk, “vaak zonder het zelf te merken.”

Dit sluit naadloos aan bij de polyvagaaltheorie van hoogleraar psychiatrie en neurowetenschapper Stephen Porges, waarin het concept van co-regulatie centraal staat. Volgens deze theorie is ons autonoom zenuwstelsel niet alleen afgestemd op interne signalen (zoals ademhaling of hartslag), maar ook voortdurend bezig met het scannen van sociale signalen in de omgeving: stemintonatie, gezichtsuitdrukking, ritme, nabijheid. Als we ons veilig voelen bij iemand anders – omdat diens stem kalm is, zijn gezicht zacht, zijn ademhaling rustig – dan kalmeert ons eigen zenuwstelsel mee.

Met andere woorden: we reguleren elkaar. Niet via woorden, maar via oogcontact, lichaamstaal, stem en ritme. Van der Kolk en Porges beschrijven op hun eigen manier hetzelfde: dat trauma geen puur individueel probleem is, en dat herstel zelden in isolatie plaatsvindt. Je kunt jezelf niet “praten uit een hyperarousal”, maar iemand anders kan wel – door aanwezig, afgestemd en veilig te zijn – jouw systeem helpen tot rust te komen.

Dit is waarom Van der Kolk pleit voor therapievormen waarin niet alleen gesproken wordt, maar ook ritme, nabijheid en lijfelijke afstemming een plek krijgen: van psychodrama tot dans, van qigong of yoga tot gezamenlijke ademhaling. Het lichaam leert zich pas veilig voelen in de nabijheid van een ander lichaam dat veiligheid uitstraalt.

Wat schermen ons afnemen

Juist in het licht van deze diep relationele processen is Van der Kolk bezorgd over de opmars van de beeldschermcultuur. In plaats van lijfelijke nabijheid, gedeelde ritmes en zintuiglijke afstemming, brengen we steeds meer tijd door in virtuele werelden. Schermen bieden informatie, maar geen regulatie. Ze geven prikkels, maar geen veiligheid. “Je krijgt een kleine dopaminepiek”, zegt hij, “maar je leert niet hoe je je werkelijk verbindt – met jezelf, of met anderen.”

Het gevolg is een samenleving waarin mensen steeds vaker alleen, versnipperd en los van hun lichaam leven. Zelfs jonge kinderen groeien op met minder fysieke aanraking, minder live gezichtsuitdrukkingen, minder gedeelde rituelen. Daarmee verliezen ze iets fundamenteels: het vermogen om hun binnenwereld af te stemmen op een ander. En dat, waarschuwt Van der Kolk, maakt ons kwetsbaarder dan ooit voor ontregeling, stress en eenzaamheid2.

De liefde als neurologische ervaring

Voor Van der Kolk is liefde geen poëtisch bijverschijnsel van het leven, maar is ook duidelijk dat het een neurologisch fundament heeft. “Liefde”, zegt hij, “zit niet alleen in woorden, maar in blikken, aanrakingen, ritmes – in de subtiele coördinatie van twee zenuwstelsels die elkaar leren vertrouwen. Iemand zegt: ik ben er voor je. En je lichaam gelooft het.”

In zijn werk met oorlogsveteranen zag hij hoe diepe, levensreddende verbondenheid kan ontstaan onder de meest gruwelijke omstandigheden. “Combat taught me more about male love than anything else”, zegt hij. Echte liefde ontstaat waar mensen elkaar beschermen, spiegelen, dragen – vooral als het moeilijk is. Niet de afwezigheid van gevaar maakt liefde mogelijk, maar de ervaring dat iemand bij je blijft wanneer je bang bent.

Daarom is heling nooit puur een individuele reis. We worden gewond in relatie tot anderen – en we herstellen ook in relatie. Wie liefdevol wordt gezien, geraakt, gedragen, kan stukje bij beetje leren dat de wereld misschien toch niet alleen onveilig is. En dat het lichaam – waarin de pijn zich zo hardnekkig had vastgezet – ook een plek van thuiskomen kan worden.

De cultuur van eenzaamheid

Onder alles wat Van der Kolk zegt – over hersenen, hechting, ritme, liefde en herstel – ligt één sluimerende waarschuwing: we leven in een wereld die ons langzaam van elkaar losweekt. Een wereld waarin schermen gezichten vervangen, stemmen gefilterd worden via oortjes, en lichamelijke nabijheid steeds vaker als ongemakkelijk wordt ervaren. “De gemiddelde Amerikaan”, citeert hij, “heeft nu nul mensen bij wie hij terechtkan in een crisissituatie. Twintig jaar geleden waren dat er nog drie.”

Het is alsof de maatschappij steeds verder wordt ingericht op autonomie, op zelfredzaamheid, op productie – maar niet op verbinding. En dus worden we steeds efficiënter, maar ook steeds eenzamer. We zoeken veiligheid in informatie, afleiding in pixels, erkenning in algoritmes – maar onze lichamen blijven verlangen naar iets anders: ritme, aanraking, nabijheid, samenzijn.

Drie stappen naar heling volgens Bessel van der Kolk

In plaats van te starten met een diagnose of probleemomschrijving, begint Van der Kolk zijn behandelingen met een eenvoudige, maar diep persoonlijke vraag:
“Vertel me wie je bent.”

Deze vraag vormt het begin van een driedelige benadering die hij in het interview schetst3:

1. Zelfonderzoek: wie ben je, wat werkt, wat blokkeert?
   Therapie begint met nieuwsgierigheid, niet met etiketten. Van der Kolk wil weten wie iemand is, wat hem of haar energie geeft, wat vastloopt, wat ooit geholpen heeft en wat juist niet. Niet: “hoe ziek ben je?”, maar: “hoe ziet jouw binnenwereld eruit?”
   Deze eerste fase draait om betekenisgeving, zelfkennis en het opbouwen van een respectvolle therapeutische relatie.

2. Lichamelijke regulatie: eerst het zenuwstelsel kalmeren
   Pas als het lichaam zich veilig voelt, is er ruimte voor verwerking. Veel mensen met trauma zijn voortdurend overspoeld of verdoofd, of beide tegelijk. Van der Kolk gebruikt technieken zoals yoga, neurofeedback, ademwerk, massage of EMDR om het zenuwstelsel te helpen stabiliseren.
   “Als je overweldigd bent, begin dan niet met praten”, zegt hij, “maar met bewegen, voelen, reguleren.”

3. Verwerking van de kernervaring: voorzichtig het trauma aanraken
   Pas als er voldoende veiligheid is, wordt de kernervaring zelf aangeraakt. Dit kan via EMDR, psychedelische therapie, psychodrama of andere ervaringsgerichte methoden. De herinnering wordt opnieuw beleefd, maar deze keer vanuit het hier-en-nu, in een gecontroleerde, begeleide context waarin het brein het verschil tussen toen en nu leert voelen.
   Daarbij staat niet het graven in het verleden centraal, maar het herprogrammeren van de zintuigen en het zenuwstelsel:

“Dat was toen. En nu is het veilig.”

Trauma is nooit één verhaal

Gabor Maté, een andere bekende stem in het traumaveld, stelt dat ADHD, verslaving en vele vormen van psychisch lijden heel vaak terug te voeren zijn op vroegkinderlijk trauma of stress. Van der Kolk herkent zich deels in die visie, maar benadrukt ook dat de werkelijkheid complexer is. Niet alles is trauma – en niet iedereen ontwikkelt klachten vanuit dezelfde oorsprong.

“Bijna alle getraumatiseerde kinderen voldoen aan de criteria voor ADHD”, zegt hij, “maar dat betekent niet dat iedereen met ADHD per definitie een trauma heeft.” Hij wijst op meervoudige oorzaken: genetica, neurodiversiteit, omgevingsfactoren, toxines tijdens de zwangerschap, ze kunnen allemaal bijdragen. Psychische symptomen zijn volgens hem vaak het topje van de ijsberg; wat eronder ligt, verschilt per persoon.

De nuance die hij aanbrengt, is wezenlijk: het gaat er niet om trauma als de verklaring op te dringen, maar om bij ieder mens nieuwsgierig te blijven naar het verhaal onder de symptomen, of dat nu trauma, temperament, of toeval is. Heling begint niet bij een etiket, maar bij luisteren.

Een systeem dat tekortschiet

Van der Kolk windt er geen doekjes om: het huidige psychiatrisch diagnosestelsel – zoals vastgelegd in de DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) – schiet ernstig tekort. “It totally sucks”, zegt hij onomwonden. Niet omdat psychische klachten niet reëel zijn, maar omdat het systeem symptomen categoriseert zonder te kijken naar de context waaruit ze voortkomen. Of iemand nu angstig, teruggetrokken, agressief of verslaafd is, de DSM vraagt niet: wat heb je meegemaakt?

Volgens Van der Kolk leidt dit tot behandelingen die zich richten op het beheersen van gedrag, in plaats van het begrijpen van oorzaken. En dat past bij een maatschappij die meer geïnteresseerd is in productiviteit dan in genezing. In plaats van mensen te helpen herstellen, wordt hun lijden medisch vertaald in ‘stoornissen’ – vaak met een bijpassend voorschrift, maar zonder werkelijk contact.

“De focus ligt niet op heling, maar op het draaiend houden van het systeem.”

Wat hij voorstelt, is geen simpel alternatief, maar een radicaal andere benadering: luisteren, vertragen, en kijken naar het hele verhaal – lichaam, brein, relaties en geschiedenis. Niet: wat is er mis met je? Maar: wat is je overkomen?

Geen wetenschappelijk fundament

Volgens Van der Kolk zijn de meeste psychiatrische diagnoses niet gebaseerd op harde wetenschap, maar op consensusafspraken tussen experts, vaak tot stand gekomen in vergaderkamers, niet in laboratoria. Er is weinig tot geen biologische onderbouwing, en de meeste categorieën zijn oppervlakkige beschrijvingen van gedrag, niet van oorzaken.

“They’re just very primitive ways of categorizing the human mind.”

Een uitzondering vormt volgens hem PTSS (posttraumatische stressstoornis), waar wel degelijk hersenscans, neurobiologische patronen en klinisch onderzoek aan ten grondslag liggen. Niet toevallig was Van der Kolk zelf betrokken bij het opnemen van PTSS in de DSM in de jaren 80. Maar zelfs daar ziet hij beperkingen: PTSS richt zich vooral op enkelvoudig trauma (zoals ongelukken of geweld), terwijl vroegkinderlijk, relationeel trauma – dat diepe sporen nalaat in het brein en de hechting – amper wordt erkend binnen de officiële diagnostiek.

Kortom: het systeem geeft namen, maar geen inzicht. Het beschrijft symptomen, maar vraagt niet naar de oorsprong. Voor Van der Kolk is dat onaanvaardbaar. Psychische pijn verdient meer dan een label, het verdient een context, een verhaal, een mens.

Een hoopvolle boodschap

Ondanks de zwaarte van het onderwerp is Van der Kolk uitgesproken hoopvol. “Alles wat verstoord is geraakt, kan opnieuw in beweging worden gebracht.” Trauma is hardnekkig, ja – maar niet onveranderlijk. De sleutel ligt in het serieus nemen van lichamelijke en relationele processen, in het durven experimenteren met nieuwe vormen van therapie, en in het koesteren van echte verbinding.

Zijn boodschap is helder: we moeten ophouden met mensen behandelen als symptomen, en opnieuw leren luisteren naar hun verhaal – met hart, hoofd én lichaam.

Die beweging is geen rechte lijn. Ze vraagt tijd, aandacht, nabijheid – en soms nieuwe vormen van therapie die niet alleen via taal verlopen, maar via aanraking, ritme, adem en ruimte. En bovenal vraagt ze om iets dat geen geld kost, maar zeldzaam is geworden: echte aanwezigheid. Mensen die blijven. Mensen die kijken zonder oordeel. Mensen die zeggen: ik zie je, ik ga nergens heen, ik blijf bij je.

Gebaseerd op het interview met Dr. Bessel van der Kolk, The Diary of a CEO, maart 2025.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Inleiding

Ik zag een gesprek op YouTube tussen Debbie Steinberg-Kuntz, relatie- en gezinstherapeut, met Dr. Mona Delahooke en Dr. Stephen Porges. Dr. Delahooke is klinisch psycholoog en auteur van Beyond Behaviors, waarin ze hersenwetenschap en compassie gebruikt om gedragsuitdagingen bij kinderen beter te begrijpen en te veranderen. Dr. Stephen Porges is hoogleraar psychiatrie en de grondlegger van de polyvagaaltheorie, waar je her en der op RelaxMore.net meer over kunt lezen en bij ondergetekende ook een tweedaagse training in kunt volgen.

De drie bespreken hoe het onderwijssysteem met behulp van inzichten uit de polyvagaaltheorie een omslag kan maken bij het begrijpen van- en omgaan met gedragsproblemen bij kinderen.

Ik vond het zo’n mooi en inzichtgevend gesprek dat ik er een samenvattend artikel van heb gemaakt. Een prachtig voorbeeld van hoe de polyvagaaltheorie in het dagelijks leven toepassing kan gaan vinden. Als je wilt, kun je ook zelf het gesprek bekijken, onderaan het artikel vind je de film.

Onrust in de klas

Leerkrachten hebben het zwaar. Zelfs zonder pandemie of personeelstekort is het onderwijs een veeleisende werkplek, vol verwachtingen, verplichtingen en verantwoordelijkheden. En dan hebben we het nog niet eens over de toename van onrustige gedragsuitdagingen in de klas: kinderen met ADHD, autisme, angsten, leerstoornissen, of kinderen die op een andere manier wel eens uit de pas lopen. Kinderen die snel driftig reageren, weigeren om mee te doen, voortdurend bewegen of zelfs niet meer naar school willen komen.

Vaak wordt dit gedrag gezien als lastig of als ‘probleemgedrag’. Maar wat als we het eens anders bekijken? Wat als dit gedrag geen bewuste keuze is, maar een signaal van wat er intern, in het lichaam van het kind, gaande is?

Gedrag spiegelt de innerlijke staat

Volgens klinisch psycholoog Mona Delahooke is het tijd voor een fundamentele verschuiving in hoe we gedrag interpreteren. Ze stelt dat veel gedrag dat als ‘verkeerd’ of ‘opstandig’ wordt bestempeld, in feite een reflexmatige reactie is op stress en een onbewust gevoel van dreiging. Het is dus niet een slimme strategie om aandacht te krijgen of om de leerkracht te manipuleren, maar een poging van het lichaam om te zich staande te houden1. In plaats van gedrag te beoordelen, zouden we het kunnen zien als een soort code, een venster naar de innerlijke staat van het kind2.

In meer polyvagale termen beschreven: Wat we vaak zien als probleemgedrag, is eigenlijk een vorm van fysiologische bescherming. Het zenuwstelsel schakelt over naar een defensieve toestand: vechten, vluchten of bevriezen. In die toestand is leren niet mogelijk. Co-regulatie – afgestemde, kalme aanwezigheid van een volwassene – is dan het enige wat helpt.

Deze benadering sluit aan bij het werk van Dr. Stephen Porges, de grondlegger van de polyvagaaltheorie. Hij introduceerde het begrip neuroceptie: het onbewuste opererende vermogen van het zenuwstelsel om veiligheid of dreiging te signaleren. Zonder dat een kind het zelf weet of benoemt, scant het lichaam voortdurend de omgeving3.

Continue activatie

Een klaslokaal met harde geluiden, met continue zachte geluiden (denk aan ventilatiesystemen, airco’s of brommende TL-buizen) of waar een gespannen sfeer heerst, kan door het zenuwstelsel van het kind als onveilig worden ervaren. Voor sommige kinderen – bijvoorbeeld met autisme of ADHD – kan dat leiden tot constante waakzaamheid of beweging. Niet omdat ze ‘druk’ zijn, maar omdat hun lichaam simpelweg niet tot rust kan komen.

‘Moeilijk’ gedrag is dus geen opzet. En termen als ‘autistisch gedrag’ doen vaak tekort aan de complexiteit en diversiteit van hoe kinderen reageren op hun omgeving. Een woede-uitbarsting is niet typisch voor een bepaalde diagnose; het is een signaal dat het kind zich niet veilig voelt. Veel kinderen worden dagelijks aangesproken op gedrag dat ze niet bewust kiezen. Een voorbeeld: een kind kreeg keer op keer negatieve feedback omdat het niet stil kon zitten. Maar niemand vroeg zich af waarom het lichaam van het kind steeds in beweging moest blijven. De omgeving, niet het kind, veroorzaakte onrust4.

Read more

Inleiding

Als je wel eens op RelaxMore.net hebt rondgekeken en -geklikt of al een tijdje abonnee bent van m’n wekelijkse artikel, heb je waarschijnlijk al begrepen dat ik enthousiast ben over de polyvagaaltheorie. In het artikel hieronder leg ik uit waarom dat zo is en wat voor mij een van de redenen is geweest om een tweedaagse training voor professionals te ontwikkelen.

Daarnaast maak ik een koppeling met een aantal actuele ontwikkelingen in de maatschappij en beschrijf ik hoe de polyvagaaltheorie ons kan helpen een oplossingsrichting te vinden. Want wat heb je aan een theorie als hij niet in de praktijk zichtbaar of bruikbaar is?

Maar ik begin met een kleine opfrisser:

Wat is ook alweer de polyvagaaltheorie?

De polyvagaaltheorie gaat over de communicatie tussen hersenen en lichaam, hij geeft ons een nieuwe kijk op de werking van ons autonome zenuwstelsel. Hierdoor wordt veel van ons gedrag verklaard. Hiertoe heeft Prof. Stephen Porges, de grondlegger van theorie, drie fundamenten geformuleerd:

1. Een evolutionair bepaalde volgorde waarin ons autonome zenuwstelsel het omgaan met uitdagingen regelt. Stress, maar ook dagelijkse activiteiten zoals werk, sport, spel, meditatie en intimiteit zijn uitdagingen, tot en met levensbedreigende stress aan toe. Er zijn drie autonome toestanden (zie hieronder), waarbij steeds een ander deel van het autonome zenuwstelsel “in the lead” is, zodat een passende activering of respons op de uitdaging mogelijk wordt.
   Het is niet zo dat een autonome toestand als een schakelaar aan of uit is. Het beeld van een mengpaneel is passender, waarbij “het volume” van drie schuifjes continu aangepast wordt1.

   

2. Het concept neuroceptie. Dit is het 24 uur per dag op onbewust niveau werkende netwerk in ons brein dat bepaalt hoe veilig of bedreigd we ons uiteindelijk voelen. Het bepaalt daarmee welke autonome toestand “ingeschakeld” wordt. Neuroceptie is de hand die het mengpaneel van hierboven bedient, zodat we een zo goed mogelijke respons kunnen hebben op de situatie of uitdaging waar we ons in bevinden.

3. Tenslotte is daar co-regulatie, het derde cruciale onderdeel van de polyvagaaltheorie. Ons zenuwstelsel functioneert niet alleen als een individueel systeem, maar reageert ook sterk op sociale signalen. Door verbondenheid met anderen voelen we ons veiliger, kalmeren we sneller en kunnen we beter omgaan met stress. Dit laat zien hoe belangrijk gezonde relaties en een veilige sociale omgeving zijn voor ons welbevinden. Anderen beïnvloeden ons, en onze autonome toestand beïnvloedt anderen. Zo stemmen verschillende mengpanelen zich op elkaar af.

Drie autonome toestanden

De drie autonome toestanden die ik hierboven noem en die nog enkele malen hieronder terug zullen komen, zijn (in volgorde van actief worden bij groter wordende uitdagingen):

1. Het sociale verbindingssysteem, ook wel de ventrale vagus genoemd. Dit systeem helpt ons om in contact te zijn met anderen en via sociale verbinding problemen op te lossen.

2. Het mobilisatiesysteem, ook wel sympaticus genoemd. Dit systeem geeft ons de energie om in actie te komen. Als we veilig zijn, hebben we het over sport en spel, bij dreiging over vecht- of vluchtgedrag.

3. Het immobilisatiesysteem, ook wel dorsale vagus genoemd. Dit systeem zorgt bij veiligheid voor rust en ontspanning, voor slowing down en rest and digest. Bij onveiligheid zorgt dit systeem voor afsluiting en de ultieme bescherming van verstarren of verslappen, dus shutting down.

Als we de mengpaneel-metafoor erbij halen, en stellen dat de drie systemen geen “aan/uit” schakelaars zijn, begrijp je dat er mengvormen zijn. Die staan voor een deel hierboven tussen de regels, het gaat voor nu wat ver om dat uit te werken. In dit artikel kun je daar meer over lezen.

Read more

Inleiding

De Adverse Childhood Experiences (ACE)-studie, die de Amerikaanse artsen Vincent Felitti en Robert Anda in 1998 publiceerden, heeft bewijs geleverd voor ongunstige langetermijngevolgen van ingrijpende ervaringen in de kindertijd of vroegkinderlijke traumatisering door kindermishandeling en andere problemen, zoals middelengebruik, psychische ziekte, geweld en/of criminaliteit in het gezin.

Het begrip ACE

Voor adversity is geen echt mooie Nederlandse vertaling voorhanden. Het woordenboek geeft moeilijkheden, tegenspoed en rampspoed aan. Ik vind ingrijpend, beschadigend of overweldigend het dichtst in de buurt komen. Dus dan hebben we het bij childhood adversity dus over ingrijpende, beschadigende of overweldigende ervaringen in de kindertijd of jeugdervaringen.
De term ‘ingrijpende jeugdervaringen’ is een vlag die de lading goed dekt en die je steeds vaker tegenkomt. Een andere term die passend is en misschien zelfs wel prettiger in de mond ligt is early life stress. En wat dacht je van nare jeugdervaringen?

Ik schreef al eerder over adversity op de Relaxicon pagina over trauma.

Hoe het gekomen is

We schrijven 19851. Dr. Felitti, hoofd van Kaiser Permanente’s2 revolutionaire kliniek voor preventieve geneeskunde, kon niet begrijpen waarom de voorgaande vijf jaar steeds meer dan de helft van de deelnemers aan zijn obesitasprogramma voortijdig met dit programma stopten.

Hij besloot hier onderzoek naar te doen, wat aanvankelijk weinig opleverde. Zo bleef er uiteindelijk weinig anders over dan persoonlijke interviews afnemen bij enkele honderden uitvallers. Felitti ontwikkelde een vragenlijst die bij de uitvallers werd afgenomen. Wekenlang kwamen er geen bijzonderheden uit. Geen onthullingen. Geen aanwijzingen.

Het keerpunt kwam – zoals wel vaker met belangrijke wetenschappelijke ontdekkingen – bij toeval. Dr. Felitti nam de zoveelste vragenlijst af bij een ex-patiënt uit zijn obesitasprogramma: hoeveel woog je toen je werd geboren? Hoeveel woog je toen je naar de lagere school ging? Hoeveel woog je toen je naar de middelbare school ging? Hoe oud was je toen je seksueel actief werd? Hoe oud was je toen je trouwde?

“Ik versprak me”, vertelt Felitti, waarschijnlijk vanuit ongemak over de vraag naar wanneer iemand seksueel actief werd. (Ondanks dat dokters veel training krijgen in het onderzoeken van lichamen en dit vervolgens zonder enige aarzeling kunnen uitvoeren, krijgen ze weinig oefening in het gesprek over wat patiënten zoal met die lichamen doen …)
”In plaats van dat ik vroeg ‘hoe oud was je toen je voor het eerst seksueel actief werd’, vroeg ik ‘hoeveel woog je toen je voor het eerst seksueel actief werd?’ De betreffende vrouw antwoordde ‘veertig pond’.”

Felitti begreep niet wat hij hoorde en stelde nogmaals dezelfde ‘verkeerde’ vraag. De vrouw gaf hetzelfde antwoord en barstte in tranen uit. “Het was toen ik vier jaar was, met mijn vader.”
Toen begreep dr. Felitti wat hij gevraagd had.

“Ik herinner me dat ik dacht, ‘dit is pas het tweede geval van incest in mijn 23-jarige carrière’. Ik had geen idee wat ik met deze informatie moest doen. Tien dagen later overkwam me precies hetzelfde. Het was heel verwarrend. Steeds meer mensen vertelden over seksueel misbruik tijdens hun jonge jaren. Ik dacht ‘dit kan niet waar zijn. We zouden het toch weten als dit echt zo zou zijn? Iemand zou het me toch verteld hebben tijdens mijn artsenopleiding?’”

Vervolgonderzoek

Er werden checks gedaan met de nieuwe vraag die zoveel onverwachte info bleek op te leveren. Vragenlijsten werden opnieuw gevalideerd en de onderzoekers konden steeds betere conclusies trekken. Het werd duidelijker dat obesitas voor ernstig obese patiënten niet altijd een probleem was, maar vaak juist een oplossing! Een oplossing om maar niet aantrekkelijk te zijn voor mannen bijvoorbeeld. Dunner worden bleek dus emotioneel zeer bedreigend te kunnen zijn.

Omdat er aanvankelijk nogal sceptisch werd gereageerd op dr. Felitti’s resultaten – er waren nog maar enkele honderden patiënten geïnterviewd (een erg kleine onderzoekspopulatie dus) – werd het onderzoek verder opgeschaald en uitgebreid.

De ACE-studie

We spoelen even een aantal jaren door (lees deze boeiende [Engelstalige] bron voor een uitgebreid verhaal over het tot stand komen van de ACE-studie).

Er werden uiteindelijk ruim 17.000 mensen geïnterviewd. De ACE-studie werd in 1998 gepubliceerd. In deze studie werd een duidelijk verband aangetoond tussen het tijdens de jeugd blootgesteld zijn aan emotioneel-, seksueel- of fysiek misbruik of mishandeling of een disfunctionerend gezin enerzijds, en risicovol gedrag en gezondheidsproblemen op latere leeftijd anderzijds.

Wat zijn de 10 beschreven ACE’s?

Er zijn tien verschillende ingrijpende ervaringen in de kindertijd beschreven3, waarvan is aangetoond dat ze de kans op gezondheidsproblemen op lange termijn vergroten. Ze worden onderverdeeld in drie soorten.

Misbruik

• Psychisch

• Fysiek

• Seksueel

Verwaarlozing

• Emotioneel

• Fysiek

Disfunctionerend gezin

• Ouder met verslavingsproblemen

• Ouder met een psychische ziekte

• Echtscheiding van de ouders

• Getuige van geweld tussen de ouders

• Een ouder in de gevangenis

De onderzoeksresultaten vertaald

De ACE-studie kun je als PDF hieronder vinden. De resultaten heb ik voor je vertaald.

Ace Studie

529KB ∙ PDF file

Download

Download

Results / Resultaten:
Meer dan de helft van de respondenten meldde aan minstens één vorm van ingrijpende jeugdervaringen blootgesteld te zijn; een kwart rapporteerde twee of meer categorieën van deze blootstellingen. We vonden een evenredig verband tussen het aantal categorieën van blootstelling in de kindertijd en elk van de onderzochte gezondheidsrisico's en ziekten op volwassen leeftijd (P < .001)4. Personen die vier of meer categorieën van blootstelling in de kindertijd hadden meegemaakt, hadden in vergelijking met degenen zonder blootstellingen een 4- tot 12-voudig verhoogd risico op alcoholisme, drugsmisbruik, depressie en suïcidepogingen; een 2- tot 4-voudige grotere kans om te gaan roken, op een slechte gezondheidsbeleving, om meer dan 50 seksuele partners te hebben en op seksueel overdraagbare aandoeningen; en een 1,4- tot 1,6-voudige toename in fysieke inactiviteit en ernstige obesitas. Het aantal categorieën van ingrijpende jeugdervaringen vertoonde een evenredig verband met het vóórkomen van ziekten op de volwassen leeftijd, waaronder ischemische hartziekten, kanker, chronische longziekten, botbreuken en leverziekten. De zeven categorieën van ingrijpende jeugdervaringen waren sterk onderling verbonden, en personen met meerdere categorieën van blootstelling in de kindertijd hadden later in het leven op grotere kans op meerdere gezondheidsrisicofactoren.

Conclusie:
We vonden een sterk evenredige relatie tussen de mate van blootstelling aan mishandeling of disfunctionele thuissituaties in de kindertijd en meerdere risicofactoren voor enkele van de belangrijkste doodsoorzaken bij volwassenen.

Samengevat

Uit de ACE-studie blijkt dat er een verband bestaat tussen het meemaken van deze ingrijpende ervaringen in de kindertijd – die we gerust “toxische” (= giftige) stress zouden mogen noemen – en het risico op ziekten zoals diabetes en hart- en vaatziekten, op ernstig overgewicht, lichamelijke inactiviteit, riskant seksueel- en ander risicovol gedrag zoals roken en verslaving, een lager inkomen, depressieve stemmingen, laag zelfbeeld en poging tot suïcide. Hoe meer verschillende soorten negatieve ervaringen men heeft meegemaakt, hoe hoger het risico.
We noemen dat een sterke “dosis-responsrelatie”.

Verder hebben slachtoffers van kindermishandeling op volwassen leeftijd een hoger risico – tot 50% – om als pleger of slachtoffer opnieuw betrokken te zijn bij mishandeling. Wanneer de jeugdige heeft geleerd geweld te gebruiken in interpersoonlijk contact, kan dit patroon zich voortzetten naar de volwassenheid. De kinderen van deze slachtoffers lopen vervolgens ook weer risico op kindermishandeling. Dit wordt ‘intergenerationele overdracht van geweld’ genoemd5.

Daarnaast zijn ACE’s sterk gecorreleerd met hoge kosten voor gezondheidszorg: mensen die veel ingrijpende jeugdervaringen hebben meegemaakt, hebben gemiddeld een veel hogere zorgconsumptie.

Open eindjes?

Na het lezen van de ACE-studie en verschillende andere artikelen over de studie, zijn er nog enkele vragen die bij mij openstaan.

1. Allereerst is daar de vraag wat men precies met “childhood” bedoelt. Ik snap dat het de kindertijd betreft. Verder moet ik maar afleiden – uit de feiten dat het gaat om interviews die zijn afgenomen en dat het steeds gaat om de omgeving waarin iemand is opgegroeid – dat het gaat over de periode van een jaar of 3 (waarop herinneringen zich gaan vormen) tot de tijd dat een kind uit huis gaat6.

2. Mocht mijn redenatie bij vraag 1 redelijk blijken, dan rest nog een erg belangrijke periode om nader onderzoek naar te doen, namelijk de zogenaamde pre-verbale periode en ook de periode van de zwangerschap. Immers, ook in die periode kunnen zich erg ingrijpende zaken voor een al dan niet geboren kind voordoen, maar zijn die zaken vaak moeilijk in een interview naar boven te halen. Tegelijk weten we dat de kwetsbaarste periode voor toxische stress de eerste duizend dagen van het leven is, waarbij dag 1 de conceptie is.

Heb je antwoorden of artikelen waarin antwoorden te vinden zijn? Laat s.v.p. iets van je horen via de comments.

Hoe de cirkel rond komt

In de literatuur vind je geregeld een piramide van de gevolgen van ingrijpende jeugdervaringen of early life stress die een goed beeld geeft van hoe het een leidt tot het ander:

Ingrijpende jeugdervaringen leiden tot een verstoorde ontwikkeling van het stresssysteem en de emotie- en impulscontrole. Dit is wat onder andere met “Disrupted Neurodevelopment” (= een verstoorde ontwikkeling van het zenuwstelsel) bedoeld wordt in de piramide hierboven7. Vanuit de polyvagaaltheorie weten we dat in de jonge jaren onze neuroceptie gefinetuned wordt en onze vaardigheden tot zelfregulatie via co-regulatie zich ontwikkelen. Andere theorieën en benaderingswijzen gebruiken daar weer eigen woorden voor, denk bijvoorbeeld aan de hechtingstheorie of de Internal Family Systems-therapie.

Vanuit een zenuwstelsel dat door ACE’s vooral afgestemd raakt op overleven en minder op leven, zullen sociale, emotionele en cognitieve (= het vermogen om te begrijpen en kennis op te nemen) beperkingen sneller optreden en een negatieve rol gaan spelen. Dat levert dan vaker niet-constructief en onaangepast gedrag op en vervolgens nog meer stress en ongezond gedrag om die stress minder te voelen.

Dat betekent dat ziektes en sociale problemen eerder zullen optreden en uiteindelijk dat de levensverwachting lager uitkomt dan gemiddeld.

Dat is de piramide in een notendop uitgelegd. Echter, mensen die veel nare ervaringen in hun jeugd hebben meegemaakt, krijgen ook kinderen. Deze kinderen groeien op in een omgeving waar ACE’s vaker voorkomen en waar de sociale condities minder gunstig zijn dan gemiddeld. Er hoort dus eigenlijk nog minimaal één niveau onder de piramide te zijn.

In de volgende piramide zien we er zelfs twee. De sociale condities en lokale context (hoe zijn de zaken in een bepaald land geregeld, hoe is het sociale vangnet georganiseerd) beschreef ik in de zinnen hierboven al.

We zien ook nog een laag van generationeel trauma en historisch trauma. Heel goed en een snel vergeten laag, waarvan we ons vaak nog niet voldoende bewust zijn. Het is bijvoorbeeld de laag waarop – veelal op een onbewust niveau – de pijn van de eeuwenlange onderdrukking van mensen met een niet-witte huidskleur zich heeft ingeprent8. Er is al veel bekend wat we dan noemen de epigenetische overdracht van trauma, zoals ik in dit artikel al eens beschreef.

Met deze twee lagen onder de ingrijpende jeugdervaringen kunnen we begrijpen hoe de cirkel rond gekomen is en nog steeds dagelijks rond komt.

Bevestiging van de ACE-studie

Het is het doel van de wetenschap om de wereld beter te begrijpen. Dat is niet alleen interessant, maar het geeft ons ook bronnen om meer invloed te hebben op factoren die ons leven beïnvloeden. Met een beetje extra geluk geeft de wetenschap ons zelfs handvatten om van de wereld een betere plek te maken.

Nu maakt één zwaluw nog geen spreekwoordelijke zomer. Resultaten moeten geverifieerd (= bevestigd) of gefalsifieerd (= ontkracht) worden, zodat de hoeveelheid bewijs toeneemt of duidelijk wordt dat een theorie niet klopt. In geval van de ACE-studie kunnen we stellen dat de studie in meerdere landen is herhaald en dat de resultaten in grote lijnen de bevindingen van de oorspronkelijke ACE-studie van dr. Felitti en zijn collega’s uit 1998 bevestigen.

De studies wijzen consequent op een sterk verband tussen ingrijpende jeugdervaringen en negatieve uitkomsten op het gebied van fysieke en mentale gezondheid, gedrag en sociale omstandigheden later in het leven. Er zijn wel enkele nuances en regionale verschillen die wijzen op de invloed van culturele, economische en sociale contexten9.

Nederlandse ACE-studies

TNO heeft een review gedaan van de ACE-studies die in Nederland zijn uitgevoerd. Hierover is in het Tijdschrift van de Vereniging voor Kinder- & Jeugd Psychotherapie uitgebreid geschreven (48e jaargang, nr. 2, 2021).

Ik heb deze publicatie kunnen vinden en ben bezig met het nader bestuderen. Hieronder alvast een overzicht van de ACE studies die er in Nederland zijn gedaan (maar liefst 12!).

Zelf testen

Mocht je benieuwd zijn naar je eigen ACE-score (waarschijnlijk heb je al een idee van de uitslag), dan kun je met de PDF hieronder de zelftest doen. Op de website van mijn collega Jerome Stoel kun je de test online doen.

Ace Zelftest

102KB ∙ PDF file

Download

Download

Implicaties van de ACE-studie

Het lijkt redelijk om er vanuit te gaan dat early life stress echt een effect heeft op onze gezondheid later in het leven. Wat is dan verstandig om te doen met de resultaten uit de ACE-studie?
Wat mij betreft liggen er enkele “inkoppertjes”.

1) Inzetten op jeugdzorg

Ik bedoel hiermee niet in eerste instantie alle organisaties die jeugdzorg leveren, maar veeleer:

• meer rekening houden met ingrijpende ervaringen tijdens de zwangerschap;

• aandacht voor jonge gezinnen en ouders met meerdere ACE’s, om zo de cirkel van overdracht te doorbreken;

• consequent kiezen voor een optimale inrichting van het onderwijs. Het is werkelijk de allerbeste investering die we kunnen doen in de gezondheidszorg. Naast heel veel leed, zouden we ook heel veel geld kunnen besparen.

Daarnaast is denk ik een drastische heruitvinding van de professionele jeugdzorg nodig, inclusief een grondige ontbureaucratisering en het weer aantrekkelijk maken om daar te werken en te zorgen dat er geen wachtlijsten zijn.

2) Betere hulpverlening bij verslavingen, probleemgedrag en aan gevangenen

Dit betekent praktisch gezien dat we mogen beginnen om beter het onderscheid te maken tussen het gedrag van iemand en de mens daarachter. Het gedrag hoeven we niet goed te keuren, en soms moet iemand de gevangenis in als deze mens iets ernstigs heeft gedaan. En zelfs als iemand zo beschadigd is dat een terugkeer in de maatschappij onverantwoord is, dan nog kunnen we zorgen dat diegene een waardig bestaan kan hebben.

Dit vraagt een fundamenteel andere benadering in klinieken en gevangenissen, maar zoals gezegd wordt: “De mate van beschaving van een land is af te meten aan de manier waarop het de zwaksten in de samenleving behandeld”, dus aan de slag!

3) Armoedebestrijding

Een gezegde dat je de laatste tijd steeds vaker hoort uit de mond van mensen die echt verstand hebben van armoede is “Arme mensen hebben geen gebrek aan discipline of gezond verstand, maar een gebrek aan geld”. Steeds helderder wordt dat het huidige armoedebeleid en de manier waarop met mensen met schulden omgegaan wordt, het probleem alleen maar groter maakt.

Politieke keuzes

Ik hou bovenstaande beschrijvingen expres kort. Ze zijn alle drie een uitgebreid artikel waard, wat zomaar eens zou kunnen gebeuren de komende tijd. Je zult echter snappen dat er linksom of rechtsom veel werk aan de winkel is en dat een en ander ook wel veel weerstand zal oproepen van mensen die de feiten niet goed begrijpen of die andere belangen hebben.

De politiek zal hier keuzes moeten maken. Keuzes gebaseerd op een visie voor langere termijn. Keuzes die aanvankelijk geld zullen kosten, maar in de loop van één generatie geld gaan opleveren. Ik gebruik hier geld als argument, maar de grootste winst zit hem natuurlijk in groter geluk, betere gezondheid en minder kindermishandeling.

Dus misschien klink ik als een idealist, maar ik vind er niets romantisch of idealistisch aan. En er komt misschien hulp uit een andere hoek: … →

Connectie met de polyvagaaltheorie

Zoals ik hierboven bij de piramide al beschreef, kunnen we nu niet alleen met de statistieken van de ACE-studie de gezondheidseffecten van ingrijpende jeugdervaringen aantonen, maar geeft de polyvagaaltheorie ons enkele neurobiologische (= de biologie van ons zenuwstelsel) handvatten. Handvatten om te begrijpen wat er precies gebeurt bij de piramide-verdieping die “Disrupted Neurodevelopment” wordt genoemd.

De polyvagaaltheorie geeft ook waardevolle kennis over wat we kunnen doen om mensen zich veilig te laten voelen. Dit is van belang omdat we ons pas echt goed kunnen leren verbinden en gezonde sociale contacten aangaan als ons veiligheidsdetectiesysteem op de goede manier ‘afgesteld’ is. In polyvagale terminologie: als de neuroceptie een defensieve toestand activeert, wordt de ventrale vagus gedownreguleerd. In gewoon Nederlands: als je je op onbewust niveau niet veilig voelt, vermindert je vermogen tot verbinden met andere mensen.

De uitdaging is om in de komende tijd polyvagale kennis te leren toepassen in de dagelijkse praktijk, bijvoorbeeld in hoe we scholen, ziekenhuizen en gevangenissen inrichten en hoe we de medewerkers daar gaan bijscholen. Stephen Porges, de grondlegger van de polyvagaaltheorie, heeft daar in zijn laatste boeken steeds meer aandacht voor.

Ben ik een hopeloos “geval”?

Het zou kunnen dat je tot de conclusie komt dat je meerdere ingrijpende jeugdervaringen hebt gehad en daardoor volgens de ACE-studie een verhoogde kans hebt op een vervelende aandoening. Dan lijkt dit artikel misschien wel een soort vonnis wat over je uitgesproken wordt. Nu heb je al een aantal ellendige gebeurtenissen in je jonge jaren meegemaakt en dan krijg je daar later nóg een keer last van. De oneerlijkheid ten top.

Ten eerste: dat is inderdaad oneerlijk. Ten tweede: het is goed om nu in actie te komen en niet wachten tot je ziek wordt. Net zoals we in de loop van de tijd ontdekt hebben dat periodiek ontlastingsonderzoek vroege darmkanker kan opsporen, dat een vaccinatie mazelen of polio kan voorkomen en dat we bij mensen met een verhoogde kans op een hartaanval geregeld de bloeddruk willen controleren, zo kunnen we ook voorzorgsmaatregelen nemen bij veel early life stress. Op die manier kunnen kansen op ellende verkleind worden.

Denk hierbij aan leefstijlaanpassingen, goede therapie, leren mediteren, zorgen voor voldoende en ondersteunende sociale contacten. Op RelaxMore.net lees je tal van mogelijkheden en er staat voldoende inspiratie op de website denk ik. Belangrijk is in ieder geval: er bestaan géén hopeloze gevallen!

Misschien is dat de reden dat men een piramide heeft bedacht om de verschillende gevolgen weer te geven, en geen cirkel. Een cirkel kan het idee geven dat je er niet uit kunt ontsnappen, de piramide wordt naar boven toe steeds smaller. Wat mij betreft mag je hierbij het idee krijgen dat je met goede leefstijl, zorg en therapie je stresssysteem kunt leren kalmeren.

Wat kunnen we nu doen?

Om duidelijk te maken dat ik geen zwevende romanticus ben, en ook heel goed begrijp dat er nog wel een paar liter water door de Rijn moet stromen voor we ACE’s uit de wereld gebannen hebben – waarom de lat laag leggen? – kunnen we eens nadenken of er misschien iets is dat we zelf en nu al kunnen doen. Het sleutelwoord hierbij dient volgens mij Compassie te zijn.

Compassie (of mededogen) is het vermogen om ons betrokken te voelen bij pijn en lijden, zowel dat van onszelf als dat van anderen. Het gaat samen met de wens deze pijn en dit lijden te verlichten en de bereidheid daarin verantwoordelijkheid te nemen.

Steeds opnieuw wordt daarmee een beroep op ons gedaan iedereen (dus ook onszelf) te behandelen zoals wij zélf behandeld willen worden10.

Zeg nou zelf: als je het verhaal over ACE's/ingrijpende jeugdervaringen/early life stress leest, hoe kun je dan anders dan compassievol reageren? Ik zal de vraag zelf beantwoorden: als je het verhaal niet goed begrijpt en de consequenties niet goed kunt overzien en misschien door het leven zo bent gevormd (ACE's?) dat jouw compassie wat is ingeslapen, dan zou het kunnen dat je het hele verhaal flauwekul vindt en gewoon op dezelfde voet verder wilt gaan.

Veel mensen zullen hopelijk wel compassievol kunnen en willen reageren. Misschien door wat minder bozig te reageren op mensen die moeilijk begrijpbaar gedrag vertonen, iemand die verslaafd is niet direct als hopeloos te bestempelen, en misschien wel de grootste ‘winstpakker’: meer begripvol zijn voor jezelf. Ironisch genoeg blijkt dit nu juist vaak ook het lastigst te zijn, zo heb ik gemerkt na het begeleiden van meer dan 100 mindfulness- en compassietrainingen.

Dus laten we daar maar eens mee beginnen. Beseffen dat we allemaal wel enigszins gedeukt en geblutst uit onze opvoeding zijn gekomen, beseffen dat we nu veilig zijn, beseffen dat stress in 9 van de 10 keer niet nodig is en gebaseerd is op oude inprentingen en overtuigingen. Je kunt jezelf daar prima mee op weg helpen door te leren mediteren, bijvoorbeeld door een mindfulnesstraining te volgen.

Onderaan dit artikel vind je een mooie infographic over beschermende factoren in de kindertijd, waar je misschien tips uit kunt halen.

Tot slot

Het verhaal over ACE's/ingrijpende jeugdervaringen is best uitgebreid, maar het had nog langer gekund. Ik heb vooral een leesbare samenvatting willen geven. Over de implicaties van deze kennis wordt naar mijn idee minder vaak geschreven. Ik heb daarvoor een aanzet willen geven en ga graag hierover met je in gesprek in de comments hieronder.

Er is veel werk te doen, we moeten aan de slag. Ik durf te stellen dat als we optimaal inzetten om zwangere vrouwen en jonge kinderen zo goed mogelijk uit te rusten voor het leven, we de grootste ‘klapper’ in gezondheidswinst kunnen maken, zowel geestelijk al lichamelijk, van de laatste decennia. En waarschijnlijk gaan we dan ook wat verstandiger bestuurders krijgen.

Dit vraagt een heuse paradigmaverschuiving, maar goed; dat moet dan maar.
Shift Happens …

Dank voor je aandacht, zorg zo goed mogelijk voor jezelf.

Meer info

Zoals ik hierboven al schreef, is het lezen over hoe de ACE studie tot stand kwam, de moeite waard. Op Mad in The Netherlands is ook een prima artikel over ACE’s te vinden. Een ander heel interessant artikel, met ook veel info over (toxische) stress, vind je op deze plek op de website van de Vereniging voor Kinder- en Jeugdpsychotherapie.

Een goede inleiding op ACE’s, waar ook Dr. Felitti aan het woord komt:

De Augeo Foundation heeft twee mooie infographics gemaakt: een over ACE’s en een over beschermende factoren:

Download deze infographic als pdf:

Infographic Beschermende Factoren

2.16MB ∙ PDF file

Download

Download

Overigens heeft de Stichting Augeo nog meer mooie ACE-gerelateerde infographics.

En dan is de TED-talk van de Amerikaanse kinderarts Nadine Burke Harris echt heel erg de moeite waard (wat een passie!) en een goed besteed kwartier:

Tenslotte nog een filmpje waarin Dr. Felitti het onderzoek en de resultaten begrijpelijk toelicht.

Dit artikel maakt deel uit van het Relaxicon op RelaxMore.net.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

7

Het blijkt dat de hersengrootte-, de verbindingen (“architectuur”) en het functioneren negatief beïnvloed worden door nare jeugdervaringen. Ook het effect van langdurig te grote hoeveelheden van het stresshormoon cortisol in ons bloed is niet goed voor ons brein en ons immuunstelsel. De lijst is nog langer, ik zal er een keer een artikel aan wijden.

Overigens staat in de originele ACE-studie een andere piramide, nog zónder de laag van “Disrupted Neurodevelopment” nog niet vermeld is: