Welkom bij mijn langste artikel op RelaxMore.net tot nu toe. Het heeft me behoorlijk wat werk gekost, maar het was de moeite waard. Het doornemen van de wetenschappelijke bronnen was intensief, leerzaam en leuk. Maar het meeste werk zat in het zoeken naar de formulering die recht doet aan de beide kanten van een debat dat al bijna dertig jaar duurt en waar ik nu over schrijf. Neem gerust de tijd om het te lezen. Omdat het een lang stuk is, begin ik met een samenvatting. Ik hoop ook dat je daarna des te nieuwsgieriger bent geworden naar hoe het verhaal zich ontvouwt.

Samenvatting

Sinds halverwege de jaren negentig wordt er gediscussieerd over het evolutionaire fundament van de polyvagaaltheorie. Aan de ene kant Stephen Porges, die het ventraal vagale systeem (= het sociale verbindingssysteem) presenteert als typisch zoogdier-eigen: een nieuwe, snelle vagale rem op het hart, vanuit de nucleus ambiguus, die zoogdieren in staat stelt om sociaal contact te zoeken en elkaar te kalmeren. Aan de andere kant een groep vergelijkende fysiologen onder leiding van Edwin Taylor, die heeft aangetoond dat de bouwstenen die Porges noemt – gemyeliniseerde cardiale vagale vezels, twee kernen in de hersenstam en een respiratoir gemoduleerd hartritme (ik leg alle termen verderop uit) – al honderden miljoenen jaren vóór de zoogdieren bestonden, bij haaien, longvissen, kikkers en reptielen.

Op het eerste oog lijkt dit een discussie waar een winnaar uit moet komen. Maar de tegenstelling blijkt niet meer zo spectaculair zodra je het evolutionaire concept exaptatie gaat toepassen: het verschijnsel dat een bestaande structuur in een nieuwe context een nieuwe functie krijgt. De bouwstenen zijn dus oud, maar wat zoogdieren ermee hebben gedaan, is wel nieuw: een integratie van hart, ademhaling en stem in één samenhangend regulatiesysteem, georganiseerd rondom iets wat geen ander gewerveld dier in deze mate bezit, een beweeglijk en expressief gezicht.

In dit artikel laat ik zien hoe dat perspectief Porges en zijn critici binnen één evolutionair kader verenigt, en hoe het de polyvagaaltheorie, paradoxaal genoeg, juist empirisch toetsbaarder maakt dan in haar oorspronkelijke vorm.

Een meningsverschil van dertig jaar

Sinds halverwege de jaren negentig wordt er gediscussieerd over het evolutionaire fundament van de polyvagaaltheorie (Porges, 1995, 2011). Aan de ene kant staat Stephen Porges, de Amerikaanse wetenschapper die de theorie heeft ontwikkeld. Hij stelt dat zoogdieren, en dus ook wij mensen, beschikken over een speciale zenuwbaan die andere dieren niet hebben. Deze zenuwbaan1 is onderdeel van de tiende hersenzenuw, de bekende nervus vagus. Volgens Porges maakt deze baan het mogelijk dat zoogdieren rust kunnen vinden bij elkaar en veiligheid aan elkaar kunnen geven met hun lichaamstaal, stem en mimiek. Het is het neurale, lichamelijke en gedragsmatige fundament van wat hij het social engagementsystem, het sociale verbindingssysteem noemt.

Aan de andere kant staat een groep vergelijkende fysiologen, onderzoekers die zenuwstelsels van verschillende diergroepen met elkaar vergelijken. De Britse emeritus hoogleraar Edwin Taylor (University of Birmingham) doet samen met Tobias Wang (Aarhus University) en Cleo Leite (Federal University of São Carlos) al decennia onderzoek naar hartslag- en ademhalingsregulatie en de coördinatie daarvan bij vissen, kikkers, hagedissen en vogels2. Zij publiceerden in 2022 een artikel met de titel “An overview of the phylogeny of cardiorespiratory control in vertebrates with some reflections on the ‘Polyvagal Theory’”, in het Nederlands “Een overzicht van de fylogenie (= de studie van de afstammingsgeschiedenis van een groep organismen) van cardiorespiratoire regulatie (= de regulatie van hartslag en ademhaling) bij gewervelden, met enkele beschouwingen over de ‘Polyvagaaltheorie’”.

An overview of the phylogeny of cardiorespiratory control in vertebrates with some reflections on the ‘Polyvagal Theory

1.79MB ∙ PDF file

Download

Download

Hun bezwaar tegen de polyvagaaltheorie is niet dat het functionele verhaal van Porges over sociaal gedrag onzinnig zou zijn. Hun bezwaar zit dieper: zij zeggen dat de bouwstenen waar Porges het systeem op baseert – in tegenstelling tot wat hij beweert – helemaal niet exclusief bij zoogdieren voorkomen. Die zenuwvezels, die hersenstamkernen, dat samenspel tussen ademen en hartslag: dat vind je bij vissen, hagedissen en kikkers ook al. Taylor, Wang en Leite beschrijven dit standpunt uitgebreid in hun, overigens zeer interessante, artikel (Taylor, Wang, & Leite, 2022, zie hierboven voor een pdf). Eerder was Paul Grossman al met een methodologische kritiek gekomen die in vergelijkbare richting wees (Grossman & Taylor, 2007; Grossman, 2023).

Op het eerste oog lijkt dit een gevecht waar maar één winnaar uit kan komen. Of de bouwstenen zijn typisch voor zoogdieren, of dat zijn ze niet. Maar wie het debat op de of-of-manier voert, mist iets belangrijks. Er is een derde mogelijkheid die beide kanten recht doet, een en-en-model dus. De mogelijkheid daarvoor ligt verborgen in een evolutionair concept dat exaptatie heet, een woord dat ik verderop uitleg. Met behulp van dat concept blijkt de tegenstelling minder onverzoenlijk dan ze lijkt.

We beginnen bij de basis

Voordat we het debat zelf induiken, zal ik eerst een paar begrippen uitleggen, zodat je de redenering kunt volgen.

Nervus vagus

De nervus vagus is de tiende hersenzenuw. Het is een lange, best dikke zenuw die vanuit de hersenstam naar beneden loopt en zich vertakt naar het hart, de longen, het strottenhoofd en de organen in de buik. Het is de langste zenuw in het lichaam. De vagus hoort bij het parasympathische zenuwstelsel: het deel van ons zenuwstelsel dat actief is in rust en herstel, dat de hartslag vertraagt, de spijsvertering ondersteunt, en betrokken is bij stem en gezichtsuitdrukking, maar ook bij shutdown- en verslappingsresponsen bij stress die we als levensbedreigend ervaren.

De vagus heeft niet één oorsprong in de hersenstam, maar twee. In de hersenstam is een groepje zenuwcellen meer naar de rugzijde gelegen: de dorsale (= achterzijde) motorkern van de vagus, afgekort de DMNX. En er is een groepje cellen meer naar de buikzijde (= ventraal) gelegen: de nucleus ambiguus, afgekort de NAmb. Dat het om twee verschillende hersenstamkernen gaat, is belangrijk in de polyvagaaltheorie. Porges koppelt ze namelijk aan verschillende functies. De DMNX is volgens hem evolutionair oud en hangt samen met ineenstorten, dichtklappen en dissociatie bij overweldigende dreiging, wat in de polyvagaaltheorie shutdown of collapse heet. De NAmb daarentegen zou bij zoogdieren een functie hebben die geen andere diergroep kent. Niet zozeer omdat deze kern elders zou ontbreken (Porges erkent zelf dat een NAmb-achtige structuur al bij reptielen aanwezig is), maar omdat de snelle, gemyeliniseerde vezels (dat is het volgende begrip dat ik uitleg) die vanuit de NAmb naar het hart lopen, en de manier waarop ze met gezicht, stem en gehoor zijn verbonden, volgens hem uniek voor zoogdieren zouden zijn. Die NAmb-tak zou het mogelijk maken om sociaal contact te zoeken, te kalmeren en in verbinding te zijn.

Een waarschuwing is hier op zijn plaats, want ik gebruikte zojuist het woord “tak”, en dat woord is eigenlijk misleidend. Je komt het overal tegen in de literatuur over de polyvagaaltheorie: de ventrale vagale tak, de dorsale vagale tak, alsof het om twee aparte kabels gaat die ieder hun eigen weg door het lichaam zoeken. Zo werkt het niet. De vezels die uit de DMNX komen en de vezels die uit de NAmb komen, lopen niet gescheiden, maar raken al voor het verlaten van de hersenstam vervlochten in dezelfde zenuwstreng. Stel je dus geen twee losse draden voor, maar één touw waarin draden van verschillende herkomst samen zijn gevlochten. De cardiale tak van de vagus, die naar het hart loopt, bevat dan ook vezels uit beide kernen, snelle gemyeliniseerde én trage ongemyeliniseerde, door elkaar heen (Taylor et al., 2022). Ik blijf in dit artikel overigens gewoon over "takken" spreken, want het is een handig en ingeburgerd woord, maar je weet nu dat het een vereenvoudiging is.

Dat de twee soorten vezels functioneel te onderscheiden zijn, betekent dus niet dat ze anatomisch gescheiden zijn. Het onderscheid zit in hun oorsprong en in hun gedrag, niet in twee losse takken. Dit lijkt een detail, maar het raakt aan iets dat in dit hele artikel telkens terugkomt: een functioneel onderscheid is iets anders dan een fysieke scheiding. Wie de ventrale en de dorsale vagus als twee aparte zenuwbanen voorstelt, maakt precies de denkfout die ook ten grondslag ligt aan een deel van de kritiek op de polyvagaaltheorie. Ik kom daar verderop op terug.

Myeline

Nog één begrip is van belang: myeline. Sommige zenuwvezels zijn omhuld door een isolatielaagje van vet en eiwit. Dat laagje, myeline, zorgt ervoor dat signalen veel sneller door de vezels kunnen reizen. Vergelijk het met de plastic isolatie om een elektriciteitsdraad. Zenuwvezels mét myeline geleiden tot wel 10 keer sneller dan vezels zonder myeline. Een belangrijke stelling van Porges over de aansturing van het hart is dat alleen zoogdieren daarvoor beschikken over gemyeliniseerde NAmb-vezels, en dat deze snelle vezels de basis vormen voor het fijngevoelige samenspel tussen ademen en hartslag dat zich uit in de hartslagvariabiliteit.

Dat samenspel zelf heet respiratoire sinusaritmie, afgekort RSA. Het is het natuurlijke verschijnsel dat het hart bij inademen iets sneller gaat en bij uitademen iets vertraagt. Het wordt vaak gezien als een teken van een gezond, flexibel zenuwstelsel.

Wat Taylor en collega’s hebben aangetoond

Met deze begrippen op zak kunnen we kijken naar wat Taylor, Wang en Leite in 2022 in het tijdschrift Biological Psychology hebben gepubliceerd (Taylor et al., 2022). Hun overzichtsartikel vat decennia onderzoek samen tot een gestructureerde kritiek op de evolutionaire onderbouwing van de polyvagaaltheorie. Hun argumentatie heeft vier hoofdlijnen.

De eerste lijn betreft de remming van het hart in rust. Bij alle bestudeerde gewervelde dieren, van haaien tot zoogdieren, blijkt dat de hartslag in rust wordt afgeremd door de vagus. Bij reptielen blijkt deze rem zelfs heel sterk te zijn. Bij de ratelslang verdubbelt de hartslag ongeveer wanneer de vagale invloed met atropine wordt weggenomen (Campbell et al., 2006), terwijl de stijging bij de mens doorgaans tussen de dertig en vijftig procent blijft. Een traag metabolisme gaat dus prima samen met een krachtige vagale grip op het hart. Dat is even wennen voor de intuïtie, die van een koudbloedig, traag dier eerder een losse dan een strakke teugel verwacht. Sterke vagale controle van het hart in rust is hoe dan ook dus geen zoogdiernieuwtje. Of die controle bij reptielen ook berust op dezelfde snelle, gemyeliniseerde vezels als bij ons, is een aparte vraag, waarop ik bij de derde lijn terugkom.

De tweede lijn betreft de twee oorsprongen van de vagus in de hersenstam. Porges presenteert het als een typisch zoogdier-kenmerk dat er vagusvezels die het hart aansturen ontspringen uit twee kernen in de hersenstam: in de DMNX én in de NAmb. Maar Taylor en zijn collega’s laten zien dat deze tweedeling al bestaat bij de hondshaai. Bij deze haai zit het grootste deel van de vagale zenuwcellen in de DMNX, maar er is óók een groepje meer naar voren (= ventraal) gelegen, en in dat groepje liggen al cellen die het hart aansturen. Taylor en collega's zien deze ventrolaterale groep als een mogelijke voorloper van wat bij zoogdieren de nucleus ambiguus is geworden. Bij krokodillen, hagedissen, slangen en kikkers vinden de auteurs vergelijkbare verdelingen. Bij de Afrikaanse klauwkikker ligt zelfs 30% van de betreffende vagale zenuwcellen al in die voorste hersenstamkern. De tweedeling is niet alleen oud, in het ventrale groepje liggen bij de haai al cardiale vagale neuronen, op een locatie die door Taylor als een mogelijke voorloper van de zoogdier-NAmb wordt gezien. En de relatieve omvang ervan loopt door de evolutie heen op, van tien procent bij de haai naar dertig bij de klauwkikker en een uitgebreide kern bij ons. Geen uitvinding van ‘ons’ dus, maar een uitbouw.

De derde lijn betreft de gemyeliniseerde vezels. De claim van Porges is hier specifiek: niet dat er ergens in de vagus myeline aanwezig zou zijn, maar dat alleen zoogdieren snelle, gemyeliniseerde cardiale vezels bezitten die in een respiratoir-gemoduleerd (= door de ademhaling gestuurd) circuit het hart van moment tot moment kunnen bijsturen. Letterlijk: “Alleen zoogdieren hebben een gemyeliniseerde vagus” (Porges, 2009, 2011). Met de elektronenmicroscoop hebben Taylor en collega's deze vezels intussen ook in de cardiale vagustak aangetoond bij haaien, longvissen, ratelslangen, hagedissen en padden. Bij de hondshaai en de Zuid-Amerikaanse longvis blijken de geleidingssnelheden bovendien te matchen met die van bepaalde vezels bij zoogdieren. En zowel bij de longvis als bij de ratelslang draaien deze vezels mee in een respiratoir-gemoduleerd hartritme dat lijkt op de RSA die we bij zoogdieren kennen. Het gaat dus niet om enkele uitzonderingen waar ‘ergens’ myeline is aangetroffen, maar om hetzelfde functionele pakket dat Porges als zoogdier-eigen presenteert.

De vierde en theoretisch interessantste lijn betreft het samenspel tussen ademen en hartslag zelf. Taylor en zijn collega’s noemen dit cardiorespiratoire synchronisatie (CRS): elke hartslag valt samen met een ademhalingsbeweging, een 1-op-1 koppeling, aangestuurd vanuit de DMNX3, die de tegenstroom van bloed en water over de kieuwen optimaliseert voor maximale zuurstofopname. Bij luchtademhalers, zoals longvissen, kikkers, reptielen, vogels en zoogdieren, ziet de koppeling tussen ademhaling en hartslag er fundamenteel anders uit. De hartslag is dan veel sneller dan het ademritme, dus een strikte 1-op-1 koppeling is niet meer mogelijk. In plaats daarvan beïnvloedt de ademhaling de snelheid van de hartslag: tijdens inademing wordt de vagale rem op het hart even losgelaten, waardoor de hartslag versnelt, en bij uitademing gaat de rem er weer meer op. Dit patroon, waarin de hartslagsnelheid schommelt op het ritme van de ademhaling, is wat we bij zoogdieren respiratoire sinusaritmie (RSA) noemen. Ditzelfde mechanisme is dus aangetroffen bij longvissen en cururu-padden, dieren waarvan de afstammingslijn zich honderden miljoenen jaren geleden heeft afgesplitst van de lijn die uiteindelijk tot zoogdieren zou leiden4.

Het meest verrassende inzicht zit in de slotgedachte van de auteurs. Bij reptielen en amfibieën, die een hart hebben waarbij long- en lichaamscirculatie niet volledig gescheiden zijn – zoals bij ons het geval is – helpt deze schommeling in hartslag bij elke ademteug om bloed efficiënt naar de longen te sturen5. Zoogdieren hebben die efficiëntiewinst niet meer nodig: ons hart heeft volledig gescheiden boezems en kamers: voor de longcirculatie en voor de lichaamscirculatie. RSA bij zoogdieren is dus eigenlijk geen evolutionaire innovatie. Het is een overblijfsel uit een tijd waarin het ritme nog werkelijk werk te doen had, en nu nog altijd klopt😉, maar zonder de duidelijke fysiologische rol die het bij dieren met cardiale shunting nog vervult.

Hier kan een vraag opkomen. Als RSA bij zoogdieren zijn oorspronkelijke functie heeft verloren, waarom geldt hartslagvariabiliteit (waarvan RSA een belangrijk onderdeel is) dan als een maat voor gezondheid? Het antwoord is dat RSA bij ons niet waardevol is om wat het doet, maar om wat het verraadt. De schommeling van de hartslag met het ritme van de adem ontstaat doordat de snelle ventraal vagale vezels het hart voortdurend bijsturen. De omvang van die schommeling is daarmee een venster op hoe soepel die vagale regulatie werkt. Veel variabiliteit wijst op een flexibel, responsief systeem; weinig variabiliteit op een systeem dat hapert door stress, ziekte of ouderdom. RSA is bij zoogdieren dus geen functioneel mechanisme meer, maar een bruikbaar en meetbaar signaal, en in die hoedanigheid waardevol.

Wat Taylor nadrukkelijk níet beweert

In het artikel van Taylor en collega’s staan enkele opmerkingen die vaak onderbelicht blijven. De auteurs zeggen in hun inleiding en in hun conclusie expliciet dat ze niets willen zeggen over de rol van de vagus bij sociaal gedrag van mensen. Letterlijk schrijven ze dat ze niet pretenderen “iets nuttigs te kunnen zeggen over de mogelijke rollen van een social engagementsystem bij de mens, dat op een of andere wijze parasympathische input via de nervus vagus zou kunnen omvatten” (Taylor et al., 2022). Tegelijk laten ze er geen twijfel over bestaan dat ze het ‘smart vagus’-concept zelf, waarmee Porges dat sociaal engagementsysteem fundeert, als overbodig beschouwen. Hun afbakening betreft dus alleen de psychologische en klinische uitwerking van de theorie; over de neurobiologische bouwstenen daaronder spreken ze zich juist wél uit. Ze erkennen dat de vagus vele belangrijke functies vervult bij ons. Hun kritiek beperkt zich tot wat zij zelf bestudeerd hebben: de vergelijkende fysiologie van het hart en de ademhaling bij verschillende diergroepen.

Dit is een wezenlijke begrenzing van hun onderzoeksgebied, en wetenschappelijk zeer integer. Wat Taylor en zijn collega’s weerleggen, is de bewering dat de anatomische bouwstenen typisch zijn voor zoogdieren. Wat zij dus niet weerspreken, is de bewering dat zoogdieren een geïntegreerd systeem hebben waarin gezicht, stem en hart samenwerken om sociaal contact mogelijk te maken. Hier blijkt al dat de polyvagaaltheorie en de kritiek van Taylor en zijn collega’s elkaar niet hoeven uit te sluiten.

Longvis?

Op dit punt zul je je als nuchtere lezer misschien afvragen: wat heeft een longvis met mij te maken? Mijn ventrale vagus reguleert mijn omgang met collega’s, mijn vermogen om mijn kind te kalmeren, mijn stem in een gesprek. Een longvis flirt niet, glimlacht niet, troost geen partner. Wat doet die hier dan in het verhaal?

Het antwoord ligt in een onderscheid dat in de evolutionaire biologie van belang is. Wanneer een kenmerk in verschillende afstammingslijnen voorkomt, kan dat op twee fundamenteel verschillende manieren zijn ontstaan. Het kan onafhankelijk zijn uitgevonden, telkens opnieuw, in elke lijn apart. Dat heet convergente evolutie: vleermuizen, vogels en pterosauriërs hebben alle drie vleugels, maar ieder vanuit een eigen evolutionair pad. De gemeenschappelijke voorouder had geen vleugels. Of het kan geërfd zijn van een gemeenschappelijke voorouder die het kenmerk al bezat, waarna alle afstammingslijnen het hebben behouden. Dat heet homologie.

Zoals je hierboven kunt zien, lijkt het verschil tussen convergent en homoloog goed af te bakenen, maar in de praktijk lopen de twee nog wel eens door elkaar. Neem het oog. Naar schatting is een lichtgevoelig orgaan tientallen keren onafhankelijk van elkaar ontstaan in de dierenwereld, van het samengestelde oog van insecten tot het cameraoog van gewervelden en inktvissen. Op het niveau van de bouw is het oog dus een schoolvoorbeeld van convergentie: telkens opnieuw uitgevonden, met verschillende onderdelen en verschillende optica. En toch zit daar een verrassing onder. Al die onafhankelijk ontstane ogen blijken te worden aangezet door hetzelfde genetische schakelmechanisme: het zogeheten Pax6-gen speelt bij vrijwel alle dieren een sleutelrol in de aanleg van ogen. Dat gen is wél homoloog, geërfd van een verre gemeenschappelijke voorouder6.

Het oog is dus tegelijk convergent en homoloog: convergent in zijn bouw, homoloog in zijn genetische aansturing. Het oude gen gaf bij verschillende dieren het startsein “bouw hier een oog”, en elke afstammingslijn vulde dat commando in met zijn eigen middelen. Precies dit verschil tussen niveaus is wat we nodig hebben om het vagale verhaal te begrijpen. Want ook daar geldt: je moet weten op welk niveau je kijkt voordat je kunt zeggen of iets oud of nieuw is.

Taylor en zijn collega’s nemen een heel duidelijke positie in: het mechanisme van de vagale rem op het hart, met gemyeliniseerde vezels en respiratoire modulatie, is homoloog. Het is niet onafhankelijk uitgevonden door longvissen, padden en zoogdieren, maar geërfd van een gemeenschappelijke voorouder die ergens in het Devoon leefde, ongeveer vierhonderd miljoen jaar geleden. Die voorouder had het mechanisme al: de snelle vezels, de cellen die het hart aansturen, en de koppeling met het ademritme. En al zijn afstammelingen, ieder via zijn eigen evolutionaire traject, hebben het meegekregen en in licht aangepaste vorm doorgegeven.

Dit is een belangrijker punt dan je misschien op het eerste gezicht zou zeggen. Als het kenmerk convergent was ontstaan, zou Porges nog kunnen volhouden dat zoogdieren het opnieuw hebben ontwikkeld, als unieke uitvinding op hun eigen evolutionaire pad. Maar homologie betekent dat het oud erfgoed is. De anatomische bouwstenen, een ventrale groep cardiale vagale neuronen met gemyeliniseerde vezels naar het hart, zijn niet typisch zoogdier-eigen. Ze zijn in herkenbare vorm al aanwezig bij de hondshaai en keren terug bij vrijwel alle latere gewervelden. En de RSA-achtige koppeling van hartritme en ademhaling die zoogdieren laten zien, delen ze met longvissen, kikkers, reptielen en vogels. Het mechanisme is dus niet nieuw bij zoogdieren; het is heel oud.

En hier raakt het dus wel degelijk de mens. Niet omdat wij iets met de longvis te maken hebben in ons dagelijkse leven, maar omdat het de tijdlijn van Porges’ theorie ondergraaft. Porges baseert zijn theorie op de claim dat zoogdieren een nieuwe bouwsteen hebben ontwikkeld die het sociale betrokkenheidssysteem mogelijk maakt. Als die bouwsteen er bij de longvis ook al was, is dat verhaal niet meer houdbaar in zijn oorspronkelijke vorm.
Het wordt dan tijd om opnieuw te bedenken wat zoogdieren werkelijk nieuw doen.

En dat is precies waar ik met dit hele artikel naartoe werk: niet de bouwstenen, maar wat zoogdieren ermee hebben gedaan, is nieuw. De longvis hoort dus thuis in dit verhaal, als getuige van een oude erfenis die wij met hem delen. De vraag wordt dan: hoe kunnen we begrijpen wat zoogdieren met die erfenis hebben gedaan?
Daar komt een evolutionair concept om de hoek kijken dat exaptatie heet.

Exaptatie

In 1982 publiceerden de Amerikaanse evolutionair bioloog Stephen Jay Gould en zijn collega Elisabeth Vrba een kort maar invloedrijk artikel onder de titel: ‘Exaptatie, een ontbrekende term in de wetenschap van de vorm’ (Gould & Vrba, 1982). Hun stelling was dat de evolutiebiologie tot dan toe een belangrijke categorie van vorm en functie miste.

Tot dan toe sprak men namelijk vooral over adaptaties: eigenschappen die door natuurlijke selectie zijn ontstaan ten behoeve van de functie die ze vervullen. De lange poten van een paard zijn een adaptatie om snel te kunnen rennen; de zwemvliezen van een eend zijn een adaptatie om te kunnen zwemmen. Maar Gould en Vrba wezen erop dat veel eigenschappen die nu een bepaalde functie vervullen, niet ten behoeve van die functie zijn ontstaan. Ze zijn in een andere omgeving, voor een ander doel gevormd, en gingen pas later een nieuwe functie vervullen. Voor dit type vorm-en-functie bedachten zij de term exaptatie7.

De term exaptatie is gevormd naar analogie van adaptatie. Waar het voorvoegsel ad- (= naartoe) wijst op een eigenschap die naar een doel toe is gevormd, wijst ex- (= vanuit) op een eigenschap die ergens anders vandaan komt en pas later van pas bleek te komen.

Enkele voorbeelden zijn waarschijnlijk verhelderend: vogelveren zijn bijna zeker niet ontstaan voor het vliegen. Ze ontstonden bij gevederde dinosauriërs, vermoedelijk voor warmte-isolatie of ten behoeve van seksueel pronkgedrag. Pas veel later, toen sommige diersoorten naar de boomtoppen klommen en daarvandaan glijvluchten begonnen te maken, kregen deze veren een herbestemming voor het vliegen. De middenoorbeentjes van zoogdieren (de hamer, het aambeeld en de stijgbeugel die het geluid doorgeven aan het binnenoor) zijn ooit ontstaan als botjes in de kaak van vroege voorlopers van zoogdieren. Toen de kaakconstructie veranderde, raakten die botjes hun oude functie kwijt en kregen ze een herbestemming in het gehoor. Longen zijn waarschijnlijk geëvolueerd uit gasuitwisselingsorganen bij vroege vissen die in zuurstofarm water leefden; pas later werden ze gebruikt voor ademen op het droge.

Doelloos, maar wel reconstrueerbaar

De kern van exaptatie is eenvoudig: een eigenschap is ouder dan de functie die ze nu vervult8; ze was er al voordat ze nuttig werd. Bij een adaptatie heeft de eigenschap zich juist verspreid omdát ze nuttig was: eenden met betere zwemvliezen bleken grotere overlevingskansen te hebben, dus werden zwemvliezen in de loop van vele generaties algemener. Bij een exaptatie bestond de eigenschap al om een andere reden, of zonder een bijzondere reden, en bleek ze pas later nuttig voor wat ze nu doet. Denk opnieuw aan de veren van vogels, die ontstonden bij dinosauriërs die niet konden vliegen en pas veel later bleken die veren bruikbaar voor een heel nieuwe functie: vliegen. De veer was er dus eerder dan het vliegen.

Zowel bij adaptatie als bij exaptatie is geen sprake van een plan of een bedoeling; de evolutie streeft namelijk nergens naar. Het onderscheid gaat dus niet over doelgericht versus doelloos, maar over de vraag: was een eigenschap al nuttig terwijl ze ontstond, of bestond ze al voordat ze nuttig werd? En hoe stel je dat vast, als er niemand bij was om het ontstaan te zien?

Het antwoord is dat je het reconstrueert uit bewijsmateriaal. Hierbij helpen drie soorten aanwijzingen. De eerste is de volgorde in de tijd: als een eigenschap al bij voorouders bestond, voordat ze haar huidige functie kreeg, dan is ze ouder dan die functie. Denk hier weer aan de veren bij gevederde dinosauriërs die niet konden vliegen. Zij bewijzen dat veren er eerder waren dan het vliegen en veren zijn dus een exaptatie. De tweede aanwijzing is de vorm zelf: een eigenschap die zich samen met haar functie heeft ontwikkeld, is daar meestal goed op afgestemd, terwijl een herbestemde eigenschap vaak sporen van haar oude functie draagt9, of waarvan zelfs de oude functie een raadsel blijft. De derde aanwijzing is de vergelijking tussen soorten: door te kijken welke verwanten het kenmerk wel en niet hebben, kun je reconstrueren wanneer en in welke vorm het oorspronkelijk ontstond.

Het onderscheid tussen adaptatie en exaptatie is dus geen kwestie van gissen naar bedoelingen, maar een empirische10 vraag, te beantwoorden via fossielen, stambomen en vergelijkend onderzoek. En precies dat maakt het ook toetsbaar.

Dan is er nog ‘integratie’

Eén begrip is hier nog onmisbaar, omdat het een kant belicht die in de hele discussie niet gemist mag worden: integratie. Dit is een functionele term die wijst op het verschijnsel dat losse onderdelen samen iets gaan doen wat ze afzonderlijk niet kunnen11. Hart, ademhaling, stem, gezicht, gehoor en sociale oriëntatie zijn elk afzonderlijk bestudeerd door verschillende vakgebieden. Maar bij zoogdieren werken ze als één samenhangend regulatiesysteem. Dit verschil in analyseniveau is precies wat Porges en de vergelijkend fysiologen langs elkaar heen doet praten.

Taylor en zijn collega’s bestuderen losse onderdelen: zenuwvezels, hersenstamkernen, geleidingssnelheden. Porges kijkt naar wat die onderdelen samen produceren. Beide benaderingen zijn van belang en legitiem; ze opereren alleen op verschillende niveaus, en wanneer ze met elkaar in debat treden alsof het om hetzelfde niveau gaat, ontstaan makkelijk misverstanden.

Een van die misverstanden kondigde ik eerder al aan, bij het woord “tak”. Wie de ventrale en de dorsale vagus voorstelt als twee aparte zenuwbanen, vertaalt een functioneel onderscheid ten onrechte in een fysieke scheiding. En precies zo'n verwarring van niveaus, het ene moment over losse vezels praten, het volgende over een samenhangend systeem, voedt een deel van de tegenstelling tussen Porges en zijn critici. Veel van wat als onverenigbaar wordt gepresenteerd, blijkt bij nader inzien een kwestie van praten op verschillende niveaus.

Porges’ eigen herformulering: een halve stap richting exaptatie

Een interessante ontwikkeling in dit debat is dat Porges zelf, sinds ongeveer 2021, in zijn formuleringen heel dicht bij het exaptatie-idee terecht is gekomen. Zonder de term te gebruiken, beweegt hij conceptueel wél in die richting.

In zijn artikel uit 2021 in het tijdschrift Comprehensive Psychoneuroendocrinology spreekt Porges niet meer over een ‘uniek zoogdier-systeem’, maar over een ‘herbestemd’ systeem (Porges, 2021). Het Engelse woord dat hij gebruikt is repurposed, wat letterlijk ‘opnieuw bestemd’ of (letterlijker vertaald) ‘opnieuw van een doel voorzien’ betekent. Strikt genomen klinkt daarin nog een bedoeling in door, alsof iets doelbewust een nieuwe taak krijgt, terwijl we weten dat exaptatie zonder plan plaatsvindt. Maar op die nuance na is de beweging die Porges maakt opmerkelijk dicht bij het exaptatie-idee.

Voorbeelden van zijn eigen formuleringen: “het zenuwstelsel kreeg een herbestemming om verdedigingsstrategieën te onderdrukken ten gunste van sociaal gedrag”. Elders schrijft hij dat de evolutie het zoogdier-vagale complex zou hebben herbestemd om sociaal gedrag te faciliteren. In zijn artikel uit 2022 in Frontiers in Integrative Neuroscience zegt hij het nog explicieter: “Evolutie is een proces van modificatie waarin bestaande structuren en circuits worden aangepast om adaptieve functies te vervullen.” (Porges, 2022). Dat laatste is bijna woordelijk wat Gould en Vrba in 1982 met exaptatie bedoelden. Daarmee erkent Porges in feite dat het bouwsteen-niveau niet houdbaar is, en verschuift hij naar het synthese-niveau. Maar hij benoemt dat niet als correctie van zijn eerdere claims.

Een tweede verschuiving betreft het anatomische referentiepunt. In zijn oorspronkelijke werk uit de jaren negentig sprak Porges over de NAmb, de hersenstamkern die wat meer naar voren ligt (oftewel ventraal) en waaruit de snellere vagale vezels ontspringen, als de bron van wat hij de ‘smart vagus’ noemde (Porges, 1995, 2011). In zijn werk vanaf 2021 spreekt hij consistent over het ventraal vagale complex, een grotere groep zenuwcellen die niet alleen de NAmb omvat, maar ook de hersenstamkernen die de gezichtspieren, de kaakspieren en de spiertjes in het middenoor aansturen (Porges, 2021, 2023).

Het zoogdier-eigene zit dus niet in één losse hersenkern, en evenmin in een grotere verzameling kernen op zich. Het zit in iets wat zoogdieren uniek maakt onder de gewervelden: een beweeglijk, expressief gezicht, en in de manier waarop oude vagus-bouwstenen daarmee zijn gaan samenwerken. De meeste zoogdieren hebben een echte gelaatsmusculatuur, de spieren onder de huid waarmee we glimlachen, fronsen en onze blik laten spreken. Vissen, reptielen en vogels missen die volledig; een hagedis kan niet fronsen, een vogel zijn gezicht niet vertrekken12. Dat nieuwe gezicht vraagt om aansturing, en het is die aansturing die bij zoogdieren verweven raakte met de oude regulatie van het hart.

Tegelijk laat Porges andere uitspraken staan die met deze halve stap niet zijn opgelost. Hij blijft schrijven over ‘de overgang van asociale reptielen naar sociale zoogdieren’ (Porges, 2021). Dat klopt empirisch niet helemaal. Onderzoekers als Doody, Burghardt en Dinets hebben in 2021 een heel boek gewijd aan het sociale leven van reptielen, met ouderzorg, groepsvorming en collectieve nestbescherming (Doody, Dinets, & Burghardt, 2021). In 2023 publiceerden ze een artikel in Biological Psychology, waarin ze de aanname dat reptielen asociaal zijn rechtstreeks weerleggen (Doody, Burghardt, & Dinets, 2023). De exaptatie-formulering die ik hier voorstel, lost dit spanningsveld op: ze laat sociaal gedrag bij reptielen volwaardig staan, zonder dat het zoogdier-eigen samenspel van gezicht, stem en hart daardoor wordt ontkend.

Een laatste kwestie betreft de wetenschappelijke status van de theorie zelf. In 2021 schreef Porges: “De theorie was niet bedoeld om bewezen of weerlegd te worden, maar om geïnformeerd te worden door onderzoek en gemodificeerd.” (Porges, 2021). Dat is in wetenschapsfilosofisch opzicht een problematische uitspraak, die Porges ook geregeld door critici is aangewreven. Een theorie die zich aan toetsing onttrekt (wat overigens niet is wat Porges zei noch bedoelde), plaatst zichzelf buiten de wetenschap13. Hier biedt de exaptatie-vorm van de polyvagaaltheorie een onverwachte uitweg. Ze maakt de theorie juist méér toetsbaar in plaats van minder. De centrale stelling verschuift naar de aanwezigheid en werking van een samenhangend gezicht-stem-hart-systeem bij zoogdieren, en weg van anatomische uitspraken die de vergelijkende fysiologie inmiddels heeft weerlegd. Wat overblijft, is empirisch te onderzoeken14.

De polyvagaaltheorie als theorie van exaptatie

Wanneer we het Taylor-artikel en de polyvagaaltheorie naast elkaar leggen en bekijken door de bril van exaptatie, lost de schijnbare tegenstelling op in een werkbare synthese.

Het is daarbij verhelderend te zien dat exaptatie hier op drie niveaus tegelijk werkt, en dat het zinvol is die niveaus uit elkaar te houden.

Op het evolutionaire niveau is exaptatie een vorm-en-functie duiding: oude bouwstenen krijgen een nieuwe rol in een nieuwe omgeving. Op het neurobiologische niveau zien we een reorganisatie: bestaande netwerken die anders gekoppeld raken, een andere hiërarchie krijgen en op nieuwe manieren met elkaar gaan communiceren. Op het functionele niveau zien we de integratie: hart, ademhaling, stem, gezicht en gehoor die als één samenhangend systeem gaan opereren.

Deze drie niveaus beschrijven niet drie verschillende verschijnselen, maar één verschijnsel vanuit drie perspectieven. Wie alleen op het niveau van de losse bouwstenen kijkt (zoals in de discussie soms gebeurt), ziet de continuïteit met andere gewervelden en concludeert dat er bij zoogdieren niets bijzonders aan de hand is. Wie alleen op het functionele niveau kijkt, ziet de bijzonderheid, maar mist de evolutionaire continuïteit. Pas wanneer de drie niveaus tegelijk in beeld blijven, valt het verhaal op zijn plek.

De bouwstenen die Porges aanvankelijk als typisch zoogdier-eigen presenteerde (gemyeliniseerde vagusvezels, een ventrale groep hart-aansturende vaguscellen, een ademritme dat de hartslag moduleert) zijn empirisch gezien geen uitvindingen van zoogdieren. Ze maken deel uit van een veel oudere uitrusting die alle gewervelden delen. Maar wat bij zoogdieren wél nieuw is, is de manier waarop deze oude bouwstenen in een samenhangend ensemble zijn geïntegreerd dat nergens anders in het dierenrijk in deze vorm bestaat.

Bij zoogdieren

Wat bij zoogdieren werkelijk nieuw is, zijn dus niet de losse bouwstenen, maar de combinatie. En deze combinatie laat zich het duidelijkst zien bij iets wat geen enkel ander gewerveld dier bezit: een beweeglijk, expressief gezicht. Dat gezicht zelf is wel een nieuwe anatomische verworvenheid; wat exaptatie heet, zit niet in dat gezicht op zich, maar in de manier waarop oude vagus-bouwstenen daarmee zijn gaan samenwerken.

Zoogdieren zijn de enige diergroep met een echte gelaatsmusculatuur, de spieren onder de huid waarmee we glimlachen, fronsen, knipperen en onze blik laten spreken. Die spieren zijn bij zoogdieren divers en gedifferentieerd en zijn verbonden met de bewegingen van lippen, kaak, tong en strottenhoofd. Vissen, reptielen en vogels missen dit volledig: een hagedis kan niet fronsen, een vogel zijn gezicht niet vertrekken. Daarbovenop ontwikkelt het strottenhoofd zich tot een verfijnd apparaat voor stem en intonatie, en krijgt het middenoor een regelsysteem dat geluidsfrequenties kan dempen of versterken, afgestemd op de geluiden die soortgenoten maken. Bij baby’s coördineren verschillende hersenzenuwen samen het zuigen, slikken en ademen, een patroon dat bij geen enkel reptiel of amfibie in deze vorm bestaat.

Dat dit alles bij zoogdieren mogelijk werd, hangt samen met een tweede kenmerk: warmbloedigheid. Die is overigens niet uniek voor zoogdieren. Vogels zijn ook warmbloedig, en er zijn sterke aanwijzingen dat de gemeenschappelijke voorouders van zoogdieren, vogels en krokodilachtigen een vorm van warmbloedigheid bezaten (Grigg et al., 2021). Een warmbloedig dier houdt zelf zijn lichaamstemperatuur op peil. Het kan zich daardoor iets permitteren wat een koudbloedig dier niet kan, namelijk een continue, fijngevoelige bijsturing van de fysiologische toestand, mede afhankelijk van wat er sociaal gebeurt. Die permanente bijsturing kost energie, en juist die energie heeft een warmbloedig dier beschikbaar. Warmbloedigheid is daarmee niet zelf de vernieuwing, maar een voorwaarde die de vernieuwing mogelijk maakt.

En hier wordt zichtbaar wat de exaptatie precies is. Niet de mimiek zelf, dat is een nieuwe verworvenheid. En niet de vagale rem op het hart; die is juist oeroud en delen wij met longvissen en reptielen. De exaptatie is de verbinding tussen die twee: een oud mechanisme, de snelle vagale rem die het hart van moment tot moment kan bijsturen, dat in dienst komt van iets volstrekt nieuws, namelijk een gezicht dat een innerlijke toestand kan tonen en bij een ander kan aflezen. De oude hartregulatie kreeg een sociale rol die pas mogelijk werd toen er een expressief gezicht was om mee te communiceren, en toen er genoeg energie was om die afstemming voortdurend te laten plaatsvinden. Dit is exaptatie in haar meest duidelijke vorm: een oud onderdeel dat, in een nieuwe configuratie, een nieuwe betekenis krijgt.

En in feite reikt die herbestemming verder dan deze ene koppeling van hart en het gezicht. Want het sociale engagementsysteem is opgebouwd uit een hele reeks oude onderdelen. De middenoorbeentjes waarmee we de stem van een ander verstaan, ontstonden, zoals we eerder zagen, als fragmenten van de kaakbotten van reptielen en haaien en kregen pas later hun rol in het gehoor. Het strottenhoofd, waarmee we stemklank en intonatie vormen, gaat terug op een klep die de lagere luchtweg afsluit, een functie die ze nog altijd vervult; de vorming van stem kwam daar pas later bij. En de vagale rem op het hart is honderden miljoenen jaren oud. Sommige van deze onderdelen waren bovendien al eerder met elkaar verbonden. Bij duikende reptielen werken larynx en hartslag samen om tijdens een duik zuurstof te sparen. De losse stukken, en zelfs sommige van hun verbindingen, zijn dus geen uitvinding van zoogdieren.

Wat zoogdieren onderscheidt, is iets anders. Rond één werkelijk nieuwe verworvenheid, het beweeglijke gezicht, kwam dit oude samenstel in dienst te staan van een nieuwe functie: niet het sparen van zuurstof of het beschermen van de luchtweg, maar het tonen, laten klinken en aflezen van een innerlijke toestand tussen soortgenoten. Het sociale verbindingssysteem is daarmee niet zomaar een voorbeeld van exaptatie. Het is een heel ensemble van oude onderdelen en oude verbindingen, herbestemd, uitgebreid met een nieuw element, en als geheel in dienst gesteld van iets wat geen van de delen afzonderlijk ooit kon: sociale verbinding.

Hoe strak dit geheel neuraal geïntegreerd is, in de zin die Porges voor ogen staat, is een vraag die nog verder onderzoek vergt; daarover doet de vergelijkende fysiologie van Taylor en zijn collega’s geen uitspraak. Maar dát zoogdieren beschikken over een communicatiekanaal dat geen ander dier heeft, en dat dit kanaal de oude hartregulatie heeft meegenomen in een nieuwe, sociale functie, staat buiten kijf.

En juist dat communicatiekanaal raakt aan wat het hart 😉 van de polyvagaaltheorie vormt: het begrip veiligheid. Want waar dit zuinige, fijngevoelige regulatiesysteem werkelijk verschil maakt, is in de nabijheid van soortgenoten. Een dier dat alleen kan kiezen tussen sympathische verdediging, vechten of vluchten, of dorsale shutdown, ervaart de nabijheid van een ander al snel als bedreiging. Maar een dier dat zijn hartfrequentie en zijn mimiek via de ventrale vagus subtiel kan bijsturen, kan in de buurt van een ander zijn zonder in de verdediging te schieten. Het kan nabijheid verdragen en zelfs opzoeken. Dat is fysiologisch belangrijk, want het betekent dat de nabijheid van een soortgenoot niet onmiddellijk in een vecht- of vluchtreactie hoeft om te slaan. En daar vinden we ook de voorwaarde voor alles wat daarna sociaal mogelijk werd: niet vechten maar afstemmen, niet vluchten maar verbinden, niet alleen overleven maar samen overleven. De ventrale vagus heeft die samenwerking niet in zijn eentje veroorzaakt, want samenwerking, wat uiteindelijk tot beschaving leidde, heeft vele wortels: van een verlengde kindertijd waarin meerdere volwassenen voor één kind zorgen, via gedeelde taal en intentionaliteit, tot het culturele vermogen om kennis door te geven aan volgende generaties. Maar de ventrale vagus leverde wel het lichamelijke fundament waarop een gevoel van veiligheid in elkaars nabijheid kon ontstaan, en zonder dat fundament was de rest niet mogelijk geweest. Een oud mechanisme, ooit werkzaam in de regulatie van het hart, werd zo de stille voorwaarde voor een leven onder en met soortgenoten.

Wat dit betekent voor theorie en praktijk

Deze herformulering heeft gevolgen die het waard zijn om expliciet te maken.

Voor de polyvagaaltheorie zelf betekent het exaptatie-perspectief dat de evolutionaire stellingen zoals Porges ze oorspronkelijk formuleerde niet meer als noodzakelijke onderbouwing kunnen dienen. De uitspraak dat alleen zoogdieren een gemyeliniseerde vagus zouden hebben, of dat de dorsale motorkern evolutionair ouder is dan de nucleus ambiguus, houdt geen stand bij wat de huidige vergelijkende fysiologie laat zien. Die uitspraken hoeven dan ook geen onderdeel meer te zijn van het theoretische bouwwerk. Wat overblijft, en wat empirisch en klinisch goed verdedigbaar is, is de stelling dat zoogdieren, en specifiek de mens, een samenhangend gezicht-stem-hart-systeem hebben dat sociaal gedrag en lichamelijke regulatie aan elkaar koppelt op een manier die elders in het dierenrijk geen evenknie heeft. Deze stelling staat of valt niet met de vraag of de nucleus ambiguus al bij hagedissen voorkomt.

Voor de klinische praktijk is dit een geruststellende uitkomst. De bruikbaarheid van polyvagaal-geïnformeerde benaderingen (sociaal contact als regulator van fysiologische toestand, vagale tonus als marker van flexibiliteit, co-regulatie als behandelelement) is grotendeels onafhankelijk van de vraag of de critici of Porges gelijk hebben over haaien en longvissen. De waarnemingen die de klinische theorie dragen, zijn waarnemingen aan mensen onder sociale en meer stressvolle omstandigheden. Die blijven geldig zolang ze in eigen recht empirisch worden bevestigd.

En toch raken het verre verleden en de spreekkamer elkaar. Wat zich over honderden miljoenen jaren aftekende, namelijk dat nabijheid pas mogelijk wordt wanneer het lichaam zich veilig genoeg voelt om de verdediging te laten zakken, is precies wat zich in het klein in elke behandelkamer afspeelt. Co-regulatie werkt niet in de eerste plaats door een techniek, maar doordat het zenuwstelsel van de ander de nabijheid opnieuw als veilig leert registreren. De therapeut doet, misschien wel in één ontmoeting, wat de ventrale vagus over de loop van de evolutie mogelijk maakte.

Voor de wetenschappelijke discussie tot slot betekent het exaptatie-perspectief dat de woordenstrijd tot rust mag komen. Taylor en zijn collega’s eindigen hun artikel met een opmerking die als een uitnodiging aan Porges gezien mag worden: een theorie verdient regelmatige toetsing, en zij zijn benieuwd hoe de polyvagaaltheorie zich onder die toetsing zal ontwikkelen.

De vraag is niet wie het gelijk aan zijn kant heeft. De vraag is of de polyvagaaltheorie bereid is haar woordenschat zo bij te stellen dat de bouwsteen-stelling losgemaakt wordt van de samenhang-stelling, en daarmee een evolutionair preciezere én klinisch sterkere formulering krijgt.

Hoe oud?

Wat is dan het antwoord op de vraag waar dit artikel mee begon: hoe oud is de ventrale vagus eigenlijk?

Dat hangt af van wat je ermee bedoelt. De anatomische bouwstenen, ventrolateraal gelegen cardiale vagale neuronen met gemyeliniseerde vezels naar het hart, zijn minstens vijfhonderd miljoen jaar oud en gaan terug tot de gemeenschappelijke voorouder van alle gewervelden. De respiratoir gemoduleerde versie ervan, het patroon waarin het hartritme schommelt op het ritme van de ademhaling, is ongeveer vierhonderd miljoen jaar oud en hangt samen met het ontstaan van longademhaling. De specifieke integratie van hart, ademhaling, stem en gezicht in één samenhangend regulatiesysteem rondom een beweeglijk en expressief gezicht is ongeveer tweehonderd miljoen jaar oud en valt samen met het ontstaan van de zoogdieren.

De ventrale vagus is dus tegelijk heel oud en heel “jong”. Welk antwoord klopt, hangt af van het niveau waarop je kijkt. En dat is waar het exaptatie-perspectief zijn waarde laat zien.

Tot besluit

De vergelijkende fysiologie van Taylor, Wang en Leite is geen aanval op de polyvagaaltheorie als therapeutisch denkkader. Het is een correctie van een specifieke evolutionaire claim, op een terrein waar deze drie onderzoekers tot de grootste autoriteiten ter wereld behoren. Wie hun werk leest als een afkeuring van de PVT, mist een kans op verheldering. Wie het leest als bouwmateriaal voor een rijpere formulering van de polyvagaaltheorie, een formulering die haar bouwstenen onderscheidt van haar samenhang en die samenhang verklaart als exaptatie in plaats van als anatomische uitvinding, heeft een denkraam in handen dat de klinische praktijk beter ondersteunt dan de oorspronkelijke versie deed.

Een afbakening is hier op haar plaats. De kritiek die in dit artikel is besproken, is de evolutionaire kritiek: de vraag of de bouwstenen van het systeem werkelijk zoogdier-eigen zijn. Dat is niet de enige kritiek die de polyvagaaltheorie heeft gekregen. Er zijn ook methodologische vragen, bijvoorbeeld over hoe ventrale vagale activiteit het beste kan worden gemeten, en er is discussie over de klinische claims. Die vallen buiten het bestek van dit artikel. Wat ik hier heb willen laten zien, is dat juist de evolutionaire bezwaren, die op het eerste gezicht het hardst lijken aan te komen, hun scherpte verliezen zodra je ze door de bril van exaptatie bekijkt. De bouwstenen zijn oud, dat punt scoren Taylor en collega’s. Wat zoogdieren ermee doen is nieuw; dat punt blijft voor Porges. En exaptatie is het sleutelpunt waarop die twee waarheden samenkomen.

Een korte methodologische opmerking tot slot. Eerder in dit artikel merkte ik op dat hart, stem en gezicht bij zoogdieren samen iets doen wat de losse delen niet kunnen, en ik beloofde daarop terug te komen. Wie toen aan emergentie dacht, schreef ik, had scherp opgelet. Emergentie is het verschijnsel dat een samenhangend systeem eigenschappen vertoont die in de losse onderdelen niet aanwezig zijn. Wie de polyvagaaltheorie als beschrijving van een geïntegreerd regulatiesysteem leest, ziet daarin een emergente laag: co-regulatie, gevoel van sociale veiligheid, prosodie en affectieve afstemming als eigenschappen die het hele systeem voortbrengt, niet de afzonderlijke onderdelen.

Eén vraag blijft tot slot hangen. Porges schoof de afgelopen jaren zelf al op richting een taal van herbestemming, van ‘repurposing’. Wanneer zou hij, gezien deze beweging, zelf de stap naar het begrip exaptatie hebben gezet?

Nabeschouwing

Het exaptatie-perspectief doet, als ik het overzie, drie dingen tegelijk in het polyvagale debat.

Ten eerste lost het een schijntegenstelling op die de discussie al jaren in een patstelling houdt: de keuze tussen zoogdier-uniciteit en evolutionaire continuïteit. Beide kanten hebben gelijk gehad, alleen op verschillende niveaus, en het exaptatie-begrip geeft de taal om dat verschil expliciet te maken.

Ten tweede verschuift het de zwaarste claim van de polyvagaaltheorie van een kwetsbaar anatomisch niveau, waar Taylor en zijn collega’s empirisch sterk staan, naar een synthese-niveau dat empirisch goed te verdedigen is. Wat bij zoogdieren werkelijk anders is georganiseerd, is niet de aanwezigheid van afzonderlijke bouwstenen, maar de integratie van gezicht, stem en hart in één samenhangend regulatiesysteem. Die stelling staat of valt niet met de vraag of bepaalde vagale vezels al bij de longvis voorkomen.

Ten derde, en dit lijkt paradoxaal maar dat is het niet, maakt het de polyvagaaltheorie juist toetsbaarder dan in haar oorspronkelijke vorm. De claims die overblijven gaan over wat in mensen meetbaar en onderzoekbaar is: de mate waarin gezicht, stem en hart op elkaar reageren, de werking van co-regulatie, de relatie tussen vagale tonus en sociaal gedrag. Dat zijn empirische vragen, geen evolutionaire claims die zich aan toetsing onttrekken.

Wat exaptatie niet doet, en daar wil ik eerlijk over zijn, is alle kritiek op de polyvagaaltheorie opheffen. Er liggen nog open methodologische vragen, zoals hoe ventrale vagale activiteit het beste kan worden gemeten. En de specifieke fylogenetische claims rond de evolutionaire herorganisatie van vagale circuits zijn plausibel, maar minder stevig onderbouwd dan het anatomische deel van de theorie. Hoe strak ook het integratiebeeld dat Porges schetst neuraal werkelijk gerealiseerd is, blijft een open empirische vraag.

Maar voor het evolutionaire deel van het debat, juist waar de PVT-gemeenschap tot nu toe het minst overtuigend heeft gereageerd, biedt exaptatie wat het debat nodig heeft: een herformulering waarin geen winnaar of verliezer wordt aangewezen, maar beide kanten op een hoger niveau worden verzoend. En het is niet zonder betekenis dat Porges zelf sinds 2021 al die kant op beweegt met zijn taal van “repurposing”. Hij gebruikt het woord exaptatie niet, maar hij zegt iets wat er heel dicht tegenaan ligt. Dit artikel maakt die beweging expliciet en plaatst ze in een evolutionair concept waar de biologie al sinds 1982 mee werkt.

Eén observatie tot slot. Misschien is de blijvendste bijdrage van deze hele oefening niet eens het exaptatie-argument zelf, maar de drielagenstructuur die mee komt: evolutionair, neurobiologisch en functioneel. Dat is geen exaptatie-technische kwestie meer, maar een denkraam dat ook in andere debatten in de polyvagaal-literatuur kan helpen om verwarringen tussen niveaus uit elkaar te halen. Als er iets uit dit stuk een eigen leven gaat leiden in de discussie, vermoed ik dat het misschien daar zit.

Als je dit artikel lezenswaardig vond (ja toch, hoop ik?) en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Geraadpleegde literatuur

Berta, A., Sumich, J. L., & Kovacs, K. M. (2015). Marine mammals: Evolutionary biology (3rd ed.). Academic Press / Elsevier.

Campbell, H. A., Leite, C. A. C., Wang, T., Skals, M., Abe, A. S., Egginton, S., Rantin, F. T., Bishop, C. M., & Taylor, E. W. (2006). Evidence for a respiratory component, similar to mammalian respiratory sinus arrhythmia, in the heart rate variability signal from the rattlesnake, Crotalus durissus terrificus. Journal of Experimental Biology, 209(14), 2628–2636. https://doi.org/10.1242/jeb.02278

Doody, J. S., Burghardt, G. M., & Dinets, V. (2023). The evolution of sociality and the polyvagal theory. Biological Psychology, 180, 108569. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2023.108569

Doody, J. S., Dinets, V., & Burghardt, G. M. (2021). The Secret Social Lives of Reptiles. Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Gould, S. J., & Vrba, E. S. (1982). Exaptation, a missing term in the science of form. Paleobiology, 8(1), 4–15.
https://doi.org/10.1017/S0094837300004310

Grigg, G., Nowack, J., Bicudo, J. E. P. W., Bal, N. C., Woodward, H. N., & Seymour, R. S. (2021). Whole-body endothermy: Ancient, homologous and widespread among the ancestors of mammals, birds and crocodylians. Biological Reviews, 97(2), 766–801.
https://doi.org/10.1111/brv.12822

Grossman, P. (2023). Fundamental challenges and likely refutations of the five basic premises of the polyvagal theory. Biological Psychology, 180, 108589. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2023.108589

Grossman, P., & Taylor, E. W. (2007). Toward understanding respiratory sinus arrhythmia: Relations to cardiac vagal tone, evolution and biobehavioral functions. Biological Psychology, 74(2), 263–285. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2005.11.014

Halder, G., Callaerts, P., & Gehring, W. J. (1995). Induction of ectopic eyes by targeted expression of the eyeless gene in Drosophila. Science, 267(5205), 1788–1792.
https://doi.org/10.1126/science.7892602

Popper, K. R. (1959). The Logic of Scientific Discovery. London: Hutchinson.

Porges, S. W. (1995). Orienting in a defensive world: Mammalian modifications of our evolutionary heritage. A Polyvagal Theory. Psychophysiology, 32(4), 301–318.
https://doi.org/10.1111/j.1469-8986.1995.tb01213.x

Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. New York: W.W. Norton.

Porges, S. W. (2021). Polyvagal Theory: A biobehavioral journey to sociality. Comprehensive Psychoneuroendocrinology, 7, 100069. https://doi.org/10.1016/j.cpnec.2021.100069

Porges, S. W. (2022). Polyvagal Theory: A science of safety. Frontiers in Integrative Neuroscience, 16, 871227.
https://doi.org/10.3389/fnint.2022.871227

Porges, S. W. (2023). The vagal paradox: A polyvagal solution. Comprehensive Psychoneuroendocrinology, 16, 100200. https://doi.org/10.1016/j.cpnec.2023.100200

Shubin, N. (2008). De vis in ons (M. van Nieuwstadt, Vert.). Nieuw Amsterdam.

Taylor, E. W., Wang, T., & Leite, C. A. C. (2022). An overview of the phylogeny of cardiorespiratory control in vertebrates with some reflections on the ‘Polyvagal Theory’. Biological Psychology, 172, 108382. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2022.108382

Vorige week verscheen het eerste deel van dit tweeluik, waarin ervaringen van cliënten en professionals met de polyvagaaltheorie centraal stonden. In dit nieuwe artikel leg ik een patroon bloot. De polyvagaaltheorie (PVT) mag kritisch bevraagd worden; dat is waardevol en noodzakelijk. Maar de bewijslast die sommigen van haar verlangen, staat in schril contrast met maatstaven die elders in de wetenschap worden gehanteerd. Die inconsistentie verdient aandacht, want ze wekt de indruk dat er meer meespeelt dan alleen wetenschappelijke motieven1.

Om dat patroon zichtbaar te maken, begin ik niet bij de PVT, maar bij een aantal medische en psychologische behandelingen die al decennia gemeengoed zijn. Want wie de lat wil begrijpen die de PVT wordt opgelegd, moet eerst zien hoe laag die lat elders ligt. Veel behandelingen die dagelijks worden toegepast in klinieken en praktijken, staan namelijk op een fundament dat eigenlijk behoorlijk wankel is. Behandelingen die effect hebben, worden soms pas jaren later bewezen, en behandelingen die effect leken te hebben, blijken soms pas na jaren niet effectief te zijn.

Laat me eerst enkele voorbeelden geven van hoe laag de lat in de wetenschap soms ligt2. Dan wordt het contrast met wat de PVT wordt opgelegd door critici des te scherper.

Paracetamol, nog steeds een raadsel

Paracetamol is het meest gebruikte pijnstillende middel ter wereld. Je koopt het bij elke drogist, zonder recept. En toch weten wetenschappers tot op de dag van vandaag niet precies hoe het werkt.

Wat we weten: paracetamol werkt niet zoals de meeste andere pijnstillers. Ibuprofen en aspirine remmen ontstekingen door in te grijpen op een specifiek proces in het lichaam. Paracetamol doet dat nauwelijks. Hoe het dan wél de pijn verlicht, is nog steeds niet volledig opgehelderd. Er zijn aanwijzingen dat een afbraakproduct van paracetamol, dat in de hersenen wordt gevormd, inwerkt op het pijnsysteem via wegen die normaal gesproken reageren op cannabis-achtige stoffen in ons lichaam (Högestätt e.a., 2005; Mallet e.a., 2023). Maar ook dat is nog niet bewezen. Waarschijnlijk spelen meerdere processen tegelijk een rol.

Niemand eist dat paracetamol van de markt gaat totdat het mechanisme volledig is opgehelderd en dat zou ook absurd zijn; het middel helpt mensen, dat staat buiten kijf. Maar onthoud dit voorbeeld. Ik kom erop terug.

Lithium, gouden standaard zonder verklaring

Voor mensen met een bipolaire stoornis – waarbij stemmingen heftig kunnen wisselen tussen diepe depressie en manie – geldt lithium als een van de meest effectieve medicijnen die er zijn. Ook bij terugkerende depressies wordt het gebruikt. Het heeft sterk bewijs voor het stabiliseren van stemming en het verminderen van het risico op zelfdoding (Cipriani e.a., 2013). Maar wat lithium precies doet in het brein? Dat is minder helder. Het beïnvloedt tientallen processen in het lichaam tegelijk. Welk van die processen de werkzaamheid verklaart, is nog altijd onderwerp van wetenschappelijk debat (Malhi e.a., 2013). We schrijven het voor. Het werkt, maar we weten niet precies hoe. No problem (blijkbaar).

EMDR, zijn oogbewegingen nodig?

EMDR is een goed onderzochte therapie voor mensen met een trauma en is inmiddels opgenomen in richtlijnen wereldwijd. Dat het werkt, staat niet ter discussie. Maar het specifieke onderdeel waaraan EMDR zijn naam dankt – de oogbewegingen – staat dat wél. Wanneer onderzoekers EMDR met oogbewegingen vergeleken met EMDR zónder oogbewegingen, vonden ze in een eerste grote analyse geen verschil in effectiviteit (Davidson & Parker, 2001). Een latere analyse vond wel een bescheiden verschil (Lee & Cuijpers, 2013), maar die studie bevatte een aantal zwakheden die de conclusies minder veelzeggend maken. Een brede overzichtsstudie van 76 onderzoeken concludeerde dat het bewijs voor de specifieke bijdrage van de oogbewegingen niet eenduidig is (Cuijpers e.a., 2020). De meest gesteunde verklaring wijst inmiddels in de richting van werkgeheugenbelasting: het gelijktijdig vasthouden van een herinnering én een mentale taak vermindert de emotionele lading ervan. Dat kun je ook op andere manieren bereiken dan met oogbewegingen.

Werkt EMDR? Ja. Maar niet om de reden die in de naam besloten ligt. En toch staat het in elke traumarichtlijn.

Hechtingstheorie, nuttig, invloedrijk en minder bewezen dan het lijkt

Bowlby’s hechtingstheorie is een van de meest invloedrijke modellen in de psychologie van de twintigste eeuw. De basisgedachte is herkenbaar en intuïtief: de band die een kind in zijn vroege jaren opbouwt met de verzorger(s) legt een basis voor hoe diegene later relaties aangaat, met stress omgaat en zichzelf reguleert. Therapeuten wereldwijd werken ermee. Cliënten herkennen zichzelf erin. Het geeft taal aan iets wat anders moeilijk te benoemen is.

Maar de wetenschappelijke status van hechtingstheorie is wankeler dan de brede acceptatie ervan suggereert. De oorspronkelijke categorieën – veilig, angstig-vermijdend, angstig-ambivalent en gedesorganiseerd – zijn gebaseerd op de Strange Situation, een laboratoriumproef uit 1969 waarbij een peuter enkele minuten van de verzorger wordt gescheiden (Ainsworth & Wittig, 1969). De vraag is: hoe representatief is zo’n korte laboratoriumsituatie voor de complexiteit van een opvoedingsrelatie? En hoe goed voorspelt wat je dan meet eigenlijk hoe iemand als volwassene om zal gaan met relaties? Het antwoord: minder goed dan je zou verwachten (Fraley, 2002). Of vroege hechting latere problemen ook echt veroorzaakt, in plaats van er simpelweg mee samen te hangen, is niet goed aangetoond3.

En dan is er de oversimplificering. In de populaire psychologie is hechtingstheorie inmiddels een verklaringssysteem geworden dat bijna alles kan verklaren – relatieangst, vermijding, burn-out, verslaving. Dat is niet wat Bowlby beschreef, en het doet de theorie geen recht. Een nuttig kader wordt een containerbegrip, en daarmee tegelijk minder bruikbaar en moeilijker te toetsen.

Herkenbaar? Het is een fenomeen dat we ook bij de PVT zien ...

Hernia- en knieoperaties, overbodig?

Dit is waar het echt ongemakkelijk wordt. Discusherniaoperaties werden jarenlang op grote schaal uitgevoerd, en worden dat in veel landen nog steeds. Het verhaal is intuïtief best begrijpelijk: er staat druk op een zenuw, we halen die druk weg, de pijn verdwijnt. Alleen klopt dat verhaal bij nader inzien maar gedeeltelijk.

Een grootschalig Amerikaans onderzoek – de zogenaamde SPORT-trial – vergeleek opereren met conservatief behandelen (= in dit geval fysiotherapie en afwachten). De conclusie: op de lange termijn scoorde opereren nauwelijks beter (Weinstein e.a., 2006). Bovendien blijkt dat een hernia bij veel mensen vanzelf kan verdwijnen, zonder enige ingreep. En er is nog iets opmerkelijks: een groot deel van de bevolking heeft aantoonbare herniaties op een MRI-scan zonder ook maar enige pijn te hebben. De afwijking op de scan en de klacht die iemand ervaart, hangen dus maar matig samen. De scan wordt gebruikt om de ingreep te rechtvaardigen, terwijl die scan eigenlijk niet goed verklaart waarom iemand pijn heeft.

Dan is er nog de parallel met knie-arthroscopie bij artrose – een operatie waarbij kraakbeen in de knie wordt bijgewerkt. In 2002 publiceerden onderzoekers in het gezaghebbende New England Journal of Medicine een studie waarbij een deel van de patiënten een nepoperatie onderging: er werd wel een sneetje gemaakt, maar er werd in de knie niets gedaan. Na twee jaar hadden deze patiënten precies dezelfde uitkomsten als de mensen die wél geopereerd waren (Moseley e.a., 2002). De operatie werkte niet beter dan de verwachting dat er geopereerd was. Het duurde desondanks nog jaren voordat de praktijk veranderde.

Hier ontbreekt dus niet alleen de verklaring; hier ontbreekt ook het werkzame mechanisme zelf. En toch werd er jarenlang gewoon doorgesneden.

Antidepressiva en het serotonine-verhaal

Heel lang was de dominante verklaring voor depressie de zogenaamde serotonine-tekorthypothese: depressie zou worden veroorzaakt door te weinig serotonine in de hersenen, en antidepressiva – de zogenaamde SSRI’s – zouden dat tekort aanvullen. Deze uitleg stond in patiëntenfolders, werd uitgelegd door artsen en gaf mensen een begrijpelijk verhaal over wat er met hen aan de hand was.

In 2022 verscheen een grote overzichtsstudie die al het beschikbare onderzoek op dit gebied samenvatte. De conclusie was helder: er is geen consistent wetenschappelijk bewijs dat depressie wordt veroorzaakt door een tekort aan serotonine (Moncrieff e.a., 2022). SSRI’s helpen een deel van de patiënten, dat staat niet ter discussie. Maar de verklaring die decennialang met grote stelligheid werd verkondigd, klopt niet. Dat een behandeling werkt en dat de theorie erachter klopt, zijn twee verschillende dingen. En hier klopt de theorie niet.

Gebarsten aneurysma – als er geen lat meer is

Er is nooit een gerandomiseerde gecontroleerde studie (= de gouden standaard om de veiligheid en effectiviteit van een behandeling te bepalen) gedaan bij patiënten met een gebarsten abdominaal aneurysma van de aorta (= een scheur in de grote lichaamsslagader, meestal in de buik [=abdomen], die ertoe leidt dat de patiënt inwendig doodbloedt als er niet geopereerd wordt). De controleconditie – “we wachten even af” – heeft nog nooit een ethische commissie gepasseerd, en dat zal ook niet gebeuren. En toch opereren chirurgen wereldwijd dagelijks patiënten met een scheurende aorta, zonder dat iemand roept dat dit onethisch is wegens gebrek aan RCT-bewijs (= randomised controlled trial). De klinische logica volstaat: de slagader barst, de patiënt bloedt dood, we grijpen in. Bewezen mechanisme? Check. Bewezen werkzaamheid via gerandomiseerd onderzoek? Nou, nee, maar niemand die er wakker van ligt.

Het is maar een voorbeeld. Maar het illustreert iets: de roep om bewijs is niet altijd even luid, en niet altijd even consistent. Soms mag klinische logica volstaan. Soms mag gezond verstand het overnemen van het protocol. Het is alleen jammer dat die ruimte niet voor iedereen even royaal wordt uitgemeten.

De dubbele maatstaf en hoe deze in stand wordt gehouden

Herniaoperaties werden jarenlang op grote schaal uitgevoerd en vergoed, terwijl het bewijs voor de meerwaarde ervan al onder druk stond. Een onjuiste verklaring voor depressie werd decennialang aan patiënten uitgelegd. EMDR staat in elke richtlijn, terwijl het meest kenmerkende onderdeel wetenschappelijk gezien nog niet helder is. Dat lijkt niemand te deren.

Een theorie over de werking van het autonome zenuwstelsel, met een stevige basis in de neuroanatomie, herkenbaar in de klinische praktijk en ondersteund door een toenemende hoeveelheid empirisch onderzoek (zie o.a. Porges, 20254), moet volgens sommigen aan strengere eisen voldoen voordat ze serieus genomen mag worden.

Het wordt dus tijd om ook de kritiek zelf kritisch te bekijken. Want de manier waarop de PVT wordt beoordeeld, is niet willekeurig. Deze situatie wordt in stand gehouden door een mix van structurele mechanismen en door de inhoud en de toon van de kritiek zelf. Ik onderscheid zes aspecten:

Het eerste is publicatiebias. Studies met positieve resultaten worden vaker gepubliceerd dan studies met negatieve resultaten. Voor gevestigde behandelingen betekent dat: mislukkingen blijven langer onzichtbaar. Voor nieuwe theorieën zoals de polyvagaaltheorie betekent het: elke kritische stem vindt een podium, terwijl de ondersteunende evidentie strenger wordt beoordeeld.

Het tweede is de vraag wie er eigenlijk bepaalt wat “bewezen genoeg” is. Richtlijncommissies, zorgverzekeraars, tijdschriftredacties; allemaal hebben ze hun eigen belangen, blinde vlekken en netwerken. De polyvagaaltheorie heeft geen machtige institutionele lobby achter zich. Paracetamol en SSRI’s wel. Dat heeft consequenties voor welke behandelingen en theorieën gemeengoed worden en welke zich eerst helemaal moeten bewijzen5.

Het derde is de wisselende meetlat. Het knie-arthroscopie-voorbeeld liet zien dat een nepoperatie even goed werkte als een echte. Het effect bestond volledig uit de verwachting van herstel na de (nep)ingreep. Maar als een PVT-geïnformeerde therapeut iets doet dat helpt, en cliënten herstellen, reguleren, voelen wat ze lang niet voelden, wordt gevraagd om bewijs van het mechanisme; of wordt gezegd dat het onethisch is zo te werken. De maatstaf verschuift al naargelang het uitkomt.

Het vierde is de taal van bewijs zelf. “Niet evidence-based” klinkt als een objectief oordeel: neutraal, wetenschappelijk, onomstotelijk. Maar de term is niet neutraal. Het dominante model van wetenschappelijk bewijs is ontwikkeld voor gestandaardiseerde interventies: een pil, een protocol of een ingreep. Dat model werkt ‘goed’ voor medicijnen of een operatie. Het werkt minder goed voor verklarende theorieën over fysiologische processen, relationele veiligheid of de werking van het autonome zenuwstelsel. Theorieën die niet één interventie beschrijven, maar een onderliggend principe, zoals de PVT, die niet zegt wat een behandelaar moet doen, maar verklaart waarom mensen reageren zoals ze reageren onder druk, in contact, in gevaar en in veiligheid. Wie ‘evidence-based’ als enige maatstaf hanteert zonder de beperkingen te erkennen, sluit bij voorbaat een deel van de werkelijkheid buiten en noemt dat objectiviteit.

Het vijfde is de omgekeerde bewijslast. In het debat rond de PVT wordt regelmatig de claim gemaakt dat polyvagaal-geïnformeerd werken schadelijk is. Maar die claim is nooit onderbouwd met bewijs. Niemand heeft gedocumenteerde gevallen gepresenteerd. Niemand heeft klachtenprocedures aangehaald. Niemand heeft casuïstiek geleverd. De bewijslast voor werkzaamheid wordt geëist, maar de bewijslast voor vermeende toegebrachte schade wordt niet geleverd. Dat is niet wat we wetenschappelijk redeneren noemen, maar een ongefundeerde claim en een redenering die de norm die zij stelt niet op zichzelf toepast. Dat noemen we oneerlijk en misschien zelfs niet-integer.

Zo komen we dan bij de ethische dimensie. In het debat wordt werken vanuit de PVT soms onethisch genoemd, omdat de theorie “niet klopt” of onvoldoende bewezen zou zijn. Dat is een stevige claim. Een claim die, consequent toegepast, ook paracetamol van de markt zou halen, herniaoperaties zou hebben verboden en EMDR uit de richtlijnen zou hebben geschrapt. Niemand trekt die conclusie bij die voorbeelden. Dat roept de vraag op of het wel ethisch is om te stellen dat werken met de PVT onethisch is, en dus wie hier nu eigenlijk een ethische norm schendt.

De manier waarop momenteel kritiek geuit wordt, klinkt niet als wetenschap, maar meer als politiek. En wie de toon, de consistentie en de doelgerichtheid van de kritiek op de PVT nader bekijkt, mag zich afvragen of wetenschappelijke integriteit hier de drijfveer is, of iets heel anders6.

Lees hier deel 1 van dit tweeluik, waarin ik cliënten en professionals vraag om hun ervaringen – positief en negatief – met de polyvagaaltheorie te delen.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Bronnen

Ainsworth, M.D.S. & Wittig, B.A. (1969). Attachment and exploratory behavior of one-year-olds in a strange situation. In B.M. Foss (red.), Determinants of infant behaviour (Vol. 4, pp. 111–136). Methuen.

Cipriani, A., e.a. (2013). Lithium in the prevention of suicide in mood disorders: updated systematic review and meta-analysis. BMJ, 346, f3646. https://doi.org/10.1136/bmj.f3646

Cuijpers, P., e.a. (2020). Eye movement desensitization and reprocessing for mental health problems: a systematic review and meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 49(3), 165–180. https://doi.org/10.1080/16506073.2019.1703801

Davidson, P.R. & Parker, K.C.H. (2001). Eye movement desensitization and reprocessing (EMDR): a meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 69(2), 305–316. https://doi.org/10.1037/0022-006X.69.2.305

Fraley, R.C. (2002). Attachment stability from infancy to adulthood: Meta-analysis and dynamic modeling of developmental mechanisms. Personality and Social Psychology Review, 6(2), 123–151. https://doi.org/10.1207/S15327957PSPR0602_03

Grossman, P., e.a. (2026). Why the polyvagal theory is untenable. An international expert evaluation of the polyvagal theory and commentary upon Porges, S.W. (2025). Clinical Neuropsychiatry.
https://doi.org/10.36131/cnfioritieditore20260110

Högestätt, E.D., e.a. (2005). Conversion of acetaminophen to the bioactive N-acylphenolamine AM404 via fatty acid amide hydrolase-dependent arachidonic acid conjugation in the nervous system. Journal of Biological Chemistry, 280(36), 31405–31412.
https://doi.org/10.1074/jbc.M501489200

Kok, B.E. & Fredrickson, B.L. (2010). Upward spirals of the heart: Autonomic flexibility, as indexed by vagal tone, reciprocally and prospectively predicts positive emotions and social connectedness. Biological Psychology, 85, 432–436.
https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2010.09.005

Lee, C.W. & Cuijpers, P. (2013). A meta-analysis of the contribution of eye movements in processing emotional memories. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 44(2), 231–239. https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2012.11.001

Malhi, G.S., e.a. (2013). Potential mechanisms of action of lithium in bipolar disorder. CNS Drugs, 27(2), 135–153.
https://doi.org/10.1007/s40263-013-0039-0

Mallet, C., Desmeules, J., Pegahi, R. & Eschalier, A. (2023). An updated review on the metabolite (AM404)-mediated central mechanism of action of paracetamol (acetaminophen): experimental evidence and potential clinical impact. Journal of Pain Research, 16, 1081–1094. https://doi.org/10.2147/JPR.S393809

Moncrieff, J., e.a. (2022). The serotonin theory of depression: a systematic umbrella review of the evidence. Molecular Psychiatry, 28, 3243–3256. https://doi.org/10.1038/s41380-022-01661-0

Moseley, J.B., e.a. (2002). A controlled trial of arthroscopic surgery for osteoarthritis of the knee. New England Journal of Medicine, 347(2), 81–88. https://doi.org/10.1056/NEJMoa013259

Porges, S.W. (2026). When a critique becomes untenable: A scholarly response to Grossman et al.’s evaluation of polyvagal theory. Clinical Neuropsychiatry.
https://doi.org/10.36131/cnfioritieditore20260111

Quintana, D.S., Guastella, A.J., Outhred, T., Hickie, I.B. & Kemp, A.H. (2012). Heart rate variability is associated with emotion recognition: Direct evidence for a relationship between the autonomic nervous system and social cognition. International Journal of Psychophysiology, 86(2), 168–172.
https://doi.org/10.1016/j.ijpsycho.2012.08.012

Weinstein, J.N., e.a. (2006). Surgical vs nonoperative treatment for lumbar disk herniation: the Spine Patient Outcomes Research Trial (SPORT). JAMA, 296(20), 2441–2450.
https://doi.org/10.1001/jama.296.20.2441

Een theorie die de mensen niet bereikt, verandert niets. De polyvagaaltheorie (PVT) heeft in dertig jaar een wereldwijd publiek bereikt en een vraag die me al een tijdje bezighoudt is wat die mensen eraan gehad hebben.

In het debat rond de PVT klinkt de laatste tijd regelmatig de suggestie dat polyvagaal geïnformeerd werken onethisch of zelfs schadelijk zou zijn. Kwalificaties die beslist niet passen bij mijn ervaringen1, maar die ik niet zonder meer naast me neer wil leggen. Er is immers een kans dat er iets van waar is en deze suggesties – die werden gedaan zonder verdere onderbouwing met cliëntverhalen – maakten me, behalve boos, ook nieuwsgierig.

Onder dit artikel wil ik daarom ervaringen verzamelen. Van cliënten, therapeuten, collega’s en van cursisten die een training bij me volgden. Ik doe dat enerzijds om de waarde van de polyvagaaltheorie voor de klinische praktijk te illustreren met voorbeelden en anderzijds om casussen (“gevallen”) waarbij mogelijk schade door de polyvagaaltheorie is ontstaan te verzamelen. Op deze manier anekdotisch bewijs verzamelen is, voor zover ik weet, nog niet eerder gedaan, dus dat maakt mijn oproep des te relevanter.

Het artikel dat je nu gaat lezen, vormt samen met mijn artikel over bewijsvoering en dubbele standaarden in de wetenschap en de ethiek van kritiek een tweeluik dat eerlijk wil kijken naar wat de PVT mensen geeft én waar het misgaat. Omdat beslissingen over wat professionals wel of niet mogen gebruiken op feiten moeten steunen en niet op ongefundeerde claims, en omdat de klinische waarde van de PVT te groot is om haar aan een oneerlijk debat te verliezen.

Taal voor wat geen naam had

Een van de meest gehoorde reacties van mensen die voor het eerst kennismaken met de PVT is een variant op hetzelfde thema: “Eindelijk begrijp ik waarom ik doe wat ik doe.” Het verhaal van de werking van het autonome zenuwstelsel is meer dan een cognitieve verklaring; het geeft erkenning en voelt vaak als een opluchting. Ontschuldigend is een woord dat hierbij past.

Mensen die jarenlang dachten dat ze “zwak” waren omdat ze bevroren in stressvolle situaties, leren dat bevriezen geen karakterfout is, maar een biologische overlevingsreactie, ouder dan taal en ouder dan het menselijk bewustzijn. Mensen die zichzelf beschrijven met woorden als “altijd aan staan” herkennen de sympathische activatie als iets wat hun zenuwstelsel heeft geleerd, niet als iets wat ze zijn. De verschuiving van oordeel en vaak ook zelfveroordeling en schaamte naar begrip is voor veel mensen het begin van herstel (Porges, 2011).

Een cliënte die werkte met oefeningen van Deb Dana, beschreef het zo: “Het was een eyeopener om te begrijpen waarom mijn zenuwstelsel reageert zoals het reageert. Ik zat constant in een toestand van activatie en voelde me aan het einde van de dag leeg. Toen ik begreep waar ik op de ladder stond (de ladder is een hulpmiddel, ontwikkeld door Dana om de PVT uit te leggen aan cliënten), begon ik anders met mezelf om te gaan. Mijn brein catastrofeerde (= negatief ‘omdenken’) ineens veel minder.” (Muller & Vu, 2022)

In de behandelkamer

Voor therapeuten die werken met trauma heeft de PVT iets wezenlijks veranderd: de focus is verschoven van het verhaal van de woorden naar de fysiologie, oftewel het verhaal dat het lichaam vertelt. Van “wat is er gebeurd” naar “wat doet het lichaam nu”. Dat is geen kleine verandering.

Polyvagaal geïnformeerde behandelaars leren bewuster te ‘werken’ met signalen van gevaar en veiligheid; in de behandelruimte en in de manier waarop ze contact maken, bijvoorbeeld met hun lichaamshouding en hun stem. De therapeutische relatie hangt dan veel minder af van de woorden, maar wordt een fysiologisch co-regulatieproces (Porges & Dana, 2018). Eerste onderzoeken suggereren dat de kwaliteit van de therapeutische band samenhangt met autonome regulatie bij cliënten, en dat hartslagvariabiliteit iets zegt over hoe veilig een cliënt de relatie ervaart – en zelfs over de uitkomst van de therapie (Blanck e.a., 2019).

Dat heeft praktische gevolgen. Therapeuten die werken vanuit de PVT letten op prosodie van stem, op oogcontact, op de inrichting van de ruimte. Ze begrijpen waarom een cliënt die “geen contact kan maken” niet onwillig is, maar fysiologisch niet beschikbaar, en stappen niet in de valkuil van meer druk zetten of meer vragen stellen. Ze werken met het zenuwstelsel in plaats van tegen het gedrag.

Kinderen, scholen en vroege ontwikkeling

De PVT heeft ook buiten de therapiekamer ingang gevonden. In het onderwijs, in de kinderzorg, in de neonatologie. Kinderarts Marilyn Sanders en kinderpsychiater George Thompson beschrijven hoe polyvagaal geïnformeerde zorg het verschil kan maken voor kinderen die vroeg trauma of hechtingsproblemen hebben doorgemaakt. Dat deden ze niet door meer gesprekken te houden, maar door ervoor te zorgen dat de kinderen meer veiligheid ervaarden. Sensitieve verzorgers die leren hoe het zenuwstelsel van een kind veiligheid signaleert en verwerkt, kunnen een belangrijke positieve invloed hebben op de ontwikkeling van het kind (Sanders & Thompson, 2022).

In Spanje volgden 585 basisschoolleerlingen een adem- en hartslagvariabiliteitstraining, gebaseerd op polyvagale principes. Na afloop vertoonden de kinderen significant lagere angst- en stressniveaus (Ruiz-Aranda e.a., 2022).

Al deze onderzoeken wijzen consistent in een richting: werken met het zenuwstelsel loont, ook buiten de spreekkamer.

Het Safe and Sound Protocol

Een van de meest praktische toepassingen van de PVT is het Safe and Sound Protocol (SSP), een luisterprogramma met gefilterde muziek dat het auditieve systeem traint om menselijke stemfrequenties als veilig te herkennen en minder afgestemd te raken op lagere tonen (die associëren met roofdieren) en hogere tonen (die associëren met alarmkreten). Het is ontwikkeld door Porges zelf en wordt inmiddels wereldwijd toegepast.

De eerste studies met volwassenen met autisme lieten verbeteringen zien in sociale responsiviteit, met name op het gebied van sociaal bewustzijn (Kawai e.a., 2023). Het gaat vooralsnog om pilotstudies met kleine groepen. Grotere, gecontroleerde studies zijn nodig. Mensen met angstklachten, ADHD en trauma rapporteren in de praktijk verminderde sensorische overgevoeligheid, meer emotionele regulatie en een vergroot vermogen tot contact; ervaringen die als illustratief gelden, niet als veelzeggend wetenschappelijk bewijs.

SSP is uiteraard geen wondermiddel. Sommige mensen ervaren de stimulering als te intens, met name bij een te snelle opbouw. Dat onderstreept iets essentieels: ieder instrument vereist deskundig gebruik. En daar ligt volgens mij een mechanisme achter een deel van de kritiek op de PVT: negatieve ervaringen met het SSP doen het goed aan de professionele borreltafel en stralen vervolgens af op de hele polyvagaaltheorie. Een begrijpelijk mechanisme, dat we vaker tegenkomen en waar soms dubbele standaarden worden gehanteerd. In het artikel van volgende week ga ik hier uitgebreid op in.

Somatic Experiencing

Een andere toepassing die naadloos aansluit op polyvagale principes is Somatic Experiencing® (SE), ontwikkeld door Peter Levine. Waar de PVT beschrijft hóé het zenuwstelsel reageert op gevaar en veiligheid, biedt SE een methodiek om vastgelopen overlevingsreacties voorzichtig te ontladen. Levine observeerde dat dieren in het wild na een bedreigende situatie letterlijk schudden en trillen; een fysiologische ontlading van de opgebouwde mobilisatie-energie. Bij mensen wordt die ontlading vaak geblokkeerd. SE werkt met precies die blokkade: niet door het trauma opnieuw te beleven, maar door het zenuwstelsel langzaam te begeleiden naar voltooiing van een onderbroken reactie (Levine, 1997).

Wat SE en de PVT verbindt, is een gedeeld uitgangspunt: het lichaam is niet het probleem, maar de weg naar herstel. SE-therapeuten werken met wat Eugene Gendlin, grondlegger van focusing, de “felt sense” noemde, een concept dat Levine overnam en centraal stelde in zijn methode. Je zou kunnen zeggen dat felt sense de subtiele, lichamelijke gewaarwording is die voorafgaat aan emoties en gedachten (Gendlin, 1978). Door daar aandacht aan te geven, in een tempo dat het zenuwstelsel aankan, ontstaat ruimte voor regulatie die je met praten alleen niet bereikt. Cliënten beschrijven na SE-sessies vaak een gevoel van ontspanning dat ze lang niet meer hebben gekend; als iets wat het lichaam zelf deed zodra het de ruimte en veiligheid voelde om dat te doen.

Vanuit polyvagaal perspectief is dat niet toevallig. SE werkt het meest effectief wanneer de cliënt voldoende ventrale vagale tonus heeft om de ervaring te verdragen; de zone waarbinnen activatie draaglijk blijft en integratie mogelijk wordt (Dana, 2018); wat Daniel Siegel het ‘window of tolerance’ noemde (Siegel, 1999) en wat Levine op vergelijkbare wijze beschreef. Een zenuwstelsel dat diep in shutdown zit, kan ontlading nog niet aan. De therapeut werkt daarom eerst aan veiligheid en contact, dan aan regulatie en mobilisatie, dan pas aan voltooiing en integratie. Dat is precies de volgorde die de polyvagale hiërarchie voorspelt: ventrale regulatie als voorwaarde voor alles wat daarna komt.
SE en PVT beschrijven in wezen hetzelfde landschap: de PVT als kaart2, SE als route. Levine en Porges zijn al decennia bevriend en Levine heeft de PVT al vroeg omarmd, want ze gaf hem een verklaring voor wat hij al jaren zag gebeuren bij zijn cliënten3.

Creativiteit, beweging en de kunstzinnige therapieën

De PVT heeft ook een theoretisch fundament geboden voor vakgebieden die al lang werkten met het lichaam en de zintuigen, maar dat niet altijd goed konden verklaren. Beeldende therapie, psychomotorische therapie, muziektherapie, dans; al deze vormen werken direct in op het autonome zenuwstelsel via sensorische en bewegingservaringen. De PVT biedt daarvoor een neurowetenschappelijke verklaringstaal.

Onderzoekers van de HAN University of Applied Sciences in Nijmegen beschrijven hoe polyvagale principes (aandacht voor fysieke en sensorische ervaring, co-regulatie, werken vanuit veiligheid) naadloos aansluiten op wat kunstzinnige en psychomotorische therapeuten al deden. De theorie geeft hun werk academische taal en vergroot tegelijk het inzicht in wáárom bepaalde interventies werken (Haeyen, 2024).

Wat de PVT geeft dat cognitieve modellen niet geven

Mensen die – soms jarenlang – in cognitieve therapie hebben gezeten en “weten” dat hun angst irrationeel is, maar haar toch blijven voelen, herkennen vaak iets belangrijks in de polyvagaaltheorie: denken alleen verandert je fysiologie niet afdoende in de richting van veiligheid. Je kunt jezelf niet uit een toestand van shutdown redeneren. Je kunt een vluchtreactie niet wegargumenteren. Het zenuwstelsel werkt op een niveau waar woorden niet komen en vraagt daarom een andere benadering.

Porges heeft dat treffend samengevat als een herformulering van Descartes: niet “ik denk, dus ik besta”, maar “ik voel mezelf, dus ik besta” (Porges, 2022). Het klinkt filosofisch, maar het raakt aan iets wat veel mensen in therapie missen: erkenning dat het lichaam niet de vijand is, maar de gids. Dat de reacties die hen in de weg zitten geen zwakheden zijn, maar littekens van iets wat hen ooit heeft geholpen te overleven. En dan is er nog iets wat veel mensen herkennen: het gevoel zichzelf niet echt te voelen, alsof ze van een afstand naar hun eigen leven kijken4. Vanuit de PVT is dat een verklaarbaar verschijnsel: een zenuwstelsel dat zichzelf heeft afgesloten om te overleven.

Dit reframe – van pathologie naar adaptatie (= van stoornis naar aanpassing) – is voor veel cliënten en therapeuten de kern van wat de PVT geeft. Niet een diagnose, maar een verhaal dat herkend wordt en waarmee gewerkt kan worden.

Mijn eigen ervaringen

Ik werk inmiddels ruim zes jaar als mindfulnesstherapeut op de deeltijdafdeling van de afdeling Psychiatrie van het Gelre Ziekenhuis in Apeldoorn. Ik verzorg daar groeps- en individuele sessies mindfulness. Daarin verweef ik regelmatig elementen van Somatic Experiencing. De mensen die in de groepen zitten en op individuele sessie komen, hebben naast een psychiatrisch gelabeld beeld ook een lichamelijk probleem (anders hoef je niet naar een ziekenhuispsychiater). Voor nagenoeg alle mensen geldt dat ze op zijn zachtst gezegd liever niet in hun lijf willen voelen, dat ze dit ontwend zijn, een verstoorde relatie met hun lichaam hebben, tot aan het chronisch boos zijn op hun lijf en het zelfs soms haten.

In iedere groep leg ik na een aantal weken de polyvagaaltheorie uit. Ik gebruik daarbij eenvoudige taal (dat heb ik ook moeten leren) en teken en schrijf het whiteboard vol.

Een van de meest gehoorde reacties op zo'n volgetekend whiteboard is: “Nou, schrijf mijn naam daar maar bij”, oftewel: herkenning, er vallen kwartjes, mensen zien verbanden, snappen beter waarom ze reageren zoals ze reageren en zien meer in dat hun zenuwstelsel eigenlijk een “normale” reactie geeft op de abnormale gebeurtenissen die in hun leven zijn voorgevallen. Of het nu mishandeling is, gepest zijn, een ongeluk, een spoedoperatie, ernstige ziekte of een andere heftige gebeurtenis; het lichaam is het gevoel van veiligheid kwijtgeraakt en heeft zich – heel verstandig, maar helaas vaak met ongewenste gevolgen voor het hier en nu – aangepast door uit voorzorg sneller in een defensieve autonome staat te gaan. Buiten de bewuste controle en wil om, met een intentie om te beschermen.

De polyvagaaltheorie is wat mij betreft zeer helpend en geeft richting aan het verloop van een sessie. Hij motiveert mensen daarbij om te oefenen – ondanks dat het pittig is om weer te leren voelen in het lijf – met de meditaties die ik ze geef om thuis mee te oefenen, maar ook om live tijdens de contacten een oefening die ik begeleid mee in te gaan en er nadien over uit te wisselen en zo steeds beter signalen van veiligheid te leren herkennen en te laten groeien.

Ja, ik heb ook regelmatig gemerkt dat cliënten mijn uitleg niet goed begrepen en ik heb zelf ook moeten wennen aan welke woorden en oefeningen werken en welke niet. Bij mijn weten heb ik de ontstane misverstanden in verreweg de meeste gevallen kunnen herstellen en heb ik me in de loop van de tijd steeds meer geoefend om de PVT uit te leggen in eenvoudige taal, zonder daarbij al te veel nuance te verliezen.
Hier hebben we vermoedelijk een fenomeen dat nooit te voorkomen is: hoe wordt je uitleg gehoord en onthouden?

Deel je verhaal

Allemaal belangrijke informatie. Niet (of nog niet?) als bewijs in wetenschappelijke zin, maar als levende kennis, die ik ook zal delen met het Polyvagaal Instituut Nederland, waar een aangepaste versie van dit artikel is geplaatst.

De weg naar evidence-based gaat vaak via practice-based.

Jullie verhalen helpen me te begrijpen hoe de PVT werkelijk landt in de praktijk, en ze vormen een rijkere basis voor een gesprek dan alleen abstracte debatten over neuroanatomie.

En ook: waar ging het mis?

Mijn werkhypothese – en ik noem het expliciet een hypothese, niet een vooroordeel – is dat wanneer polyvagaal-geïnformeerd werken schade veroorzaakt, de oorzaak niet de theorie zelf is. Ik vermoed dat het vaak zal gaan om onvoldoende opgeleide therapeuten die de theorie te simpel toepassen. Of om misrepresentatie van de PVT; te veel populariseren waarbij nuance verloren gaat en mensen met te stellige beweringen worden geconfronteerd. Of om algemene therapeutische onkunde die niets met de PVT te maken heeft en die naast schade aan de cliënt ook schade aan de PVT toebrengt. Stephen Porges zelf heeft beschreven dat de PVT in wellness- en coachingcontexten soms wordt ingezet op manieren die de wetenschappelijke diepgang van de theorie niet weerspiegelen, en dat dat een kwestie is van opleiding en verantwoordelijkheid in de vertaling van de theorie naar de praktijk, niet van de theorie zelf (Porges, 2025).

In al deze gevallen kan schade ontstaan, dat kan ik me goed voorstellen. Dat is ernstig en ieder ‘geval’ is er één te veel. Maar misinterpretatie van de theorie en incompetentie van therapeuten kun je de polyvagaaltheorie niet aanrekenen.

Maar mijn hypothese is een hypothese. En hypothesen verdienen toetsing. Dus als jij – als cliënt, als therapeut, als supervisor of opleider – situaties kent waarin polyvagaal geïnformeerd werken aantoonbaar bijdroeg aan schade, wil ik die graag horen. Concrete gevallen, gedocumenteerde situaties, klachtenprocedures. Het is belangrijk om dat te gaan verzamelen, om ervan te leren. Want als die evidentie bestaat, wil ik haar kennen. En als ze niet bestaat – dan is dat ook een antwoord op de vraag hoe gevaarlijk de polyvagaaltheorie eigenlijk is. Een antwoord dat ook gehoord mag worden.

Lees hier deel twee van dit tweeluik, over bewijsvoering en dubbele standaarden in de wetenschap en de ethiek van kritiek.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Bronnen

Blanck, P., Stoffel, M., Bents, H., Ditzen, B., & Mander, J. (2019). Heart rate variability in individual psychotherapy: Associations with alliance and outcome. Journal of Nervous & Mental Disease, 207(6), 451–458. https://doi.org/10.1097/NMD.0000000000000994

Dana, D. (2018). The polyvagal theory in therapy: Engaging the rhythm of regulation. W.W. Norton & Company.

Gendlin, E.T. (1978). Focusing. Everest House.

Haeyen, S. (2024). A theoretical exploration of polyvagal theory in creative arts and psychomotor therapies for emotion regulation in stress and trauma. Frontiers in Psychology, 15, 1382007. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1382007

Kawai, H., e.a. (2023). Initial outcomes of the Safe and Sound Protocol on patients with adult autism spectrum disorder: Exploratory pilot study. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(6), 4862. https://doi.org/10.3390/ijerph20064862

Levine, P. (1997). Waking the tiger: Healing trauma. North Atlantic Books.

Muller, R.T. & Vu, L.H. (2022). Polyvagal theory: An approach to understanding trauma. Psychology Today, juni 2022. https://www.psychologytoday.com/us/blog/talking-about-trauma/202206/polyvagal-theory-approach-understanding-trauma

Porges, S.W. (2011). The polyvagal theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. W.W. Norton & Company.

Porges, S.W. (2022). Polyvagal theory: A science of safety. Frontiers in Integrative Neuroscience, 16, 871227. https://doi.org/10.3389/fnint.2022.871227

Porges, S.W. & Dana, D. (red.) (2018). Clinical applications of the polyvagal theory: The emergence of polyvagal-informed therapies. W.W. Norton & Company.

Porges, S.W. (2025). Polyvagal theory: Current status, clinical applications and future directions. Clinical Neuropsychiatry, 22(3), 169–184. https://doi.org/10.36131/cnfioritieditore20250301
Nederlandse vertaling:

Ruiz-Aranda, D., e.a. (2022). Reducing anxiety and social stress in primary education: A breath-focused heart rate variability biofeedback intervention. International Journal of Environmental Research and Public Health. PMC9407856. https://doi.org/10.3390/ijerph191610181

Sanders, M.R. & Thompson, G.S. (2022). Polyvagal theory and the developing child: Systems of care for strengthening kids, families, and communities. W.W. Norton & Company.

Siegel, D.J. (1999). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are. Guilford Press.

Recent duikt er opnieuw een golf van berichten op die beweren dat de polyvagaaltheorie (PVT) wetenschappelijk is afgeschreven. De aanleiding is een artikel van Paul Grossman, getiteld Why the Polyvagal Theory is Untenable. Het stuk heeft – ondanks een adequate respons van Stephen Porges – bij een aantal therapeuten en psychologen tot twijfel geleid. Maar wie de kritiek naast de theorie zelf legt, stuit op een opvallend patroon: Grossman bestrijdt alweer en nog steeds voor het grootste deel een versie van de PVT die grondlegger Stephen Porges zelf nooit heeft beschreven.

Naast het feit dat ik zelf bezig ben met enkele verdiepende artikelen hierover, kwam ik van de week een filmpje tegen van Justin Sunseri, waarin hij adequaat een aantal zaken uitlegt. Ik besloot er een vertaalde samenvatting van te maken.

De vagale paradox: twee verschillende vragen

De polyvagaaltheorie begint bij een neurologische puzzel die Stephen Porges de vagale paradox noemde. Zijn vraag was concreet: hoe kan één en dezelfde zenuw – de nervus vagus – zowel levensbeschermend als levensgevaarlijk zijn? Als RSA (respiratoire sinusaritmie) wordt opgevat als een marker van gezonde vagale regulatie, hoe valt dan te verklaren dat andere vagale responsen – zoals bradycardie (= trage hartslag) en apneu (= ademstilstand) bij prematuren (= te vroeg geborenen) – juist met levensbedreigende ontregeling samenhangen? Deze paradox vormde de basis voor Porges’ hypothese dat het vagale systeem in verschillende functionele eenheden verdeeld (= gedifferentieerd) is.

Grossman herformuleert deze vraag en maakt er een meetprobleem van: RSA is gewoon een onnauwkeurige maatstaf voor vagale harttonus, en dat verklaart de schijnbare tegenstrijdigheid. Maar daarmee beantwoordt hij een andere vraag dan Porges stelde. Porges vroeg niet of RSA een betrouwbaar meetinstrument is. Hij vroeg waarom dezelfde zenuw tegengestelde overlevingsuitkomsten produceert. Dat is een neurobiologische vraag, geen methodologische.

Dit onderscheid is van belang. De vagale paradox was de drijvende kracht achter Porges’ onderzoek naar de hersenstam, wat uiteindelijk leidde tot de ontdekking van twee anatomisch gescheiden vagale banen die vanuit verschillende hersenstamkernen ontspringen en fundamenteel verschillende functies hebben. Grossman adresseert de vagale paradox niet in de vorm waarin Porges haar stelt, en gaat evenmin in op het door Porges voorgestelde anatomische onderscheid tussen verschillende vagale circuits als verklaring.

RSA als meetinstrument, niet als fundament

Een groot deel van Grossmans artikel is gewijd aan de tekortkomingen van RSA als index van vagale harttonus. Als RSA onbetrouwbaar is, zo lijkt de redenering, dan valt het hele theoretische gebouw van de PVT om. Maar dit miskent wat Porges zelf over RSA heeft geschreven.

In een publicatie uit 2023 stelt Porges expliciet dat RSA een venster is op de functie van de ventrale vagus – een meetinstrument om polyvagaal-geïnformeerde hypothesen te toetsen – maar geen fundament van de theorie zelf. De vergelijking met een thermometer is hier verhelderend: als een koortsthermometer onnauwkeurig meet onder bepaalde omstandigheden, volgt daaruit niet dat koorts als criterium voor infectie onhoudbaar is. Kritiek op het instrument raakt niet de onderliggende werkelijkheid die het probeert te meten.

Grossman citeert het bewuste 2023-artikel van Porges. Hij is er dus van op de hoogte. Waarom hij desondanks RSA behandelt als de spil waar de hele theorie om draait, blijft onduidelijk.

Freeze en shutdown: twee verschillende toestanden

Een ander punt van kritiek betreft de relatie tussen bradycardie en de bevriezingsrespons. Grossman stelt dat er bij freeze geen bradycardie optreedt, en gebruikt dit als argument tegen de theorie. Maar in de polyvagaaltheorie worden freeze en shutdown als twee verschillende toestanden beschreven.

Shutdown is een dorsaal-vagale respons: een slappe, passieve ineenstorting – denk aan het dood-veinzen van een muis in de bek van een kat. Bradycardie past daarbinnen als fysiologische respons. Freeze daarentegen is een gecombineerde toestand: immobiliteit door gelijktijdige activatie van het dorsale vagale systeem én het sympathische systeem. Het lichaam staat stil maar staat intern onder hoogspanning – vergelijkbaar met een paniekaanval waarbij iemand verstijft. Bij die gecombineerde activatie is een bradycardie juist níét te verwachten.

Dus bij freeze treedt inderdaad geen bradycardie op, precies zoals Grossman én de PVT stellen.

Toegegeven: de terminologie rond freeze en shutdown is in de literatuur niet altijd consistent; dit is een punt waar regelmatig verwarring ontstaat. Ook Grossman maakt dit onderscheid niet, wat zijn redenering op dit punt behoorlijk verzwakt.

Gemyeliniseerde zenuwen bij niet-zoogdieren

Grossman wijst op onderzoek waaruit blijkt dat ook niet-zoogdieren – haaien, vissen, reptielen – beschikken over snelwerkende gemyeliniseerde zenuwen die de hartslag direct kunnen beïnvloeden. Zijn conclusie: als deze anatomie niet exclusief is voor zoogdieren, kan ze ook geen bijzondere zoogdierinnovatie voor sociale betrokkenheid zijn.

Maar de polyvagaaltheorie stelt dat ook helemaal niet. Porges heeft dit punt herhaaldelijk verduidelijkt: de theorie draait niet om de vraag of snelwerkende vagale zenuwen exclusief zijn voor zoogdieren. Het gaat om de evolutionaire verplaatsing van de hersenstamkern waaruit die zenuwen ontspringen. Bij zoogdieren wordt een zogenaamde ventrale verschuiving beschreven: een evolutionaire herorganisatie van vagale controle, waarbij naast de oudere projecties vanuit de nucleus dorsalis motorius (vandaar dorsale vagus) een prominente rol ontstaat voor vagale banen die ontspringen in de nucleus ambiguus, meer ventraal (voilà, de ventrale vagus) in de hersenstam.

Deze organisatie is functioneel cruciaal, omdat de nucleus ambiguus nauw verbonden is met kernen die betrokken zijn bij gezichtsexpressie, vocalisatie (= stemgebruik) en auditieve verwerking (= gevoeligheid voor geluid). Zo ontstaat een geïntegreerd systeem waarin hartregulatie en sociale communicatie met elkaar samenhangen. Dat is de evolutionaire claim van de PVT – niet dat snelle vagale zenuwen uniek zoogdierlijk zijn.

Sociaal gedrag bij reptielen

Grossman merkt op dat moderne reptielen veel complexer sociaal gedrag vertonen dan lang werd aangenomen: langdurige paarbinding, gezamenlijke ouderlijke zorg, sociaal leren. Als argument tegen de polyvagaaltheorie mist dit zijn doel, en Porges heeft dat ook zo beantwoord.

De PVT is niet geïnteresseerd in het sociale gedrag van moderne reptielen als zodanig, maar in de specifieke evolutionaire overgang van gemeenschappelijke uitgestorven voorouders naar zoogdieren. Wat moderne reptielen sindsdien hebben ontwikkeld, volgt een afzonderlijk evolutionair traject. Voor zover er overeenkomsten zijn in sociaal gedrag, kunnen die worden opgevat als voorbeelden van convergente evolutie, waarbij vergelijkbare gedragingen via verschillende onderliggende biologische systemen tot stand komen.

Bovendien beschrijft de theorie een zeer specifieke integratie: de koppeling van hartregulatie aan gezichtsexpressie, stem en gehoor, waardoor sociale signalen als een warme stemklank, oogcontact of glimlach fysiologische kalmering bij anderen kunnen bewerkstelligen (co-regulatie). Dat is iets anders dan het sociale gedrag dat Grossman beschrijft bij reptielen.

Voor wie heeft Grossman zijn artikel geschreven?

Los van de inhoudelijke bezwaren valt iets op aan de opzet van het artikel. Abstract en inleiding richten zich expliciet op therapeuten en andere hulpverleners die de PVT in hun praktijk gebruiken. De drie laatste van de twaalf conclusies gaan over psychologie en behandeling, en moedigen zorgprofessionals aan de theorie te verlaten.

Dat is opmerkelijk, want het artikel bevat geen nieuwe argumenten tegen de PVT. Grossman herhaalt standpunten die hij al jaren publiceert, en waarop Porges meerdere malen heeft gereageerd. Het artikel presenteert zich in wetenschappelijke termen, maar lijkt tegelijkertijd gericht op lezers die de primaire literatuur niet systematisch volgen.

Dat maakt het schadelijk voor een eerlijke beoordeling van de PVT: wie de oorspronkelijke formuleringen van de theorie niet kent, heeft weinig houvast om de kritiek inhoudelijk te beoordelen. De kloof tussen wat Grossman bestrijdt en wat Porges daadwerkelijk beweert, wordt alleen zichtbaar als je theorie en kritiek naast elkaar legt. Het effect is inmiddels zichtbaar: therapeuten en verschillende populaire psychologiekanalen hebben de conclusies overgenomen zonder te toetsen of de beschreven kritiek en de theorie overeenkomen.

Aangezien dit niet de eerste keer is dat Grossman deze strategie toepast, is het lastig dit als een onschuldige vergissing te kenschetsen.

Werk aan de winkel

Dat betekent niet dat Grossman nergens een punt heeft. De vraag hoe ventrale vagale activiteit betrouwbaar gemeten kan worden, blijft open, ook zonder dat RSA een fundament van de theorie is. De fylogenetische claims – over de evolutionaire herorganisatie van vagale circuits bij de overgang naar zoogdieren – zijn plausibel, maar minder stevig onderbouwd dan het anatomische deel van de theorie. En de terminologie rond freeze, shutdown en collapse is binnen de PVT-gemeenschap zelf niet altijd consistent, wat vergelijkend onderzoek bemoeilijkt. Dat zijn reële kwesties, en ze verdienen serieuzere aandacht dan ze tot nu toe hebben gekregen.

Conclusie

Wetenschappelijke kritiek is waardevol, en de polyvagaaltheorie is niet immuun voor vragen of verbetering. Er zijn legitieme debatten over de mate waarin RSA als proxy voor ventrale vagale activiteit bruikbaar is, over de vraag hoe robuust de evolutionaire claims zijn, en over de precieze anatomische grenzen van het sociale betrokkenheidssysteem.

Maar Grossmans artikel gaat daar grotendeels niet over. Het bestrijdt een vagale paradox die Porges nooit formuleerde, behandelt RSA als een fundament dat Porges zelf expliciet heeft gerelativeerd, verwart freeze met shutdown, en mist het evolutionaire kernpunt van de theorie over de nucleus ambiguus. Wie de bronnen naast elkaar legt, ziet dat de kern van de kritiek niet aansluit op de kern van de theorie.

De polyvagaaltheorie is niet dood. Ze is onderwerp van een lopend wetenschappelijk debat, en dat is precies waar ze hoort te zijn; alleen zou dat debat over andere vragen moeten gaan dan degene die Grossman stelt.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Inleiding

Als je je vinger op je pols legt en je hartslag voelt, lijkt het meestal alsof je hart in een mooi regelmatig ritme klopt; als een metronoom: tiktak, tiktak, tiktak. Maar schijn bedriegt, want bij nauwkeurige meting blijkt dat de tijd tussen opeenvolgende hartslagen voortdurend varieert, met fracties van seconden; soms voelbaar, vaak niet. Dit natuurlijke versnellen en vertragen van je hartslag wordt hartslagvariabiliteit genoemd, Heart Rate Variability in het Engels, afgekort HRV.

Het ligt voor de hand om het Engelse Heart Rate Variability te vertalen met hartritmevariabiliteit, en het zou ook nog mooi zijn met het oog op de afkorting HRV, maar dat zou om twee redenen niet kloppen. Ten eerste is de vertaling van het Engelse rate niet ritme, maar hoeveelheid, in de zin van ‘aantal per tijdseenheid’, dus frequentie. Daarom is de beste vertaling van heart rate → hartslagfrequentie (of korter: hartslag). Ten tweede is het van belang om te beseffen dat het echt niet het ritme is dat varieert, maar de frequentie. Van een variabel hartritme worden cardiologen blij, want dan is er iets te behandelen 🤪. Bekende hartritmevariaties, die zelfs stoornissen kunnen worden, zijn boezemfibrilleren en extrasystolen.

Dus het Engelse HRV moeten we in het Nederlands vertalen met hartslagvariabiliteit. Ik blijf de afkorting HRV gebruiken, en dan refereer ik dus aan de Engelse term. Dat doe ik omdat ik me wil voegen naar het gangbare taalgebruik. Probeer maar te zoeken op HSV, dan krijg je weinig zinvolle respons of vooral HRV-resultaten1.

OK, terug naar HRV!
Lange tijd werd deze variabiliteit gezien als ruis, als iets storends dat je moest wegfilteren om de “echte” informatie te ontdekken. Maar in de afgelopen decennia is HRV uitgegroeid tot een belangrijke en veelbelovende biomarker in de gezondheidswetenschappen. Het blijkt namelijk dat deze variabiliteit helemaal geen storing is, maar een signaal dat een beeld geeft van de flexibiliteit en veerkracht van je autonome zenuwstelsel, het deel van je zenuwstelsel dat onbewust al je belangrijke levensfuncties reguleert.

In dit artikel neem ik je mee in de wereld van HRV: wat het is, hoe het ontstaat, wat het betekent voor je gezondheid, en hoe het kan helpen bij het begrijpen van stress, trauma, veerkracht en welzijn. Voor geïnteresseerden in de polyvagaaltheorie is het van belang om inzicht in HRV te hebben en het verschil met RSA 😳 te kennen (waarover binnenkort een Relaxicon-onderwerp verschijnt).

Wat is Heart Rate Variability?

De basis: van hartslag naar hartslagvariabiliteit

Je hartslag of hartfrequentie wordt uitgedrukt in slagen per minuut, bijvoorbeeld zestig, zeventig of tachtig slagen per minuut bij een rustende volwassene. Dit getal suggereert een vaste, constante frequentie. Maar als je zou inzoomen op de tijd tussen individuele hartslagen, zou je zien dat deze tijd voortdurend fluctueert, ook als de mate van activiteit niet verandert.

Stel, je hartslag is gemiddeld zestig slagen per minuut. Dat betekent gemiddeld één hartslag per seconde. In werkelijkheid fluctueert deze timing continu: de eerste hartslag volgt na 0,95 seconden, de tweede na 1,02 seconden, de derde na 0,98 seconden, de vierde na 1,05 seconden. Deze kleine verschillen, deze variabiliteit, vormen samen je HRV.

De golf van je hartritme

Als je deze variaties in de tijd uitzet op een grafiek, zie je een golvend patroon ontstaan. Het hart versnelt en vertraagt voortdurend, vaak synchroon met je ademhaling: tijdens inademing versnelt je hartslag lichtjes, tijdens uitademing vertraagt je hartslag weer. Deze ritmische op-en-neer beweging is geen toeval. Het weerspiegelt de voortdurende dialoog tussen je hart en je hersenstam en wordt gemedieerd (= gereguleerd, gestuurd) door het autonome zenuwstelsel.

Het autonome zenuwstelsel: de onzichtbare dirigent

Om HRV te begrijpen, moeten we eerst kennismaken met het autonome zenuwstelsel, het systeem dat automatisch, buiten je bewuste wil om, je levensfuncties reguleert: je hartslag, ademhaling, spijsvertering, bloeddruk, lichaamstemperatuur en nog veel meer.

Twee hoofdspelers en een derde, minder bekende

Het autonome zenuwstelsel bestaat uit twee hoofdtakken die vaak in tegengestelde richting werken. Het sympathische zenuwstelsel bereidt je lichaam voor op actie; denk aan werken, sporten of de vecht-of-vluchtreactie. Het verhoogt je hartslag, versnelt je ademhaling, verwijdt je pupillen, verhoogt je bloeddruk en mobiliseert energie. Dit systeem wordt geactiveerd bij inspanning, stress, opwinding, gevaar of uitdaging.

Daarnaast werkt het parasympathische zenuwstelsel als tegenwicht. Het ondersteunt rust, herstel en spijsvertering: de rust-en-herstelmodus. Dit systeem verlaagt je hartslag, verdiept en vertraagt je ademhaling, bevordert spijsvertering, ondersteunt herstel en groei, en conserveert energie. De belangrijkste zenuw van dit systeem is de nervus vagus (Latijn voor “zwervende zenuw”), die van je hersenstam naar beneden loopt2 en vele organen innerveert (= “voorziet van zenuwvezels”, of “stuurt zenuwsignalen naar”), waaronder je hart.

De polyvagaaltheorie (Porges, 1994) onderscheidt binnen het parasympathische systeem twee functioneel verschillende vagale paden. De zogenaamde ventrale vagus bestaat uit gemyeliniseerde (= “geïsoleerde”) vezels, die zorgen voor snelle, flexibele hartregulatie en die daarnaast sociale betrokkenheid ondersteunen. De dorsale vagus bestaat uit ongemyeliniseerde vezels, die vooral spijsvertering en metabolisme (= stofwisseling) reguleren en onder extreme stress verstarring/immobilisatie kunnen ondersteunen. Voor HRV is vooral de ventrale vagus relevant, omdat deze snelle, beat-to-beat modulatie van de hartslag mogelijk maakt.

Een delicate balans, of liever: een flexibele dans

Vroeger dacht men dat het autonome zenuwstelsel werkte als een simpele weegschaal: meer sympathisch betekent automatisch minder parasympathisch, en vice versa. Maar de werkelijkheid is complexer en genuanceerder. Het autonome zenuwstelsel functioneert meer als een orkest met meerdere instrumenten die samen een dynamische compositie spelen. Afhankelijk van de context – ben je aan het sporten, aan het mediteren, in gesprek, aan het eten, gestrest of ontspannen – verschuift de balans voortdurend. En precies die flexibiliteit, die voortdurende aanpassing, is wat HRV meet.

Mechanismen achter de variatie

Ademhaling: de primaire dirigent

De belangrijkste bron van HRV is je ademhaling. Dit fenomeen heet Respiratoire Sinus Aritmie (Respiratory Sinus Arrhythmia in het Engels, afgekort als RSA), en het werkt als volgt. Tijdens inademing expandeert je borstkas en daalt de druk in je borstkas. Dit trekt meer bloed naar je hart (verhoogde veneuze return). Tegelijkertijd signaleert je hersenstam: “We hebben meer bloed, we kunnen sneller pompen.” Je vaguszenuw vermindert tijdelijk zijn remmende invloed op je hart, waardoor je hartslag lichtjes versnelt.

Tijdens uitademing ontspant je borstkas en normaliseert de druk. Minder bloed stroomt terug naar het hart. Je hersenstam signaleert: “We kunnen rustiger aan doen.” Je vaguszenuw hervat zijn remmende werking en je hartslag vertraagt weer. Deze ademhalingsgekoppelde hartritme-oscillatie (= schommeling, pendelen) is zo belangrijk dat ze een eigen naam heeft gekregen: RSA. Meer hierover vind je in het binnenkort te verschijnen aparte Relaxicon-artikel over RSA.

Waarom is dit nuttig? Dit zorgt voor een efficiënte koppeling tussen je ademhaling (zuurstofopname) en je hartslag (zuurstoftransport). Het is een prachtig voorbeeld van hoe je lichaam voortdurend optimaliseert.

De baroreflex: bloeddrukregulatie

Je lichaam heeft sensoren (zogenaamde baroreceptoren [baro = druk]) in de wanden van je grote bloedvaten (vooral in je halsslagaders en aortaboog) die voortdurend je bloeddruk monitoren. Als je bloeddruk stijgt, registreren deze sensoren dat en sturen ze een signaal naar je hersenstam. Je hersenstam activeert vervolgens de vaguszenuw en je hartslag daalt (om de bloeddruk te verlagen). Omgekeerd versnelt je hartslag bij dalende bloeddruk.

Deze baroreflex werkt op een iets langzamere cyclus dan ademhaling (ongeveer elke zeven tot tien seconden) en draagt bij aan de low-frequency component van HRV. Je zou kunnen zeggen: een tweede, minder opvallend ritme.
Het is een feedbacksysteem dat helpt om je bloeddruk binnen veilige grenzen te houden.

Thermische regulatie, hormonale invloeden en meer

Je lichaamstemperatuur schommelt subtiel gedurende de dag en wordt beïnvloed door beweging en inspanning, omgevingstemperatuur, dag-nachtritme en emotionele toestand. Deze variaties vragen om aanpassingen in je doorbloeding en hartslag, wat bijdraagt aan very-low-frequency-variaties in HRV; een derde ritme dus3.

Ook hormonen zoals adrenaline, cortisol en andere signalen uit je endocriene systeem beïnvloeden je hartslag op de wat langere termijn. Deze werken langzamer dan zenuwsignalen, maar dragen bij aan de baseline-verschuivingen in HRV.

Tenslotte beïnvloeden ook je mentale en emotionele toestand de HRV. Angst, woede en stress leiden tot verhoogde sympathische activiteit en verlaagde HRV. Rust, veiligheid en verbinding verhogen de parasympathische activiteit en daarmee HRV. Aandacht en concentratie verlagen HRV tijdelijk (mentale inspanning), terwijl ontspanning en meditatie HRV verhogen.

Wat zegt HRV over je gezondheid?

HRV als spiegel van autonome flexibiliteit

De kern van wat HRV onthult, is autonome flexibiliteit: het vermogen van je lichaam – en dan specifiek het autonome zenuwstelsel – om soepel en passend te reageren op wisselende eisen. Een hoge HRV suggereert dat je autonome zenuwstelsel veerkrachtig en adaptief is: het kan schakelen tussen rust en activiteit, tussen focus en ontspanning, tussen inspanning en herstel.

Hoge HRV wordt geassocieerd met betere cardiovasculaire (= hart en bloedvaten) gezondheid, goede fysieke fitheid, effectievere stressregulatie, betere emotieregulatie, grotere psychologische veerkracht (resilience), sneller herstel na inspanning, een gezonder metabool profiel (bloedsuiker, cholesterol), en een lager risico op hart- en vaatziekten.

Lage HRV wordt geassocieerd met verhoogd risico op hart- en vaatziekten, chronische stress en burn-out, angst en depressie, PTSS en trauma, diabetes en metabool syndroom, chronische ontstekingen, slechte slaapkwaliteit en verminderd herstelvermogen.

HRV meten en beoordelen

De gouden standaard: ECG

De meest nauwkeurige manier om HRV te meten is via een elektrocardiogram of ECG. Dit registreert de elektrische activiteit van je hart met hoge precisie. De zogenaamde R-piek in het ECG-signaal (de hoogste uitslag) markeert elke hartslag. De tijd tussen twee opeenvolgende R-pieken heet de R-R interval of inter-beat interval. HRV-analyse berekent de variabiliteit in deze R-R intervallen, zie de blauwe pijlen hieronder4.

Het heeft geen zin om een analyse te doen van een paar seconden, want daarin zijn er maar enkele hartslagen en daaruit kun je geen variabiliteit bepalen. De typische meetduur varieert van kortetermijn metingen van vijf tot tien minuten (voor acute metingen; ook het ECG hierboven is te kort) tot langetermijn metingen van vierentwintig uur (Holter-monitoring, voor klinische doeleinden).

Moderne alternatieven: wearables en apps

De laatste jaren zijn er talloze draagbare apparaten op de markt gekomen die HRV kunnen meten. Hartslagmeters met borstsensor (zoals Polar of Garmin) schijnen best nauwkeurig te zijn, omdat ze werken met elektrische signalen, vergelijkbaar met die van een ECG. Smartwatches met optische sensoren (zoals Apple Watch of Fitbit) gebruiken licht om je hartslag te meten via je pols. Deze zijn veel minder nauwkeurig dan borstsensoren, maar vaak voldoende voor het volgen van trends. Er zijn ook smartphone-apps die via de camera je hartslag registreren door lichtschommelingen in je vinger te meten, maar de kwaliteit van deze apps varieert sterk. Tenslotte zijn er dedicated HRV-devices zoals de Inner Balance van HeartMath.

Voor betrouwbare metingen is consistentie van belang. Meet bij voorkeur elke dag op hetzelfde moment, in dezelfde houding (liggen of rustig zitten), en onder vergelijkbare omstandigheden. Veel experts adviseren om 's ochtends, vlak na het wakker worden, te meten, omdat dan externe invloeden minimaal zijn: je hebt nog niet gegeten, geen cafeïne gedronken en (hopelijk) geen stress of inspanning gehad. Hierdoor reflecteert je meting vooral je baseline-autonome staat. Maar als 's ochtends niet haalbaar is, kun je ook een ander vast moment kiezen, bijvoorbeeld voor het avondeten of voor het slapengaan, zolang je dit consistent toepast.

Verschillende manieren om variabiliteit te beschrijven

HRV kan op verschillende manieren worden uitgedrukt. De meest gebruikte methoden zijn zogenaamde tijdsdomein-metingen en frequentiedomein-metingen.

Tijdsdomein-metingen: simpel en direct

Deze metingen beschrijven de variabiliteit in tijd, zonder verdere wiskundige transformaties. Er zijn drie veelvoorkomende manieren waarop dan geteld kan worden. Dat zijn achtereenvolgens:

1. SDNN (Standard Deviation of NN intervals) is de standaarddeviatie van alle R-R intervallen en geeft een globaal beeld van totale HRV.

2. RMSSD (Root Mean Square of Successive Differences) meet de variabiliteit tussen opeenvolgende hartslagen.

3. pNN50 (percentage of NN intervals differing by >50ms) geeft het percentage van opeenvolgende hartslagen die meer dan vijftig milliseconden verschillen.

Het voordeel van tijdsdomein-metingen is dat ze eenvoudig te begrijpen zijn, minder vatbaar voor technische artefacten, en goed bruikbaar voor dagelijkse tracking. Omdat het hele verhaal nogal technisch is, ga ik over deze meet- en telmethode in deze voetnoot5 de diepte in.

Frequentiedomein-metingen: de componenten gescheiden

Via een zogenaamde spectraalanalyse (een wiskundige techniek gebaseerd op Fourier-transformatie) kan HRV worden opgesplitst in verschillende frequentiebanden. Dit toont vervolgens de verschillende bronnen van variabiliteit (zie ook hierboven, bij Mechanismen achter de variatie). In deze voetnoot6 leg ik dat uit, als je er technisch in geïnteresseerd bent.

Het voordeel van frequentiedomein-metingen is dat ze verschillende bronnen van variabiliteit kunnen onderscheiden en nuttig zijn voor onderzoek naar specifieke mechanismen. Maar ze zijn complexer en vatbaarder voor meetfouten.

Wat is een “goede” HRV?

Er is geen universeel getal dat “goed” of “slecht” is. HRV hangt af van leeftijd (HRV daalt met het ouder worden), fitheid (sporters hebben meestal hogere HRV), geslacht (mannen hebben vaak iets hogere HRV dan vrouwen), genetica (erfelijke verschillen bestaan), context (rust, slaap, activiteit, stress) en gezondheid (chronische ziekten verlagen HRV).

Belangrijker dan absolute waarden zijn trends over tijd. Is je HRV aan het stijgen of dalen? Hoe snel komt je HRV terug na inspanning of stress? Reageert je HRV flexibel op veranderende omstandigheden?

Dan heb ik toch enkele waarden voor je op een rijtje gezet:
Hoger is meestal beter, maar het gaat dan vooral om hoog voor jóu.

Een paar grove richtwaarden (voor de veelgebruikte maat RMSSD):
< 20 ms → laag (vaak stress, vermoeidheid, ontregeling)
20–40 ms → gemiddeld
40–70 ms → goed
70+ ms → zeer goed (vaak bij fitte, goed gereguleerde mensen)

Maar let op: een stabiele HRV van 35 die goed past bij jouw lichaam is “gezonder” dan een grillige HRV van 60. Als je het simpel wilt houden, kun je zeggen dat je HRV goed is als:

• hij redelijk stabiel is,

• hij past bij jouw leeftijd en conditie,

• hij daalt bij stress en weer herstelt,

• jij je over het algemeen energiek en veerkrachtig voelt.

HRV verbeteren: wat kun je doen?

Het goede nieuws is dat je HRV niet in steen gebeiteld is. Je kunt het beïnvloeden door je leefstijl aan te passen. Een kleine greep uit de mogelijkheden:

Regelmatige beweging, maar met mate

Matige aerobe training zoals wandelen, fietsen of zwemmen, drie tot vijf keer per week, werkt goed. Ook intervaltraining (afwisselend intensief en rustig) is effectief. Yoga, Tai Chi en Qigong combineren beweging, ademhaling en mindfulness. Let wel op: overtraining heeft een tegengesteld effect. Herstel is even belangrijk als training.

Ademhalingsoefeningen

Langzaam en diep ademhalen is een van de meest directe manieren om HRV te verhogen. Een langzame ademhaling (vijf tot zes ademhalingen per minuut) stimuleert de nervus vagus. Een langere uitademing dan inademing activeert het parasympathische systeem en verhoogt direct de RSA-component van HRV.

Een eenvoudige oefening: adem vier tot vijf seconden in door je neus, adem zes tot acht seconden uit door je neus of mond, herhaal dit vijf tot tien minuten, en doe dit dagelijks. Geavanceerde methoden omvatten HRV-biofeedback (adem op je “resonantiefrequentie” met visuele feedback, meestal rond zes ademhalingen per minuut) en coherente ademhaling (HeartMath-methode).

Mindfulness en meditatie

Meditatieve praktijken zijn effectief bewezen om HRV te verhogen. Mindfulness-meditatie richt zich op aandacht voor het moment zonder oordeel. Compassie-meditatie cultiveert positieve gevoelens. Regelmatige meditatie van bijvoorbeeld twintig minuten per dag kan HRV structureel verhogen. Al na enkele weken is een merkbaar effect te zien.

Slaaphygiëne

Optimaliseer je slaap door een regelmatig slaapritme aan te houden (zelfde bed- en opsta-tijd), zeven tot negen uur per nacht te slapen, en voor een donkere, koele slaapkamer te zorgen (zestien tot negentien graden Celsius is ideaal). Vermijd schermen één tot twee uur voor bedtijd (blauw licht remt melatonine). Drink geen cafeïne na twee uur ’s middags en vermijd alcohol (dit verstoort diepe slaap).

Sociale verbinding en co-regulatie

Positieve sociale interacties verhogen de HRV. Breng tijd door met geliefden en vrienden, zoek fysiek contact (knuffelen, aanraking) en onderneem samen ontspannende activiteiten. Ons autonome zenuwstelsel kan co-reguleren (“afstemmen”) met dat van anderen. In veilige, verbonden interacties kunnen beide personen een verhoogde HRV ervaren. Dit is een kernprincipe uit de polyvagaaltheorie.

Groene omgeving

Tijd doorbrengen in de natuur verhoogt de HRV, verlaagt stresshormonen (cortisol) en verbetert de stemming. Wandelen in bos of park, of tuinieren, allemaal goed! Zelfs uitzicht hebben op groen is al helpend.

Muziek en geluid

Rustgevende muziek kan de HRV verhogen. Denk aan langzame, harmonische muziek (zestig tot tachtig beats per minuut), natuurgeluiden (golven, regen, bos), of binaural beats (omstreden, maar sommige mensen ervaren effect).

Net zo belangrijk: vermijd wat HRV schaadt

Om dweilen met de kraan open te vermijden, is het handig om chronische stress uit je leven te bannen (zoek hulp, train mindfulness, pas werkbelasting aan), evenals roken, alcohol, langdurig zitten (sta elk uur even op, beweeg), slaaptekort en junkfood.

HRV en de polyvagaaltheorie

De polyvagaaltheorie biedt een interessant neurobiologisch kader om HRV te begrijpen binnen een evolutionair en relationeel perspectief. Hierbij is vooral de RSA-component van belang, waarover ik de komende tijd meer zal schrijven.

Toekomstperspectieven

Het veld van HRV-onderzoek groeit snel. Door continue HRV-monitoring kunnen interventies op maat worden aangeboden. Just-in-time interventies zijn mogelijk, waarbij een app een ademhalingsoefening stuurt als de HRV daalt. Personalized coaching via AI analyseert HRV-patronen en geeft gepersonaliseerd advies.

HRV wordt steeds vaker gecombineerd met andere biomarkers zoals slaapfasen (via EEG of accelerometer), activiteitenniveau (via bewegingssensoren), huidgeleiding (electrodermal activity), lichaamstemperatuur en bloedsuiker (bij diabetici). Dit geeft een multi-dimensionaal beeld van de fysiologische gezondheid.

HRV kan een rol spelen in vroege detectie van cardiovasculaire risico’s, burn-out en overbelasting en van depressie (de HRV daalt vaak vóór symptomen verschijnen).

HRV-biofeedback wordt steeds toegankelijker via apps met real-time feedback, VR-omgevingen die reageren op HRV, en games die je leren je autonome staat te reguleren.

Actuele onderzoeksrichtingen omvatten HRV en het immuunsysteem, HRV en het darmmicrobioom, HRV en neuroplasticiteit, en HRV bij neurodiversiteit (autisme, ADHD).

Conclusie

Heart Rate Variability of Hartslagvariabiliteit is meer dan een technische meting: het is een venster op de veerkracht van je systeem, een spiegel van je autonome flexibiliteit, en een biomarker van welzijn en gezondheid.

Een hoge HRV duidt op een adaptief, veerkrachtig systeem dat kan schakelen tussen rust en actie, tussen herstel en prestatie, tussen verbinding en focus. Het weerspiegelt je vermogen om te reageren op een dynamische, veeleisende wereld zonder vast te lopen in rigiditeit of uitputting.

Het is fijn dat je HRV niet vastligt. Door bewuste keuzes (regelmatige beweging, gezonde slaap, ademhalingsoefeningen, zinvolle sociale verbindingen, mindfulness) kun je je HRV positief beïnvloeden en daarmee je gezondheid ondersteunen.

Het omgaan met HRV vraagt om nuance en context. Het is geen wondermiddel, geen vervanging voor professionele zorg, en geen absoluut getal dat “succes” of “falen” definieert. Het is meer een kompas dan een bestemming; een hulpmiddel om jezelf beter te leren kennen, patronen te herkennen en om op je pad naar welzijn te kunnen navigeren.

In een tijd waarin stress, burn-out en chronische ziekten toenemen, biedt HRV een wetenschappelijk gefundeerde, toegankelijke manier om preventief te werken aan gezondheid. Het nodigt uit tot zelfonderzoek, zelfredzaamheid en zelfcompassie en tot het erkennen dat ons lichaam voortdurend met ons communiceert, als we maar leren luisteren.

Bronnen

Een niet-complete lijst van geraadpleegde bronnen:

Porges, S.W. (1995). Orienting in a defensive world: Mammalian modifications of our evolutionary heritage. Psychophysiology, 32(4), 301-318.

Porges, S.W. (2007). The polyvagal perspective. Biological Psychology, 74(2), 116-143.

Grossman, P., & Taylor, E.W. (2007). Toward understanding respiratory sinus arrhythmia: Relations to cardiac vagal tone, evolution and biobehavioral functions. Biological Psychology, 74(2), 263-285.

Porges, S.W. (2023). The Vagal Paradox: A Polyvagal Solution. Comprehensive Psychoneuroendocrinology, 16, 100200.

Shaffer, F., & Ginsberg, J.P. (2017). An Overview of Heart Rate Variability Metrics and Norms. Frontiers in Public Health, 5, 258.

Thayer, J.F., & Lane, R.D. (2009). Claude Bernard and the heart-brain connection: Further elaboration of a model of neurovisceral integration. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 33(2), 81-88.

Dit artikel maakt deel uit van het Relaxicon op RelaxMore.net.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Dit artikel is onderdeel van “De Polyvagale Wereld” op RelaxMore.net en is bedoeld als toegankelijk startpunt voor iedereen die nog weinig kennis heeft van de polyvagaaltheorie. Aanvullende artikelen op RelaxMore.net en in het Relaxicon verdiepen specifieke thema’s zoals neuroceptie, co-regulatie en fawning. Vragen zijn welkom in de comments.

Inleiding

De polyvagaaltheorie gaat over de communicatie tussen hersenen en lichaam. Ze beschrijft hoe interne en externe signalen, grotendeels buiten ons bewustzijn om, ons gevoel van veiligheid beïnvloeden en ons gedrag sturen. De theorie biedt inzicht in de intelligentie van onze evolutionaire erfenis: miljoenen jaren lang heeft die erfenis ons zenuwstelsel gevormd, met als doel ons te beschermen en optimaal samen te werken met onze omgeving.

De theorie raakt meerdere vakgebieden tegelijk: psychologie, fysiologie, evolutiebiologie en neurologie. Deze synthese maakt haar soms complex, maar ook juist zo waardevol – ze verbindt wat in de reguliere geneeskunde nog te vaak los van elkaar wordt behandeld.

Ben je therapeut of zorgverlener en geïnteresseerd in deze materie?

Ik heb een tweedaagse training ontwikkeld:
”De Polyvagaaltheorie en Traumaresponsen”.
Verdiepende theorie met een vertaalslag naar de praktijk.

Check deze training

De wetenschap van het gevoel van verbondenheid en veiligheid

Opmerkelijk dat William James in 1914 al aanvoelde hoe bepalend ons zenuwstelsel is voor ons welzijn. Precies tachtig jaar later onderbouwde Stephen Porges dit wetenschappelijk in de polyvagaaltheorie. Veiligheid – of liever: het innerlijk erváren van veiligheid – heeft daarin een belangrijke plaats:

Waar gaat de polyvagaaltheorie over?

Het autonome zenuwstelsel – het deel dat onbewust allerlei lichaamsfuncties regelt – blijkt meer te zijn dan alleen een besturing van onze fysiologie. Het bevat ook de kernstructuren die ons veiligheid of dreiging laten ervaren. De polyvagaaltheorie beschrijft wat je zou kunnen noemen de taal van ons autonome zenuwstelsel.

Hoogleraar psychiatrie en neurowetenschapper Stephen Porges publiceerde de theorie in 1994. Hij laat zien hoe de evolutie van ons autonome zenuwstelsel verklaart waarom we reageren op stress, dreiging en sociaal contact zoals we doen. Daarbij legt hij verbanden tussen autonome ontregeling en een breed scala aan lichamelijke en mentale klachten.

De polyvagaaltheorie gaat steeds meer over verbinding en liefde: over de factoren die verbinding mogelijk maken, en over wat er gebeurt als die verbinding ontbreekt. Zo biedt ze ook handvatten voor bredere maatschappelijke vraagstukken: hoe maken we de wereld een veiligere plek?

De polyvagaaltheorie gaat over hoe ons lichaam reageert op de verschillende uitdagingen in het leven. Deze reacties zijn dus gebaseerd op de evolutie van ons autonome zenuwstelsel.

Tijdens onze evolutionaire geschiedenis als gewervelden is dat autonome zenuwstelsel geleidelijk aan veranderd. Bij deze veranderingen zijn nieuwe banen of circuits ontstaan. Deze circuits functioneren in een hiërarchie; de nieuwere circuits remmen de oudere circuits af. Deze oudere circuits zijn verdedigings- of beschermingscircuits.

In de geneeskunde en verschillende therapieën beginnen we nu meer inzicht te krijgen in de rol die een ontregeld autonoom zenuwstelsel heeft bij veel ziekten, en vooral chronische ziekten. Ook op de mentale gezondheid heeft het autonome zenuwstelsel grote invloed.

Een niet goed gereguleerd autonoom zenuwstelsel (= gedisreguleerd, oftewel uit balans) kan volgens de polyvagaaltheorie (PVT) een verklaring zijn voor o.a. een aantal buikklachten (waaronder obstipatie, prikkelbaredarmsyndroom, spastische darm), voor de meeste posttraumatische verschijnselen, prikkelovergevoeligheid en een aantal verschijnselen die we onder de autistische kenmerken scharen.

Het mooie van Porges’ werk is dat hij niet alleen een theorie bedacht heeft, maar óók de praktische consequenties overziet. Hij stelt andere – meer lichaamsgerichte – behandelopties voor, waarmee inmiddels ook al goede resultaten worden behaald. De laatste jaren besteedt Porges in zijn werk steeds meer aandacht aan de praktische implicaties van de polyvagaaltheorie.

De polyvagaaltheorie gaat steeds meer over liefde en verbinding. De theorie biedt inzicht in de factoren die verbinding mogelijk maken, maar ook in de factoren die een rol spelen als we verbinding missen of verliezen. Zo kunnen we door deze nieuwe wetenschap leren wat in onze maatschappij helpend gaat zijn om van de wereld een meer liefdevolle plek te maken.

Wat betekent ‘polyvagaal’?

Poly betekent ‘meerdere’, vagaal verwijst naar de nervus vagus, een van de belangrijkste hersenzenuwen van ons lichaam. Polyvagaal betekent dus: ‘meerdere vagale banen’. De indruk kan ontstaan dat de theorie alleen over de nervus vagus gaat, maar dat is niet zo. Ook een viertal andere hersenzenuwen speelt een rol, en de theorie beschrijft het hele autonome zenuwstelsel in samenhang.

Hoe staat de polyvagaaltheorie er wetenschappelijk voor?

De polyvagaaltheorie heeft in de klinische praktijk (traumaverlening, lichaamsgerichte therapie, ontwikkelingspsychologie) brede ingang gevonden. Pioniers als Peter Levine (Somatic Experiencing®), Bessel van der Kolk en Pat Ogden herkenden in Porges’ werk eindelijk de neurobiologische verklaring voor wat zij al jaren in de behandelkamer waarnamen: de weg naar traumaheling gaat via het lichaam.

Tegelijkertijd is er wetenschappelijke discussie. De meest uitgesproken kritiek komt van wetenschappers Grossman en Taylor, die vraagtekens plaatsten bij een aantal anatomische en evolutionaire details van de theorie – met name rond de interpretatie van de nervus vagus en de evolutionaire ordening van vagale circuits. Porges heeft op deze kritiek gereageerd en delen van zijn formulering verfijnd. Dat debat is niet volledig gesloten, en dat hoort ook zo: zo werkt wetenschap.

De kern van de polyvagaaltheorie – dat ons autonome zenuwstelsel in een hiërarchie van overlevingscircuits opereert, en dat veiligheid de basis is voor verbinding en herstel – staat als klinisch verklaringsmodel overeind en wordt verder onderbouwd. Elders op deze website bespreek ik het wetenschappelijk debat uitgebreider; ook de website van het Polyvagaalinstituut Nederland is in dit kader de moeite van het volgen waard.

De drie pijlers van de polyvagaaltheorie

De polyvagaaltheorie rust op drie onderling verbonden inzichten. Op verreweg de meeste plaatsen worden deze pijlers in dezelfde volgorde genoemd, namelijk 1: Autonome hiërarchie; 2: Neuroceptie en 3: Co-regulatie.

Er wordt over pijler 1 het meest geschreven en gesproken, maar dat is wat mij betreft geen reden om deze pijler in het overzicht ook als eerste te beschrijven. Ik kies tegenwoordig voor een “chronologische volgorde”: wat gebeurt er achtereenvolgens in het echte leven? Dan ziet het rijtje er anders uit, namelijk:

1. Neuroceptie (het scanproces dat alles in gang zet) en dan het op basis daarvan “geregeld” worden van de …

2. Autonome hiërarchie.

3. Co-regulatie staat dan op plaats drie, maar dat is en blijft een lastige, op welke plaats je hem ook zet.

Normaal gesproken zou hier een betaalmuur komen, maar omdat ik dit een belangrijk artikel vind voor iedereen die belangstelling heeft voor de polyvagaaltheorie, heb ik de betaalmuur in dit artikel verwijderd.

Pijler 1: Neuroceptie – onze onbewuste veiligheidsradar

Ons zenuwstelsel scant voortdurend de omgeving, ons eigen lichaam en het relationele veld op signalen van veiligheid of dreiging. Dit gebeurt razendsnel, automatisch en volledig buiten onze bewuste waarneming. Porges noemt dit proces neuroceptie: de neurale detectie van veiligheid, gevaar of levensbedreiging.

Neuroceptie verschilt van perceptie. Perceptie is bewust waarnemen; neuroceptie is een dieper, ouder systeem dat al reageert vóórdat de hersenschors het heeft verwerkt. Dat verklaart waarom we soms gespannen worden in een situatie die ‘objectief’ veilig lijkt, of juist ontspannen terwijl anderen zich zorgen maken: onze neuroceptie reageert op subtiele signalen die we niet bewust opmerken.

De drie informatiekanalen van de neuroceptie

De neuroceptie gebruikt drie informatiestromen om tot een conclusie te komen of het op dit moment op de plek waar we zijn veilig is of dat er (levensbe)dreiging is.

• Externe signalen: omgevingsgeluiden, lichtintensiteit, ruimtelijke openheid of beslotenheid, vertrouwdheid van een plek en alle andere informatie die via de zintuigen binnenkomt.

• Interne signalen: spanning in spieren, hartritme, ademhaling, buikgevoel, pijn, moeheid, misselijkheid, temperatuurgewaarwording, honger, dorst; kortom, alles wat via interoceptie (de “inwendige zintuigen”) binnenkomt.

Bij mensen met een chronische aandoening is dit kanaal extra relevant, en vaak ook extra problematisch: het lichaam stuurt voortdurend signalen van onveiligheid of dreiging – pijn, uitputting, ongemak – waardoor de neuroceptie structureel gekleurd wordt richting gevaar, ook als er van buitenaf geen dreiging is. Dat verklaart waarom chronische pijn en vermoeidheid zo nauw verweven zijn met autonome ontregeling.

• Relationele signalen: dit zijn de signalen die direct van het zenuwstelsel van de ander komen: stemtoon en stemklank, gezichtsuitdrukking en oogcontact, lichaamshouding en beweging, en de aanrakingskwaliteit. Het gaat dus niet om de omgeving of context als zodanig, maar om wat het andere lichaam uitstraalt en wat ons zenuwstelsel daarvan oppikt, nog voordat we er bewust iets mee doen.

Op basis van dit scanproces, dat 24/7 plaatsvindt en waarbij met behulp van oude breinstructuren in de hersenstam en de omgeving daarvan (de zogenaamde sub-corticale gebieden: gebieden die onder [= sub] de hersenschors [= cortex] liggen) de informatie die via de drie stromen binnenkomt wordt geanalyseerd, bepaalt het zenuwstelsel welke autonome toestand (pijler 2) passend is, en het “schakelt” daar automatisch naartoe. Wij kiezen daar niet in; ons lichaam doet het voor ons.

Waar ons bewustzijn pas om de hoek komt kijken, is dat we merken dat onze autonome toestand veranderd is, bijvoorbeeld dat onze hartslag omhoog is gegaan of dat we ons meer of minder gespannen voelen.

Wanneer neuroceptie ‘fouten’ maakt

We komen normaal gesproken allemaal met een redelijk gelijk afgestemde neuroceptie ter wereld. Onze neuroceptie wordt door de ervaringen die we meemaken “getraind” en kan daarbij ontregeld raken. Bij mensen met een traumageschiedenis kan neuroceptie gevaar detecteren waar geen gevaar is of mist het echte dreigingssignalen. Een relatief neutrale opmerking van een collega wordt als aanval ervaren; een drukke ruimte triggert paniek; intiem contact voelt onveilig. Hier is dus geen sprake van een bewuste keuze of “aanstellerij”; het is een zenuwstelsel dat geleerd heeft extra waakzaam te zijn.

Bij mensen die heel vroeg in het leven ernstige stress hebben meegemaakt, bijvoorbeeld een vroeggeboorte, bij medische ingrepen als pasgeborene of zelfs bij grote stress in de baarmoeder, kan de neuroceptie al vroeg afgesteld raken in de richting van (levensbe)dreiging. In mijn artikelen over GHIA schrijf ik hier meer over.

Deze inzichten hebben grote consequenties voor hoe we omgaan met mensen die heftig reageren op situaties die ons neutraal lijken. De vraag dient niet te zijn: “waarom doet hij of zij zo moeilijk?” maar: “wat detecteert het zenuwstelsel van de ander dat het mijne niet detecteert?” of misschien nog beter: “wat heb je meegemaakt?”

Onze neuroceptie maakt dus géén fouten, maar is gecalibreerd/”afgesteld” geraakt op basis van je ervaringen. De intentie was altijd en is nog steeds om je te helpen overleven op een manier die zo min mogelijk energie kost.

Pijler 2: Evolutionair gevormde autonome hiërarchie

Nu we weten hoe het zenuwstelsel de omgeving scant (neuroceptie) en dit de basis is van hoe de autonome toestand geregeld wordt, gaan we eens kijken welke opties hier zijn.

De polyvagaaltheorie beschrijft dat wij mensen dezelfde overlevingsstrategieën hebben als andere zoogdieren. Als we ons veilig voelen, zijn we meer geneigd om verbinding met elkaar te zoeken. Dit gaat via de zogenaamde ventrale vagale circuits. Je zou dit ook wel het ‘verbindingssysteem’ mogen noemen. We zijn dan in staat om compassie te voelen, anderen te troosten en ons vriendelijk en begripvol te gedragen. We voelen ons meer zorgzaam verbonden met onszelf en we zijn in staat om te leren.

Wanneer de neuroceptie dreiging detecteert, zijn er een aantal opties, die vaak worden voorgesteld als het doorlopen van een reeks voorspelbare en trapsgewijs verlopende responsen. De werkelijkheid is echter iets minder rechtlijnig, maar voor nu gebruiken we het standaard rijtje even.

In eerste instantie proberen we een dreigende situatie op te lossen door een sociale verbinding tot stand te brengen. We vragen om hulp of bieden aan om hulp te geven. Het verbindingssysteem wordt dus nog extra geactiveerd. Als dit niet leidt tot het herstel van veiligheid en verbondenheid, schakelen we vervolgens automatisch ons sympathische zenuwstelsel (het actiesysteem) in om te vluchten voor of te vechten tegen de bron van dreiging. Vluchten en vechten zie je soms letterlijk, maar tegenwoordig vaker figuurlijk, bijvoorbeeld in de vorm van een grote mond opzetten of een ander de schuld geven (vechten) of van onderwerp veranderen of doen alsof je heel druk bent (vluchten).

Als het aanzetten van het actiesysteem niet het gewenste effect heeft, vallen we uiteindelijk terug op de dorsaal vagale circuits (laten we dit het rust- terugtreksysteem noemen) dat ons immobiliseert in een bevriezingsrespons. In deze toestand voelen we ons hulpeloos, machteloos en afgesloten.

De polyvagaaltheorie beschrijft dus dat het omgaan met stress en dreiging drie niveaus kent: “drie hiërarchisch georganiseerde subsystemen van het autonome zenuwstelsel”.

De verwarring zit vaak in het woord hiërarchisch. De hiërarchie zit niet zozeer in welke toestand na de andere wordt geactiveerd, maar heeft betrekking op de evolutionaire ouderdom en het feit dat de systemen die “jonger” zijn, de “oudere systemen” “onder bedwang” houden. In de evolutie is het rust- en terugtreksysteem het oudst, gevolgd door het actiesysteem, en het verbindingssysteem is het jongst.

Zo gebruiken we onze hogere, nieuwere hersenstructuren om onze oudere verdedigingssystemen te remmen wanneer er geen gevaar is. Een evolutionair bepaalde hiërarchie, of in wat deftiger taal: een fylogenetische ordening (= de afstammingsgeschiedenis van een soort [=fylum]).

Samengevat

Voor het overzicht is dit rijtje handig:

1. Bij veiligheid of twijfel daaraan: het zoeken van contact en sociale verbinding middels het verbindingssysteem. Als dat niet voldoende werkt, dan …

2. Is er gevaar of lijkt dat er te zijn: er wordt overgeschakeld naar mobilisatie, het actiesysteem gaat aan, middels de vecht- en vluchtrespons. Mocht dat ook niet helpen …

3. Dan is er blijkbaar levensbedreiging: er ontstaat een respons van immobilisatie of bevriezing via ons rust- en terugtreksysteem.

Dit rijtje suggereert echter te veel een vaste volgorde; voor de gevoelige lezers kan er ook een waardeoordeel in gezien worden: alsof het beter is om het verbindingssysteem geactiveerd te hebben dan een van de andere twee systemen. Het rijtje past bij een autonome ladder, een beeld dat veel gebruikt wordt bij het uitleggen van de polyvagaaltheorie en dat ook heel behulpzaam is geweest, maar waar we inmiddels betere beelden voor hebben.

Zoals we bij neuroceptie echter al concludeerden, is het doel van het hele gebeuren om onze overleving te waarborgen. Er zijn dus geen “foute” autonome toestanden; ze zijn allemaal adaptief (= een aanpassing aan de situatie zoals de neuroceptie die interpreteerde).

Niet alleen bij dreiging

Deze systemen komen niet alleen in actie bij stress en dreiging, maar zijn ook in het dagelijks leven actief. Ons autonome zenuwstelsel staat altijd “aan”, 24 uur per dag. Ook als we geen dreiging ervaren, zijn de drie systemen in een of andere combinatie actief. Bij het sporten is het actiesysteem actief, maar dan zonder dat er dreiging is; bij het mediteren is het rust- en terugtreksysteem op de voorgrond zonder dat er dreiging is.
Dit is een belangrijke toevoeging die de polyvagaaltheorie heeft gedaan.

Gemengde toestanden

Een ander aspect rond de autonome regulering is dat de drie systemen niet als schakelaars aan en uit gaan, maar geleidelijk aan. Om deze reden heb ik het beeld van de ladder dan ook verlaten en heb ik een autonoom mengpaneel ontwikkeld.

Zo ontstaat een nog genuanceerder beeld van hoe de drie systemen met elkaar samenwerken en kunnen we toestanden benoemen waarin twee systemen tegelijk op de voorgrond staan. Als je bijvoorbeeld met je geliefde op de bank zit, is de kans groot dat je verbindingssysteem aan is en je rust- en terugtreksysteem. In veel gevallen zal bij het sporten ook niet alleen het actiesysteem aanstaan, maar is er ook sprake van een actief verbindingssysteem. Zo zijn er talloze voorbeelden waarop het autonome mengpaneel ingesteld kan staan.

Er is de laatste tijd ook vaak aandacht voor de begrippen fawning en please and appease. Dit zijn ook twee gemengde beelden.

Neuroceptie is in dit beeld de hand die het mengpaneel bedient:

Ben je therapeut of zorgverlener en geïnteresseerd in deze materie?

Ik heb een tweedaagse training ontwikkeld:
”De Polyvagaaltheorie en Traumaresponsen”.
Verdiepende theorie met een vertaalslag naar de praktijk.

Check deze training

Vrije keus?

Niemand kiest er bewust voor om in de vecht- of vluchtreactie te gaan, of om te bevriezen. Veel slachtoffers van geweld of misbruik hebben schuldgevoelens over het feit dat ze zich niet of minder hebben verzet. De respons op levensbedreigende gebeurtenissen is echter geen vrijwillige keus; ons lichaam maakt die keus op basis van neuroceptie.

In de polyvagaaltheorie bestaat niet zoiets als een slechte respons; er zijn alleen adaptieve overlevingsresponsen.

Geen vaste volgorde

Welke autonome toestand in een situatie geactiveerd wordt, of het nu veilig of dreigend is, alsmede de uiting daarvan, verschilt van mens tot mens. De evolutionaire hiërarchie ligt vast – de drie systemen hebben zich nu eenmaal in de beschreven volgorde ontwikkeld. Maar de hiërarchie zegt dus niet dat je altijd vanuit je verbindingssysteem naar je actiesysteem gaat; deze “fase” kan overgeslagen worden en zo kan in één keer het rust- of terugtreksysteem op de voorgrond komen.

Zo kunnen eerdere ervaringen ervoor zorgen dat het verbindingssysteem minder ontwikkeld of snel uitgeput is, waardoor iemand al bij geringe dreiging doorglijdt naar actie of terugtrekking. Een zeer ernstige situatie kan er ook toe leiden dat het verbindingssysteem niet verder wordt geactiveerd; het heeft immers geen zin hulp te zoeken als je huis in brand staat, dan moet je rennen (= actiesysteem → vluchten).

Betrokken structuren

Centraal bij dit alles staat de evolutie van een aantal hersenzenuwen, waarbij de nervus vagus de belangrijkste rol speelt. Over deze zelfde nervus vagus lees je tegenwoordig veel op de zogenaamd sociale platforms. Naast de vagus spelen nog vier andere hersenzenuwen een rol in het polyvagale verhaal. En van daaruit eigenlijk het hele lichaam, de hele hormoonhuishouding en de hele stofwisseling.

Pijler 3: Co-regulatie – samen reguleren

Ons zenuwstelsel is geen solospeler. Als zoogdieren zijn we van nature ingesteld op verbinding met anderen en die verbinding heeft een directe fysiologische werking. De aanwezigheid van een rustige, veilige ander kalmeert letterlijk ons zenuwstelsel en zo kunnen wij, als we in een kalme toestand zijn, ook anderen helpen kalmeren. Dit noemen we co-regulatie: de wederzijdse beïnvloeding van zenuwstelsels.

Hoe werkt co-regulatie?

Het ventraal vagale circuit (het verbindingssysteem) – het evolutionair nieuwste en meest ontwikkelde deel van ons autonome zenuwstelsel – is neuraal verbonden met de spieren van gezicht, stem en hoofd. Die verbinding maakt sociale communicatie mogelijk: een zachte stem, een open gezichtsuitdrukking, zacht oogcontact. Via deze kanalen ‘leest’ ons zenuwstelsel voortdurend de toestand van het zenuwstelsel van de ander.

Een rustige therapeut, een aanwezige ouder, een kalme vriend – hun gereguleerde zenuwstelsel werkt als een externe regulator voor het onze. Dit is geen metafoor of poëzie. Het is neurobiologie.

Co-regulatie in de praktijk

Het concept co-regulatie is behulpzaam om te verklaren hoe en waarom jonge kinderen hun zenuwstelsel ontwikkelen in de context van een verzorger en waarom vroege gehechtheid zo belangrijk is.

We weten ook dat de therapeutische relatie al helend kan werken, los van de gebruikte methodiek van de therapeut; hier “doet” de therapeut zelf dus “iets”. Zo hebben de meeste mensen wel een keer meegemaakt dat je iemand in crisis kunt kalmeren door simpelweg aanwezig te zijn en ook andersom: hoe iemand in paniek niet geholpen is door een naaste die ook in paniek raakt. Ook in groepen kan de dynamiek krachtig zijn, in beide richtingen: co-regulerend en destabiliserend.

Om co-regulatie optimaal te kunnen “benutten” is het van belang dat professionals zelf een goed gereguleerd autonoom zenuwstelsel hebben en ook dat zij niet ontregeld raken als hun cliënt dat wel doet.

Co-regulatie staat in dit artikel als derde pijler genoemd, maar misschien begrijp je dat het effect van de co-regulatie zichtbaar wordt via de neuroceptie in de autonome toestand. Co-regulatie zou dus ook als eerste in het rijtje kunnen staan! De polyvagaaltheorie beschrijft eigenlijk een heel dynamisch systeem.

Zelfregulatie als aanvulling

Als je als kind goed hebt leren co-reguleren, ontstaat het vermogen tot zelfregulatie. Technieken als mindfulness, ademhalingsoefeningen, Tai Chi en Qigong helpen het zenuwstelsel te kalmeren van binnenuit.

Waarom is de polyvagaaltheorie belangrijk?

De theorie biedt niet alleen een verklaring voor wat er in het zenuwstelsel gebeurt, ze heeft ook directe consequenties voor hoe we omgaan met mensen, met klachten en met herstel.

Opvoeding en onderwijs

Een veilige omgeving is geen luxe, maar het is de fysiologische voorwaarde voor leren en ontwikkelen. Een zenuwstelsel dat in de verdedigingsmodus staat en waarbij het verbindingssysteem minder actief is, kan niet optimaal leren. Kinderen die opgroeien in onveiligheid ontwikkelen een zenuwstelsel dat continu op alert staat. De gevolgen zijn meetbaar tot in het volwassen leven, zoals uitgebreid aangetoond door onderzoek naar Adverse Childhood Experiences (ACE).

Voor de (psycho)therapeutische praktijk

De polyvagaaltheorie verplaatst de therapeutische blik: van “wat is er mis met deze persoon?” naar “welke overlevingsrespons heeft dit zenuwstelsel geleerd?” Dat is een belangrijke andere en minder stigmatiserende invalshoek. Lichaamsgerichte therapieën als Somatic Experiencing® werken direct met de autonome staat, en veel minder via praten en het denkvermogen (= cognitie).

Voor de professional zelf

Co-regulatie maakt duidelijk dat een professional niet alleen technieken toepast, maar met het eigen zenuwstelsel aanwezig is. Een gereguleerde professional biedt een gereguleerde ruimte. Dat kon wel eens het werkzaamste element van de therapie- of coachingssessie zijn. Zoals Stephen Porges zei:

Voor medicatie en behandelkeuze

Inzicht in autonome ontregeling helpt verklaren waarom bepaalde behandelmethoden werken en andere niet. Het biedt ook aanknopingspunten voor nieuwe interventies – van HRV-biofeedback tot stemgebruik, van groepstherapie tot lichaamswerk.

Voor de samenleving

Op maatschappelijk niveau vraagt de polyvagaaltheorie: welke omgevingen creëren veiligheid, en welke creëren chronische dreiging? Dat raakt aan architectuur, beleid, zorg en onderwijs; overal waar mensen samenleven en samenwerken.

Voor elk van deze punten zullen de komende tijd artikelen verschijnen op deze website. Stay tuned!

Subscribe now

Gevolgen van de polyvagaaltheorie

Toen Porges in 1994 de polyvagaaltheorie publiceerde, vermoedde hij nog niet dat pioniers als Peter Levine (grondlegger van de lichaamsgerichte traumatherapie Somatic Experiencing®) en Bessel van der Kolk (hoogleraar psychiatrie, gespecialiseerd in posttraumatische stressstoornissen) hier heel veel belangstelling voor hadden.

Porges had de immobilisatie als verdedigingsstrategie bij dieren nog niet geduid als een mogelijke traumatische reactie bij mensen. Maar zijn theorie verklaarde eindelijk wat Levine, van der Kolk, Ogden en een aantal andere lichaamsgericht werkende pioniers al zo lang wisten: de weg naar traumaheling gaat via het lichaam.
Zó kan het gevoel van veiligheid getraind worden en terugkomen.

We zijn en blijven mensen én zoogdieren, en voor onze overleving hebben we relaties en interactie met anderen nodig. Dit zijn voor veel mensen moeilijke gebieden in het leven, en hier liggen duidelijke links met thema’s als gehechtheid, intimiteit, liefde en vriendschap.

Ben je therapeut of zorgverlener en geïnteresseerd in deze materie?

Ik heb een tweedaagse training ontwikkeld:
”De Polyvagaaltheorie en Traumaresponsen”.
Verdiepende theorie met een vertaalslag naar de praktijk.

Check deze training

Filmpje?

In dit mooie filmpje met Nederlandse ondertiteling wordt de hele polyvagaaltheorie begrijpelijk uitgelegd.

Heb je na het lezen van dit artikel vragen, stel die dan in de comments hieronder en niet via de e-mail. Zodoende kunnen meer mensen iets van je vraag leren.

Subscribe now

Dit artikel maakt deel uit van het Relaxicon op RelaxMore.net.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Al decennia ben ik geïnteresseerd in “hoe dingen werken”. Met dingen bedoel ik dan vooral ons lichaam en ons brein en zenuwstelsel, maar dan kom je ook al snel uit bij de vraag hoe dat allemaal ontstaan is1. Dan is het maar een kleine stap naar de evolutietheorie, het ontstaan van de geesteswetenschappen en van daaruit ben je zo bij de boeddhistische filosofie en psychologie.

Zo heb ik de afgelopen jaren wat leesvoer verzameld en bestudeerd2. Niet alleen over de thema's die ik hierboven noemde, maar ook over wetenschap in het algemeen. Wat me bij het lezen over wetenschappelijke ontwikkelingen regelmatig opviel, was hoe moeizaam nieuwe inzichten soms geaccepteerd worden – vooral wanneer ze verschillende vakgebieden of domeinen met elkaar verbinden.

In de recente negativiteit rond de polyvagaaltheorie zie ik een parallel en daarom vond ik het tijd om een aantal wetenschappelijke ontdekkingen uit het verleden en hun reis naar accepta…

Read more

Do you prefer the English version?

Inleiding

Mijn collega Saskia, met wie ik terugnaarhetmidden.nl bemens, attendeerde me op een podcast over GHIA: Global High Intensity Activation. Ik schreef twee maanden geleden al een lang artikel over GHIA, een onderwerp dat een belangrijke connectie heeft met vroege levensstress, met Somatic Experiencing® (SE™) én met de polyvagaaltheorie.

In het podcastgesprek interviewt host Lisa Danylchuk therapeut en SE-teacher Mahshid Hager over GHIA. Het gesprek heeft de titel “Global High-Intensity Activation, Rhythmicity & Healing with Mahshid Hager”. De podcastserie van Danylchuk heeft de naam “How we can Heal”.

Heel boeiend naar mijn mening, want over GHIA is niet heel veel goede info te vinden. De term komt uit de SE, dus is het extra interessant dat een teacher hierover spreekt. Toen ik eenmaal aan het luisteren was, werd ik gegrepen door de prettige toon en inhoudelijke kennis van Mahshid Hager en voor ik het wist, was ik…

Read more

Inleiding

Het gebeurt talloze keren per dag. Je zit achter je bureau, hebt net de laatste mail van de dag weggewerkt. Of je komt thuis met de boodschappen en hebt alles op de juiste plaats opgeruimd. Of je hebt je ochtendoefeningen gedaan en gaat met je eerste kopje koffie zitten. Iets kleins of groots is afgerond.

Het gaat vanzelf: een inademing die te groot is voor een gewone inademing, gevolgd door een uitademing die ergens tussen loslaten en landen in zit, gepaard gaand met een hoorbaar of onhoorbaar “hèhè”. Alsof je even een komma zet in de zin van de dag.

Als je oplet, kun je merken dat precies in dat kleine moment nog meer verandert. De schouders zakken een fractie. Het gezicht ontspant, de kaak wordt minder strak. Je ogen worden weer wat zachter en misschien zelfs je buik. Je weet weer waar je bent.

Waarom we zuchten

Zuchten is een kleine, maar be…

Read more

Do you prefer the English version?

Verandert stress je brein? Onderzoekers van de Universiteit van Calgary ontdekten dat stress meer dan alleen besmettelijk is: het verandert het brein op cellulair niveau. En vanuit polyvagaal perspectief begrijpen we nu ook waarom dit gebeurt en wat dit betekent voor onze sociale verbindingen.

Onderzoek bij muizen

In een belangrijk onderzoek dat in 2018 gepubliceerd werd in Nature Neuroscience, hebben Jaideep Bains, PhD, en zijn team op de Cumming School of Medicine’s Hotchkiss Brain Institute (HBI), een afdeling van de University of Calgary, ontdekt dat stress die we oppikken van anderen ons brein op precies dezelfde manier kan veranderen als échte stress doet. De studie liet dit overtuigend zien bij muizen, en inmiddels (2025) is er veel vervolgonderzoek gedaan dat deze bevindingen verder heeft uitgebreid.

“Veranderingen in het brein die gevolg zijn van stress versterken veel geestelijke aandoeningen zoals PTSS, angststoorni…

Read more

Do you prefer the English version?

Inleiding

De polyvagaaltheorie is best “HOT” momenteel. Her en der vliegen de schema’s en ladders met stoplichtkleuren je om de oren. Dat is aan de ene kant best begrijpelijk, maar het brengt een risico van overmatige versimpeling met zich mee, en dat is voor niemand goed.

Read more

Do you prefer the English version?

Een zenuwstelsel dat nooit rust krijgt

Stel je eens voor: Marieke is bezig met een gewone huishoudelijke klus, maar van binnen voelt ze veel onrust. Haar spieren zijn gespannen zonder dat ze weet waarom. De gedachten gaan sneller dan haar lief is. Het lijkt wel alsof Mariekes lichaam en geest nooit echt tot rust komen, alsof er ergens een alarm afgaat dat ze niet uit kan zetten.

Of neem Joost, die al weken op de bank zit en eigenlijk van alles zou moeten doen. Hij voelt zich als verlamd, alsof zijn lichaam loodzwaar is geworden. Zelfs het opruimen van de afwas voelt als een onoverkomelijke berg. Van binnen weet hij dat er van alles moet gebeuren, maar zijn lijf lijkt op ‘uit’ te staan. Toch is er ook bij hem die onderstroom van onrust, die spanning die hij voelt als een constante bromtoon op de achtergrond. Het is alsof zijn systeem tegelijkertijd op de rem én het gaspedaal staat.

Dit zijn verhalen van GHIA – Global High-Intensity Activation, in het Nederlands: algehele zeer intense activering. De verhalen laten zien dat GHIA zich heel verschillend kan uiten: soms als hyperactiviteit (zoals bij Marieke), soms als een soort bevriezing of instorting (zoals bij Jan). Deze beide toestanden kunnen ook per persoon per dag, week of maand wisselen, maar altijd is daar die onderliggende spanning die nooit weggaat.

GHIA

GHIA is een term die is ontstaan binnen Somatic Experiencing® (SE™) en vooral daar wordt gebruikt, maar het patroon wordt ook herkend door andere lichaamsgerichte therapeuten1. Het wordt gebruikt voor een zenuwstelsel dat chronisch op scherp staat. Dat is geen vrije keus van de eigenaar van dat zenuwstelsel, maar omdat het lichaam lang geleden heeft geleerd dat de wereld niet veilig is en die les nooit meer is verleerd.

GHIA ontstaat meestal heel vroeg in het leven. Soms al tijdens de zwangerschap, rondom de geboorte, of in de eerste levensjaren. Het gaat dan vaak om gebeurtenissen waar we geen bewuste herinnering aan hebben, maar die ons – nog niet volgroeide en dus kwetsbare – zenuwstelsel zo hebben geraakt dat het als het ware in een permanente staat van paraatheid afgesteld is gebleven.

Een GHIA-zenuwstelsel is of voluit ‘aan’ of helemaal ‘uit’; er is amper een tussengebied. Zelfs als iemand ‘uitgeschakeld’ is, is er nog steeds enige mate van activatie in het systeem. Dit kan voelen als gezoem of als statische elektriciteit.

Soms is GHIA heel lang onder de radar aanwezig en uiten de klachten zich opeens, bijvoorbeeld na een verlieservaring, ongeluk, ziekte of infectie. De metafoor van het kaartenhuis dat instort is dan van toepassing.

Intermezzo – Waarom eigenlijk GHIA?

Een begrijpelijke vraag: als de term GHIA niet vaak gebruikt wordt, als geen arts de diagnose GHIA kan stellen (GHIA is namelijk ook geen diagnose2) en je er bij de zorgverzekeraar of de bedrijfs- of UWV-arts ook niets aan hebt, waarom hebben we het dan eigenlijk over GHIA? Waarom laten we het niet bij de SE-therapeuten, die er blijkbaar wél wat aan hebben?

Een kleine geschiedenis

Ik ontmoette Saskia Ebus, voormalig neuroloog, therapeut en ervaringsdeskundige met GHIA – die lang niet als zodanig door haar werd herkend – tijdens de opleiding tot SE-practitioner3. Saskia zat nog in haar hersteltraject van een zware burn-out en depressie, die haar GHIA aan het licht bracht. Ik verzorgde tijdens de opleidingsweken iedere ochtend een half uur Qigongles voor de hele groep en het begeleidend team. Dat werd goed ontvangen, ook door Saskia met haar bovengemiddeld gevoelige zenuwstelsel.

Tijdens een wandeling in een pauze kwamen we te spreken over GHIA en het mogelijk positieve effect van Qigong hierop. Aan het eind van het gesprek was onze gezamenlijke conclusie dat er waarschijnlijk heel veel mensen zijn met een zenuwstelsel dat GHIA draagt en die dat niet weten.

Mede naar aanleiding van de ervaringen van Saskia met het volgen van wekelijkse Qigonglessen bij ondergetekende – waarover ze ook een artikel schreef – besloten we tot een experiment: we deden één oproep op LinkedIn, waarin we GHIA beschreven en mensen die zich in het beeld herkenden, uitnodigden om mee te doen aan een online Qigong les. We hadden zonder verdere inspanning binnen twee weken 60 belangstellenden, waarvan er 30 bij de online les waren.

Tezamen met hoe deze lessen het jaar daarop verliepen (zie verderop), was dat voor ons genoeg om te concluderen dat GHIA meer bekendheid nodig heeft en “verdient”. Aan het eind van het artikel vertel ik meer over hoe de deelnemers, Saskia en ik dat jaar ervaren hebben.

Dus: waarom eigenlijk GHIA?

Omdat er collectief onvoldoende kennis en inzicht is – en daarmee ook onvoldoende begrip voor de mensen die het betreft – van de gevolgen van ernstige stress in het vroege leven. Dat deze gevolgen heel divers kunnen zijn, maakt de zaak niet makkelijker.

Gelukkig geeft de groeiende kennis van de embryonale ontwikkeling, rijping en werking van ons autonome zenuwstelsel steeds meer handvatten, maar er is nog een lange weg te gaan.

Hollen of stilstaan, maar zelden in het midden

Saskia Ebus beschrijft hoe het bij haar kan voelen: “Het voelt alsof er bijen in je hoofd zoemen, alsof er een constant alarm afgaat. Je armen en benen kunnen aanvoelen als verstrakt aan de buitenkant, terwijl er vanbinnen zoveel energie is dat je bijna uit elkaar zou kunnen spatten. Je adem voelt beklemd, alsof je het leven niet durft in te ademen.

In je buik of borst fladderen onrustige vogeltjes die maar niet tot rust willen komen. Ze vliegen meteen weer op bij het minste of geringste. Het is een innerlijke onrust die je soms doet verlangen naar stilstaan, maar soms ook juist naar meer bewegen, naar meer doen, meer presteren.”4

Mensen met GHIA hebben heel diverse levens waarin ze soms op hoog niveau hebben gefunctioneerd, of soms wel die potentie hadden, maar nooit de energie gevonden hebben. Op hoog niveau functioneren met een zenuwstelsel dat GHIA draagt, kost nóg meer energie dan ‘normaal’, omdat het zenuwstelsel nooit in de ruststand komt. Het is alsof je een marathon rent terwijl anderen een wandelingetje maken. Maar ja, als je niet anders gewend bent, denk je dat het zo hoort, tot de spreekwoordelijke man met de hamer komt …

De verborgen kracht van gevoeligheid

Wat opvalt is dat mensen met GHIA vaak bijzonder gevoelig, creatief en spiritueel aangelegd zijn. Ze voelen meer en hebben vaak een rijke innerlijke wereld. Deze eigenschappen zijn soms bijwerkingen van het vroege trauma en zijn soms geschenken, maar ze kunnen ook betekenen dat het zenuwstelsel meer prikkels moet verwerken dan het aankan.

Dr. Raja Selvam, een van de pioniers in het werken met GHIA, legt uit dat mensen met dit patroon vaak heel spiritueel zijn, omdat ze nooit goed ‘in hun lichaam zijn gekomen’. Het lichaam voelt niet veilig, dus trekt de geest zich terug naar meer subtiele dimensies. Dat kan prachtige inzichten opleveren, maar het betekent ook dat de genezing vooral door het lichaam moet gebeuren.

GHIA en medische diagnoses

De uiteenlopendheid van de verschijnselen, klachten en symptomen bij GHIA maakt het er niet eenvoudiger op om GHIA exact te beschrijven. Veel mensen die GHIA dragen hebben etiketten gekregen als fibromyalgie, chronische moeheid, ALK (aanhoudende lichamelijke klachten, voorheen SOLK), verschillende pijnsyndromen en nog een hele rits medisch niet heel duidelijke diagnoses, om nog maar te zwijgen van ADHD, depressie of bipolaire stoornis5.

Daarom weten veel mensen niet dat hun zenuwstelsel GHIA draagt. Bij een zenuwstelsel dat geen GHIA draagt, reageert het systeem op de omstandigheden en kan het daarna herstellen. Bij GHIA staat het systeem altijd op scherp, ongeacht de omstandigheden. Het heeft nooit geleerd hoe rust voelt.

De lange weg naar huis in je eigen lijf

Heling van GHIA is geen korte wandeling; het is een marathonwandeling die lang kan duren. Saskia Ebus deelt eerlijk dat haar eigen herstelproces al zeven jaar duurt en nog steeds gaande is. Voor sommigen, zoals traumatherapeut Rosalie Corame, duurde het tot haar 61ste voordat ze zich eindelijk echt goed en zeker voelde.

Monique Timmermans, medeoprichter van Mad in The Netherlands, beschrijft haar eigen reis met GHIA als een voortdurende ontdekkingstocht. Door met nieuwsgierigheid naar haar pijn te kijken en zichzelf met compassie te benaderen, lukt het haar om negatieve gevoelens minder belangrijk te maken. Ze benadert het vinden van oplossingen als een innerlijke expeditie: wat kan ademhaling bereiken? Hoe voelt het om te drijven in water? Wat doet muziek met haar zenuwstelsel?

Bij GHIA zit het patroon zo diep en is het zo ingebed in je zenuwstelsel dat het niet snel op korte of middellange termijn kan worden veranderd. Het vraagt om een andere benadering dan traditionele therapie. Het gaat niet om het analyseren van wat er mis is en daar een behandelplan “op loslaten”, maar om het heel langzaam en zachtaardig begeleiden van je zenuwstelsel naar meer rust en regulatie.

Het is niet jouw schuld

Je kunt je misschien voorstellen dat als je niet anders gewend bent met een makkelijk activeerbaar zenuwstelsel rond te lopen, je gaat denken dat het “zo hoort” en dat andere mensen dat net zo hebben. En als jij dan niet zoveel kunt presteren of niet zo goed kunt meekomen met alle sociale prikkels, dat er dan iets aan jou mankeert. Zelfkritiek ligt dan op de loer; een extra prikkel voor het toch al gevoelige zenuwstelsel.

Het is een “mindfuck” die je gratis bij je GHIA bijgeleverd krijgt. Het is dan ook vaak een belangrijke ontdekking dat een GHIA-zenuwstelsel anders is dan andere zenuwstelsels. En vervolgens te beseffen dat dat beslist niet jouw schuld is.

Wat Saskia en ik regelmatig horen in de online Qigong-groep is dat dit besef veel geruststelling en ontschuldiging kan geven en de weg naar zelfcompassie kan openen6.

Ontladen kan activatie oproepen

Het mooie is dat ons lichaam wel degelijk wil helen. Net zoals dieren in het wild weten hoe ze intense energie van overlevingsgedrag kunnen ontladen door te trillen en te schudden, zo zijn ook wij uitgerust met die regelmechanismen. Maar bij mensen, en zeker bij mensen met GHIA, vraagt dit proces veel meer tijd, geduld en veiligheid. Immers: iedere vorm van arousal, dus ook ontladen, kan het zenuwstelsel weer activeren.

In termen van de “Window of Tolerance”, een vondst van dr. Dan Siegel, kunnen we stellen dat mensen van wie het zenuwstelsel GHIA draagt een heel smalle window hebben. Op de informatieve website van NICABM staat een heldere infographic:

Om te verhelderen hoe het bij GHIA werkt, heb ik twee tekeningen gemaakt. Links zie je hoe bij een smalle Window of Tolerance7 prikkels al snel te veel zijn en ook nog eens tot een heftige reactie van het zenuwstelsel leiden. De rechterhelft laat zien dat een zenuwstelsel zonder GHIA ten eerste meer prikkels aankan en ten tweede geen heftig naslinger-effect heeft.

Iemand met GHIA heeft vaak maar een kleine trigger nodig om uit de window of uit het midden te schieten. Een trigger kan van alles zijn: relationeel, een blik, een zin, lichamelijk (ziekte of pijn), een gebeurtenis die bij mensen zonder GHIA geen probleem geeft. En uit het midden schieten is dan meestal ook direct ver uit het midden.

Een nieuw verhaal over rust

Het doel van heling bij GHIA is niet om je oude, drukke leven terug te krijgen. Dat gaat vaak gewoon niet meer, erkent Saskia Ebus eerlijk. Het doel is iets anders, en misschien wel waardevoller: het langzaam leren kennen van momenten van echte rust. Niet de rust van uitputting, maar de rust van een zenuwstelsel dat zich veilig begint te voelen.

Saskia noemt het ‘scharrelen’ – het zijn, rondlopen en werken terwijl je steeds meer geland raakt in je lichaam, geland op de aarde, geland in je huis en in je leven. Rustig bewegend, rustig denkend. Een zijnstoestand die ze nooit eerder had gekend, en die ze nog steeds aan het ontdekken is.

Herstel betekent bij GHIA meestal niet ‘genezen’ in de traditionele zin. Het betekent eerder leren leven met een gevoelig zenuwstelsel op een manier die werkt. Het betekent periodes van meer rust afgewisseld met momenten van passende activiteit. Het betekent accepteren dat dit een lange reis is, met vooruitgang en soms ook terugval.

Een uitnodiging tot zelfcompassie

Als je jezelf herkent in dit verhaal, onthoud dan dit: jouw zenuwstelsel heeft ooit geprobeerd je te beschermen. Het heeft zijn best gedaan in omstandigheden die te overweldigend waren. Die poging tot bescherming is blijven hangen als een oude, vertrouwde, maar nu niet meer passende jas. Dat is geen kwestie van schuld of onwil, maar heeft naast de hoeveelheid stress die het zenuwstelsel te verwerken kreeg, ook te maken met het feit dat het zenuwstelsel nog onrijp was. Dat maakt de imprint nog sterker.

Met de juiste begeleiding kun je wel langzaam leren die jas uit te trekken. Kun je je zenuwstelsel nieuwe ervaringen aanbieden van veiligheid, van rust, van verbinding. Het is een reis die moed vraagt, maar ook een reis die je dichter bij jezelf brengt dan je ooit bent geweest.

Beweging als medicijn, rust als balsem

Voor mensen met GHIA is beweging belangrijk, maar het moet de juiste soort beweging zijn. Niet de beweging die nog meer stress toevoegt, maar beweging die het zenuwstelsel kalmeert en voedt. Tai Chi en Qigong zijn hier goede voorbeelden van. Deze eeuwenoude bewegingsvormen werken rechtstreeks met de energie in je lichaam en leren je zenuwstelsel andere ritmes kennen. Je mag Qigong gerust Mindfulness in beweging noemen. In de GHIA Qigong-lessen (zie verderop) voegen we er nog een snufje extra mildheid aan toe.

De eerlijkheid gebiedt me wel te zeggen dat niet iedere Qigong-vorm geschikt is bij GHIA en niet iedere Qigongleraar kennis heeft van het zenuwstelsel. Datzelfde geldt nadrukkelijk ook voor yoga. Ik sprak een keer iemand die woont in een lijf dat GHIA draagt, die meegedaan had met een trauma-sensitieve yogales van een heel bekende leraar, die daardoor geheel ontregeld was. Té intense strekkingen, waardoor het lichaam ernstig overprikkeld en gealarmeerd was geraakt. Ga dus altijd voor een kennismakingsles, begin superrustig en kijk de kat uit de boom.

De kracht van de juiste verbinding

Een van de belangrijkste inzichten uit het lichaamsgerichte traumawerk is dat heling gebeurt in de relatie. Voor mensen met GHIA kan het vinden van de juiste ondersteuning een hele uitdaging zijn, maar als die is gevonden, kunnen goede stappen gezet worden. Misschien een gekwalificeerde Somatic Experiencing-, Sensorimotor psychotherapy- of andere lichaamsgericht werkende therapeut die begrijpt hoe je zenuwstelsel werkt.

Helaas kunnen veel mensen met GHIA geen therapeutisch traject dat langer duurt dan de ziektekostenverzekeraar vergoedt, betalen. Daarom is de bekendheid die we aan GHIA willen geven van belang. Maar het is niet alleen om deze reden dat Saskia Ebus en ik zijn doorgegaan met de wekelijkse online lessen voor mensen met GHIA. We merkten namelijk al snel dat het lotgenotencontact in onze online groep erg helpend was. Mensen die de gevoeligheid en prikkelbaarheid begrijpen en respecteren. Mensen bij wie je niet hoeft uit te leggen waarom je moe wordt van drukte, waarom je veel tijd nodig hebt om te herstellen van prikkels, waarom je soms gewoon even alleen moet zijn, ondanks dat je eigenlijk ook verbinding wilt.

Terugnaarhetmidden.nl

Zo kwamen Saskia en ik tot de conclusie om onze wekelijkse online lessen te geven en raakten we gaandeweg steeds meer overtuigd van het belang ervan. We besloten er een Substack voor in te richten en dat is terugnaarhetmidden.nl geworden. Een naam waar de deelnemers zich in herkennen.

We geven op de dinsdagochtenden les. Sleutelelementen zijn:

• met mildheid leren bewegen;

• mindfulness in beweging oefenen, zodat deelnemers onderscheid kunnen leren maken tussen verstillen en verstarren, en ook tussen actief zijn en geactiveerd raken. Een zenuwstelsel dat GHIA draagt, kan snel in de war raken bij verstilling en actief worden;

• gezonder leren omgaan met grenzen;

• leren kiezen om de hoeveelheid prikkels die we aanbieden te reguleren;

• oefeningen aanbieden die deelnemers zelf ook kunnen toepassen, bijvoorbeeld het bewust voelen van je voeten op de grond, zachte zelfaanraking, het omhullen van jezelf met een warme deken;

• met elkaar na de les nog even samenzijn, waarbij ruimte is om iets te delen, voor een vraag of juist om samen stil te zijn.

Naast het feit dat deelnemers inderdaad leren om beter voor hun zenuwstelsel te zorgen en minder snel overspoeld raken8, heb ik op mijn beurt weer veel van de deelnemers geleerd. Zo ben ik nog meer de Qigong oefeningen gaan waarderen en ben ik ook nog meer op de waarde van compassie gaan vertrouwen.

Wil je meer weten over GHIA?

Er zijn mogelijkheden voor ondersteuning en begeleiding.
Twee prima beginpunten zijn:

1. Natuurlijk de website terugnaarhetmidden.nl. Hier bieden Saskia en ik wekelijkse online lessen aan, specifiek voor mensen met GHIA. Er is een pagina waar belangstellenden een kijkje in de keuken kunnen nemen.

2. Mad in the Netherlands heeft een heel informatief en uitgebreid kwartaalnummer samengesteld over dit onderwerp.

Wil je op zoek naar een Somatic Experiencing-therapeut in je omgeving, kijk dan op deze pagina van SE-Nederland.

Dank …

… aan alle mensen met GHIA die hun vertrouwen gaven en geven om in de online Qigonggroep in beweging te komen en op ontdekkingsreis te gaan.
… aan Saskia voor de samenwerking en het meelezen van dit artikel.

Dit artikel maakt deel uit van het Relaxicon op RelaxMore.net.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Inleiding

Recent verscheen een artikel van Stephen Porges, grondlegger van de polyvagaaltheorie (PVT), over de huidige stand van zaken rond zijn theorie. Ik vond het direct de moeite van het vertalen waard.

Het artikel gaat in op …

• de geschiedenis van de PVT,

• de wetenschappelijke basis vanuit de neurofysiologie en de evolutieleer,

• de rol van de ademfrequentie en de respiratoire sinusaritmie in relatie tot de neurofysiologische basis van de PVT,

Deze drie onderwerpen kwamen in het eerste deel van mijn vertaling aan bod. In deel twee vervolgde ik met:

• de popularisering van de PVT en problemen die daaruit voortkwamen,

• falsifieerbaarheid en de voorspellende kracht van de PVT,

• klinische toepassing in verschillende disciplines.

In dit laatste deel resten nog:

• methodologische innovaties en het meten van autonome toestand,

• toekomstige ontwikkelingen in de wetenschap van het autonome zenuwstelsel,

• polyvagaal geïnformeerde organisaties en instituties.

Geen eenvoudige kost

Omdat ik het artikel integraal vertaal en op dit moment verder niet voorzie van extra uitleg, zal het niet voor iedereen eenvoudig te lezen zijn. Dus als je na een paar alinea’s denkt dat dit boven je pet gaat, dan is dat niet vreemd.
Dus wees gerust én verheug je: op RelaxMore.net vind je genoeg comtent die ook voor leken toegankelijk is.

Info en rechten

Auteur van het oorspronkelijke artikel: Stephen W. Porges
Bron: Clinical Neuropsychiatry (2025) 22(3): 169–184.
DOI: doi.org/10.36131/cnfioritieditore20250301
Licentie: CC BY-NC-SA 4.0 — Dit is een vertaling van het Engelstalige open‑accessartikel, gemaakt door Ronald de Caluwé.
Deze vertaling is niet‑commercieel en valt onder dezelfde licentie1.

De polyvagaaltheorie: huidige stand van zaken, klinische toepassingen en toekomstige mogelijkheden (3)

Stephen W. Porges

Deel 1 - Deel 2

4. Methodologische innovatie en autonome meetmethoden

Voortbouwend op de fundamentele wetenschap en de translationele kansen die hiervoor beschreven zijn, maken methodologische ontwikkelingen een meer genuanceerd en hanteerbaar begrip van autonome regulatie mogelijk. Voorbij traditionele amplitudegerichte RSA-meetmethoden leunt de hedendaagse autonome wetenschap steeds meer op multidimensionele meetmethoden, die passen bij de systeembrede toepassing die in de kern van de polyvagaaltheorie besloten ligt.

4.1 Voorbij RSA: nieuwe meetmethoden voor autonoom functioneren

Hoewel RSA-amplitude al lang dient als robuuste, niet-invasieve index van cardiale vagale tonus, vangt louter amplitude niet de dynamische coördinatie tussen hersenstamstructuren en perifere effectors die gezonde autonome regulatie definiëren. Recente innovaties hebben complementaire meetmethoden opgeleverd die functionele koppeling, efficiëntie en synchroniciteit binnen het autonome systeem zichtbaar maken.

Het instrumentarium uitbreiden: twee aanvullende maatstaven

1. Vagale efficiëntie
Vagale efficiëntie (VE) meet de relatie tussen RSA en hartslag over de tijd. Het weerspiegelt de effectiviteit waarmee respiratiegebonden vagale activiteit de hartslag moduleert. Een lage VE suggereert dat, hoewel vagale signalen aanwezig kunnen zijn (zoals weergegeven door RSA), ze niet de verwachte effecten produceren – wat wijst op een verstoorde integratie tussen centrale en perifere processen (Porges, 2024). Verminderde vagale efficiëntie is niet alleen in verband gebracht met een voorgeschiedenis van ingrijpende gebeurtenissen (Dale et al., 2022), maar is ook waargenomen bij adolescenten met functionele maag-darmstoornissen en hypermobiliteitssyndroom, en blijkt bovendien voorspellend voor de behandelrespons bij chronische gastro-intestinale pijn (Kolacz et al., 2021; Kolacz et al., 2022; Kovacic et al., 2020).

2. Gewogen coherentie
Gewogen coherentie kwantificeert de synchroniciteit tussen ademhalings- en hartritmes in het frequentiedomein (Porges et al., 1980). Deze dynamische maatstaf vangt subtiele verschuivingen in coördinatie die overgangen tussen autonome toestanden kunnen aanduiden. Zo kan het voorkomen dat het ademhalingspatroon in de hartslag (d.w.z. RSA) hoog is, maar niet gekoppeld is aan een ademhalingspatroon waarbij de inademing fase-gebonden is aan een stijging van de hartslag en de uitademing fase-gebonden aan een daling van de hartslag. Een dalende gewogen coherentie kan bijvoorbeeld een hersenstamproces weerspiegelen dat ontregeling voorspelt, nog voordat duidelijke gedragsmatige of gezondheidsgerelateerde signalen zichtbaar worden.

De integratie van meerdere autonome meetmethoden – die amplitude, koppeling en timing omvatten – maakt een multidimensionele karakterisering van vagale regulatie mogelijk.
In samenhang brengen deze metingen de beoordeling verder dan statische indexen en ondersteunen zij een dynamisch begrip op systemisch niveau van autonome functie. Deze benadering faciliteert de ontwikkeling van op maat gemaakte interventiestrategieën en het fijngevoelig monitoren van therapeutische voortgang, met name bij populaties die getroffen zijn door trauma, neuro-ontwikkelingscondities en functionele stoornissen.

4.2 Wearables en real-time monitoring

De opkomst van draagbare biosensoren markeert een kantelpunt in de autonome wetenschap. Door continu ECG, ademhaling en beweging vast te leggen, maken wearables real-time beoordeling van de zenuwstelselfunctie mogelijk in natuurlijke contexten – waaronder therapeutische sessies, persoonlijke interacties, slaap en dagelijkse activiteiten.

Polyvagaal-geïnformeerde toepassingen:

• Bieden real-time feedback tijdens momenten van dysregulatie, die het zenuwstelsel uitnodigen tot zelfregulatie.

• Helpen om stress-inducerende omstandigheden te detecteren met context-bewuste algoritmen.

• Verbeteren trauma-geïnformeerde zorg, vooral bij personen met fysiologisch gemaskeerde toestanden.

• Ondersteunt de therapeutische relatie middels gedeelde data over meerdere sessies.

Klinische voorbeelden:

• Interventies op de neonatale intensive care die vagale efficiëntie en RSA-maatstaven gebruiken om de autonome rijping te stimuleren en de hechting tussen verzorger en baby te bevorderen (Porges et al., 2019).

• Somatische therapie waarin afname in coherentie wordt gebruikt als signaal voor het juiste moment voor interventie.

• Zorg-op-afstand teams die herstel en autonome stabiliteit monitoren bij mensen met dysautonomie of long COVID.

Ethische overwegingen:

Hoewel draagbare technologie de toegankelijkheid en het inzicht vergroot, moet het gebruik ervan worden begeleid met sterke ethische waarborgen: privacy, informed consent en respect voor autonomie. Fysiologische gegevens zijn erg waardevol, maar moeten zorgvuldig beheerd worden, zeker in gevoelige omstandigheden. Deze ontwikkelingen ondersteunen niet alleen individuele zorg, maar ook opschaalbare benaderingen voor groepsinterventies en publieke gezondheidszorg.

4.3 Translationele toepassingen in de klinische praktijk

De klinische waarde van polyvagale metingen – zoals RSA, vagale efficiëntie en gewogen coherentie – ligt in het zichtbaar, interpreteerbaar en beïnvloedbaar maken van de autonome toestand. Ze verruimen het therapeutische gesprek voorbij symptomen en narratieven en includeren de onderliggende ritmes van regulatie, veerkracht en relationele betrokkenheid.

Van symptoomlijstjes naar fysiologische verhalen

In trauma-geïnformeerde psychotherapie vertrouwen traditionele modellen vaak op verbale verwerking of zelfrapportage door de cliënt. Maar veel trauma-overlevenden zijn nog steeds niet verbonden met hun interne staat, of niet in staat hun ongemak verbaal onder woorden te brengen. Fysiologische maatstaven bieden een non-verbale kaart van toestandsveranderingen die in de behandeling kunnen worden geïntegreerd.
Bijvoorbeeld:

• Monitoring van RSA/VE kan zorgverleners helpen bepalen of een cliënt zich in een neurofysiologische toestand bevindt die herconsolidatie van het geheugen of emotionele verwerking ondersteunt.

• Het indexeren van RSA-trends over meerdere sessies geeft informatie over de basale regulatiecapaciteit en de respons op interventies in de tijd.

Deze bio-geïnformeerde dialoog bevordert fysiologisch inzicht – wat sommige therapeuten “body storytelling” noemen. Cliënten beginnen patronen van reactiviteit, herstel en relationele kwetsbaarheid te herkennen via op data gebaseerde reflectie, wat zowel handelingsruimte als betrokkenheid versterkt.

Voorbeelden van toepassing

• In neonatale intensive care-omgevingen worden RSA- en vagale-efficiëntie-maatstaven gebruikt om interventies te sturen die gericht zijn op autonome rijping en hechting tussen verzorger en baby (Porges et al., 2019). Dit ondersteunt de vroege ontwikkeling van vagale tonus en co-regulatievermogen bij te vroeg geboren baby’s.

• In somatische therapie kan een daling in RSA aangeven dat een cliënt in een defensieve toestand gaat, waardoor de therapeut kan pauzeren, co-reguleren of de strategie bijstellen voordat overspoeling optreedt.

• Neuromodulatie met behulp van computer-gemoduleerde muziek (bijv. het Safe & Sound Protocol) is effectief gebleken, zelfs bij pediatrische gevallen van functionele neurologische stoornissen die niet reageerden op standaardinterventies – wat de kracht onderstreept van akoestische signalen om autonome staat te beïnvloeden en regulatievermogen te herstellen (Rajabalee et al., 2022).

• In groepstherapie kan realtime feedback van draagbare sensoren deelnemers helpen begrijpen hoe relationele dynamieken de fysiologische veiligheid beïnvloeden, waardoor het inzicht en het relationele bewustzijn verdiepen.

Toenemende toegankelijkheid en gelijkwaardigheid

Polyvagaal-geïnformeerde indexen ondersteunen ook inclusiviteit in de zorg. Omdat ze niet afhankelijk zijn van verbale articulatie, bieden ze betekenisvolle ingangen voor:

• Niet-verbale- of verbaal beperkte personen, waaronder autistische cliënten of pre-verbale baby’s.

• Neurodiverse populaties die affect anders verwerken en uitdrukken.

• Cliënten uit cultureel diverse achtergronden, waarbij stress en ongemak eerder via lichamelijke of relationele signalen wordt gecommuniceerd dan via expliciete taal.

Door het zenuwstelsel als verteller centraal te stellen, kunnen professionals zich beter afstemmen op stress en lijden dat anders wellicht over het hoofd zou worden gezien of verkeerd zou zijn geïnterpreteerd. Terwijl deze nieuwe instrumenten zich verspreiden, staat het veld voor zowel veelbelovende kansen als nieuwe uitdagingen – waarbij diepgaand onderzoek, ethische waakzaamheid vereist zijn, alsmede commitment om wetenschap als instrument voor heling in te zetten en niet slechts ten behoeve van classificatie.

4.4 Toekomstige richtingen in de autonome wetenschap

De ontwikkeling van de polyvagaaltheorie heeft een nieuwe generatie fysiologisch onderbouwde, ethisch verantwoorde en translationeel relevante instrumenten voortgebracht om menselijke ervaring te begrijpen. Naarmate deze innovaties verder rijpen, zullen toekomstig onderzoek en inspanningen ten behoeve van implementatie een evenwicht moeten vinden tussen technische precisie en klinische nuance, en tussen schaalbaarheid en zorg die is afgestemd op het individu.

Kerngebieden voor onderzoek en ontwikkeling

1. Normatieve bereiken definiëren zonder over-pathologisering
   Hoewel autonome maatstaven diagnostisch potentieel hebben, moeten normatieve waarden de ontwikkelingsafhankelijke, culturele en contextuele variatie weerspiegelen. Onderzoekers moeten de verleiding weerstaan om vaste drempels voor “gezonde” regulatie te definiëren die natuurlijke diversiteit negeren of dominante culturele kaders opleggen.

2. Multimodale integratie van bio-sociale signalen
   Toekomstig onderzoek zal autonome gegevens integreren met complementaire systemen:

   1. Neuro-beeldvorming om de coördinatie tussen hersenstam en autonoom zenuwstelsel te koppelen aan corticale verwerking.

   2. Akoestische eigenschappen van de stem indexeren om vagale tonus te meten via prosodie en vocale controle.

   3. Gelaats­expressiviteit volgen met behulp van computers om signalen van betrokkenheid en subtiele verschuivingen in neuroceptie te vinden.
      
      Deze datastromen kunnen samen een holistisch beeld vormen van toestandsregulatie – zowel bij individuen als in sociale systemen.

3. Training van de volgende generatie clinici en wetenschappers
   Nu autonome monitoring steeds toegankelijker wordt, moeten opleidingsprogramma’s professionals toerusten om deze gegevens nauwkeurig en ethisch verantwoord te interpreteren. Misbruik of overinterpretatie kan vertrouwen ondermijnen, vooroordelen versterken of complexe processen reduceren tot één uniform protocol.

Een wetenschap van verbinding, niet slechts classificatie

Het doel van polyvagaal-geïnformeerde autonome wetenschap is niet alleen het verfijnen van metingen – maar het verdiepen van ons begrip van het vermogen van het lichaam om zich veilig te voelen, tot betrokkenheid en herstel. Deze maatstaven zijn er niet om mensen in te delen, maar om hen te bekrachtigen: om onzichtbare fysiologische patronen begrijpelijk, navolgbaar en beïnvloedbaar te maken. Methodologische innovatie wordt pas werkelijk transformerend wanneer zij mensen helpt zichzelf – en elkaar – te zien door een lens van zenuwstelsel-mogelijkheden, in plaats van pathologie. Naarmate de polyvagaal-geïnformeerde wetenschap zich verder ontwikkelt, zal haar succes niet alleen worden afgemeten aan haar nauwkeurigheid, maar aan haar vermogen om zorg te ondersteunen die belichaamd, compassievol en relationeel afgestemd is – in klinische, educatieve en maatschappelijke contexten.

5. Polyvagaal-geïnformeerde systemen en inrichting van instituties

De polyvagaaltheorie biedt meer dan een neurobiologisch model van individueel gedrag; zij reikt een transformationeel kader aan voor het ontwerpen van instituties die veiligheid, verbinding en veerkracht bieden. In zorg, onderwijs, justitie en sociale instellingen geldt: fysiologie gaat vooraf aan gedrag. Instituties die het autonome imperatief voor veiligheid respecteren, scheppen een omgeving waar regulatie, betrokkenheid en groei mogelijk worden.

Instituties schieten vaak tekort - niet door gebrek aan middelen of slecht beleid, maar omdat zij de autonome behoeften van degenen die zij dienen, negeren. Een school die dysregulatie bestraft, een ziekenhuis dat niet-betrokken zorg levert, of een rechter die verstarring verwart met weerstand – het zijn systemen die niet afgestemd zijn op de menselijke neurobiologie. Door omgevingen opnieuw te bekijken door de polyvagale lens, verschuiven we van systemen die verdediging en terugtrekking bestendigen naar systemen die veiligheid uitstralen en regulatie ondersteunen.

De polyvagaaltheorie herformuleert de centrale vraag bij het vormgeven van openbare instituties als: Zendt deze omgeving signalen uit van veiligheid of van gevaar?

Wanneer systemen chronisch een neuroceptie van dreiging oproepen – door onvoorspelbaarheid, een harde toon, isolatie of zintuiglijke overprikkeling – versterken zij defensieve toestanden. Daarentegen geven systemen die doelbewust zijn ontworpen om dynamische co-regulatie te ondersteunen, op voorspelbare wijze signalen van veiligheid en verbinding, en bevorderen zij veerkracht op brede schaal.

5.1 Instituties herontwerpen door een polyvagale lens

Wanneer we instellingen door een polyvagaal perspectief bekijken, nodigt dat uit tot een grondig herontwerp. Het daagt ons uit om niet simpelweg wellness-achtige initiatieven aan bestaande structuren toe te voegen. In plaats daarvan moet het zenuwstelsel zelf worden behandeld als een ontwerpvoorwaarde – een biologisch ontwerpprincipe dat de structurele, relationele en procedurele keuzes vanaf de basis vormgeeft.

Instellingen die voor- in plaats van tegen de menselijke fysiologie ontwerpen, kunnen:

• de autonome toestand stabiliseren,

• co-regulatie in real time faciliteren,

• vermogens voor reflectie, creativiteit en wederkerige zorg ontsluiten.

In plaats van te vragen of beleid “werkt”, vraagt polyvagaal-geïnformeerd ontwerp of het de autonome regulatie stabiliseert en of het de toegang tot het sociale-betrokkenheidssysteem ondersteunt.

5.2 Ontwerpprincipes voor polyvagaal-geïnformeerde instituties

Decennia aan onderzoek monden uit in toepasbare ontwerpprincipes die veiligheid en autonome veerkracht ondersteunen. Deze elementen zijn geen optionele toevoegingen; het zijn neurobiologische voorwaarden, vooral voor mensen wiens leven is gekenmerkt door tegenslagen.

Elk ontwerponderdeel in tabel 4 beïnvloedt hoe instituties aanvoelen, niet alleen hoe ze functioneren. Door deze principes in de dagelijkse praktijk te verankeren, kunnen deze instellingen verschuiven van een neutrale – of zelfs bedreigend aanvoelende – omgeving naar actief de veerkracht en betrokkenheid ondersteunende structuren.

Tabel 4. Ontwerpen voor regulatie: elementen die veiligheid en autonome veerkracht bevorderen

5.3 Van trauma-geïnformeerd naar autonoom-bewust

Trauma-geïnformeerde benaderingen leggen de nadruk op het begrijpen van de impact van nare ervaringen uit het verleden. Polyvagaal-geïnformeerde instellingen verruimen dit perspectief door de nadruk te leggen op de autonome toestand in het hier en nu: niet alleen wat er is gebeurd, maar wat er nú in het lichaam gebeurt. Autonoom bewuste instellingen richten zich op het veranderen van de fysiologische toestand, niet slechts op het vergroten van inzicht.
Dat vraagt om:

• Het trainen van medewerkers in het herkennen van- en reageren op autonome signalen middels co-regulatiestrategieën.

• Het gebruik van toestandsafhankelijke meetmethoden (zoals RSA en vagale efficiëntie) om interventies af te stemmen en regulatie te monitoren.

• Het ontwerpen van beleid dat dreiging actief vermindert en een ‘ritmische’ en regulerende omgeving creëert.

Door de aandacht te richten op de fysiologie van het huidige moment, maken zulke instellingen dynamische ondersteuning mogelijk voor regulatie, verbinding en herstel – in elke context.

5.4 Polyvagale inzichten vertalen naar beleid en praktijk

Het bouwen van polyvagaal-geïnformeerde instellingen vraagt om een integratie van neurobiologische intelligentie, relationele afstemming en omgevingsontwerp. Dit translationele werk vereist interdisciplinaire samenwerking tussen neurowetenschappers, clinici, opvoeders, ontwerpers en beleidsmakers.

Praktische toepassingen zijn onder meer:

• Onderwijs: co-regulatie verankeren in pedagogiek, dagritmes en de aanpak van lastig gedrag.

• Gezondheidszorg: het ontwerpen van relationeel veilige intake-, behandel- en ontslagprocedures die dreiging verminderen en stabilisatie bevorderen.

• Rechtssysteem: trauma-geïnformeerde, neurobiologisch respectvolle handelwijzen toepassen, die de autonome toestanden die onder het gedrag liggen, herkennen.

• Gemeenschapsinstellingen: ruimtes en programma’s structureren rond ritmiciteit, voorspelbaarheid en relationele veiligheid om chronische dreigingsdetectie te verzachten.

Wanneer polyvagale principes systeem-breed het beleid vormgeven, ontstaan omstanigheden die menselijk potentieel voeden in plaats van uitputten.

5.5 Het zenuwstelsel als ontwerprestrictie

De polyvagaaltheorie bepleit uiteindelijk een fundamentele ontwerpomslag: de menselijke fysiologie moet worden beschouwd als een fundamenteel element bij het ontwerp van instellingen, en niet als een bedenksel achteraf.
Polyvagaal-geïnformeerde instituties plakken geen wellness-elementen op bestaande structuren. In plaats daarvan:

• Nemen ze de bouw van het zenuwstelsel als basis,

• Maken zij alle keuzes vanuit de principes van autonome veiligheid,

• Stemmen zij elke structurele, relationele en procedurele beslissing af op de biologische behoeften aan voorspelbaarheid, co-regulatie en participatie.

Wanneer we ontwerpen vóór het zenuwstelsel, gaan we verder dan symptoomreductie. We ontsluiten het volledige potentieel van regulatie, reflectie, creativiteit, verbinding en herstel.

Dit paradigma bereidt ons voor op de bredere wetenschappelijke, ethische en translationele implicaties van de polyvagaaltheorie – een traject dat in de slotsectie wordt behandeld.

6. Conclusie: De polyvagaaltheorie – van biologisch fundament naar systemische verandering

De Polyvagaaltheorie biedt een transformerend, biologisch verankerd raamwerk voor het begrijpen van menselijk gedrag, gezondheid en relationele mogelijkheden. De grondslag is de erkenning dat onder emotie, cognitie en gedrag een hiërarchische autonome architectuur ligt – gevormd door evolutionaire adaptatie, moleculaire veranderingen en de eisen van zoogdier-socialiteit.

Empirische fundamenten:

De validiteit van de polyvagaaltheorie rust op convergerend bewijs uit de vergelijkende anatomie, neurofysiologie, biogedragskundig onderzoek en transcriptomica:

• Anatomische innovatie: Het zoogdieren ventraal vagale complex (VVC) ontstond via ventrale migratie en myelinisatie van cardio-inhibitoire vagusvezels naar de nucleus ambiguus (NAmb) en schiep een fysiek platform voor hechting, prosodie en co-regulatie.

• Neurofysiologische onderscheid: Het VVC, ondersteund door een zoogdierspecifieke hersenstamoscillator, maakt snelle, context-gevoelige modulatie van cardiale output mogelijk – geïndexeerd door RSA – en ondersteunt toestandswisselingen die essentieel zijn voor sociale betrokkenheid en veerkracht.

• Gedrags- en biogedragsmatige expressie: Alleen zoogdieren vertonen het volledige spectrum aan sociale-betrokkenheidsgedrag - gelaats-expressiviteit, stemprosodie, wederkerige aanraking, synchronie - hetgeen veerkracht en relationele gezondheid ondersteunt. Verstoring van ventraal-vagale functie hangt samen met klinische syndromen zoals bijvoorbeeld trauma en autisme, terwijl robuuste vagale regulatie adaptieve capaciteit voorspelt.

• Transcriptomische bevestiging: Recente analyses laten zien dat de zoogdieren nucleus ambiguus (NAmb) een reeks genen tot expressie brengt die myelinisatie (bijv. Mbp, Myrf), synaptische integratie (Snap25) en neuropeptide-signaaloverdracht (receptoren voor oxytocine en vasopressine) ondersteunen – moleculaire kenmerken die afwezig of slechts minimaal aanwezig zijn bij niet-zoogdier gewervelden.
  Deze specialisaties maken snelle, genuanceerde sociale regulatie mogelijk en markeren een daadwerkelijke evolutionaire divergentie.

Kerninnovaties en toetsbare constructen

Door deze lijnen van evidentie samen te brengen, ontwikkelt de polyvagaaltheorie een reeks toepasbare concepten en operationele innovaties:

• Dissolutie: het Jacksoniaanse principe dat het autonome zenuwstelsel onder dreiging defensieve toestanden in omgekeerde fylogenetische volgorde tot uitdrukking brengt.

• Autonome toestand als interveniërende variabele: de PVT maakt autonome toestand operationeel – objectief geïndexeerd door fysiologische maatstaven (RSA, vagale efficiëntie, gewogen coherentie) – als een meetbare mediator van gezondheid, gedrag en interventie-uitkomsten.

• Het sociale-betrokkenheidssysteem: de gecoördineerde activiteit van de hersenzenuwen V, VII, IX, X en XI vormt het VVC, dat anatomisch en functioneel de basis legt voor sociaal gedrag bij zoogdieren, wederkerige afstemming en co-regulatie.

• Neuroceptie: de niet-bewuste detectie van veiligheid of dreiging door het zenuwstelsel, die adaptieve overgangen in autonome toestand initieert en kwetsbaarheid of veerkracht beïnvloedt.

• Herdefinitie van stress: stress wordt herkadert als een kwantificeerbare onderbreking van homeostatische autonome ritmes, meetbaar via fysiologische en digitale gezondheidsindicatoren.

• Zoogdierspecifieke RSA en vagale efficiëntie: RSA fungeert als een dynamische, niet-invasieve index van ventraal-vagale activiteit, en vagale efficiëntie weerspiegelt nauwkeurig de flexibiliteit en veerkracht van het autonome systeem.

Translationele en ethische implicaties

De polyvagaaltheorie beschrijft niet alleen klinische of ontwikkelingsgerichte verschijnselen – zij biedt een stevig, translationeel kader om toekomstig onderzoek, interventies en institutioneel ontwerp richting te geven.
Haar principes hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van akoestische interventies, draagbare biomarkers en klinische protocollen die rechtstreeks de biologie van veiligheid en verbinding aanspreken. Door deze basisprincipes serieus te nemen, worden systemen en instituties uitgedaagd verder te gaan dan symptoommanagement, en in plaats daarvan omstandigheden te scheppen die regulatie, co-regulatie en wederkerige zorg mogelijk maken.

Een fundament voor de toekomst

Met deze principes als wetenschappelijke fundament stelt de polyvagaaltheorie zowel de wetenschap als de klinische praktijk in staat haar concepten zorgvuldig te toetsen en toe te passen – waardoor interventies kunnen worden verfijnd en een cultuur kan groeien die onze evolutionaire behoefte aan verbinding serieus neemt. Dit paradigma is zowel wetenschappelijk als ethisch, bevorderlijk voor gezondheid, ontwikkeling en compassievolle verbondenheid en als biologische noodzakelijkheid voor individuen én gemeenschappen.

Uiteindelijk betekent mens-zijn dat we elkaar nodig hebben. Het vermogen om ons veilig te voelen – bij onszelf en in aanwezigheid van anderen – is geen luxe, maar een biologische voorwaarde. Wederzijdse regulatie vormt de evolutionaire basis van heling, rechtvaardigheid, vertrouwen en onze gedeelde menselijkheid. Wanneer we erkennen dat veiligheid en verbinding essentieel zijn voor ons welzijn, komen we dichter bij het vormgeven van instituties en gemeenschappen die niet alleen overleven ondersteunen, maar de volle expressie van het mens-zijn mogelijk maken. Door onze biologische behoefte aan veiligheid en verbinding serieus te nemen, bouwen we niet alleen gezondere individuen, maar een veerkrachtiger en meer compassievolle samenleving.

De toekomst die de polyvagaaltheorie opent, is niet slechts een toekomst van overleven – maar één van gedeelde vitaliteit, heling en hoop.

Referenties

Zie pagina 15 en 16 van het artikel.

Einde van het laatste deel van drie.

Deel 1 - Deel 2

Download het oorspronkelijke artikel hieronder.

Polyvagal Theory: Current Status, Clinical Applications and Future Directions - Porges 2025

1.01MB ∙ PDF file

Download

Download

Download

En als je het echt hebt volgehouden om alle drie delen te lezen, dan mag je ook de complete Nederlandse vertaling in pdf downloaden en verder verspreiden 😉.

De Polyvagaaltheorie - Huidige stand van zaken, klinische toepassingen en toekomstperspectieven - Porges 2025

1.36MB ∙ PDF file

Download

Download

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Inleiding

Recent verscheen een artikel van Stephen Porges, grondlegger van de polyvagaaltheorie (PVT), over de huidige stand van zaken rond zijn theorie. Ik vond het direct de moeite van het vertalen waard.

Het artikel gaat in op …

• de geschiedenis van de PVT,

• de wetenschappelijke basis vanuit de neurofysiologie en de evolutieleer,

• de rol van de ademfrequentie en de respiratoire sinusaritmie in relatie tot de neurofysiologische basis van de PVT.

Deze drie onderwerpen kwamen in het eerste deel van mijn vertaling aan bod. Dit keer gaan we verder met onder andere:

• de popularisering van de PVT en problemen die daaruit voortkwamen,

• falsifieerbaarheid en de voorspellende kracht van de PVT,

• klinische toepassing in verschillende disciplines.

Voor het laatste deel resten nog 5 inhoudelijke pagina’s (van de 16), waarin de thema’s zijn:

• methodologische innovaties en het meten van autonome toestand,

• toekomstige ontwikkelingen in de wetenschap van het autonome zenuwstelsel,

• polyvagaal geïnformeerde organisaties en instituties.

Geen eenvoudige kost

Omdat ik het artikel integraal vertaal en op dit moment verder niet voorzie van extra uitleg, zal het niet voor iedereen eenvoudig te lezen zijn. Dus als je na een paar alinea’s denkt dat dit boven je pet gaat, dan is dat niet vreemd.
Dus wees gerust én verheug je: op RelaxMore.net vind je genoeg comtent die ook voor leken toegankelijk is.

Info en rechten

Auteur van het oorspronkelijke artikel: Stephen W. Porges
Bron: Clinical Neuropsychiatry (2025) 22(3): 169–184.
DOI: doi.org/10.36131/cnfioritieditore20250301
Licentie: CC BY-NC-SA 4.0 — Dit is een vertaling van het Engelstalige open‑accessartikel, gemaakt door Ronald de Caluwé.
Deze vertaling is niet‑commercieel en valt onder dezelfde licentie1.

De polyvagaaltheorie: huidige stand van zaken, klinische toepassingen en toekomstige mogelijkheden (2)

Stephen W. Porges

Deel 1 - Deel 3

2.7 Popularisering en theoretische zuiverheid

Los van methodologische en translationele debatten is er een andere belangrijke dimensie met betrekking tot de invloed van de polyvagaaltheorie: de ontvangst en toepassing in populaire en professionele contexten. Een genuanceerde kritiek op de polyvagaaltheorie betreft de popularisering in psychotherapie, coaching en welnessbewegingen. Sommigen stellen dat metaforische taal de wetenschappelijke kwaliteit kan verdunnen. Hoewel conceptuele precisie essentieel is, benadrukte ik in Polyvagal Perspectives (2024) dat metaforen de toegankelijkheid kunnen vergroten, mits dit in balans blijft met toewijding aan de wetenschappelijke zorgvuldigheid. Kernconstructen zoals neuroceptie, hiërarchische toestandsregulatie en dissolutie zijn geen metaforen – het zijn empirisch gebaseerde hypothesen die voortkomen uit de evolutionaire neurowetenschap.

Hoewel academische kritiek de kernprincipes vaak verkeerd heeft uitgelegd – met name door wetenschappelijke constructen onterecht als ‘metaforisch’ te bestempelen – hebben veel clinici, zelfs wanneer zij vertaalde begrippen gebruiken (d.w.z. taal aangepast voor de klinische begrijpelijkheid), deze principes accuraat toegepast in de praktijk. Opmerkelijk is dat sommige neurowetenschappelijke critici – zoals Grossman en Taylor – deze principes foutief hebben gekarakteriseerd. Hun kritiek miskent vaak de hiërarchische structuur van het autonome zenuwstelsel of begrijpt de rol van neuroceptie in het reguleren van fysiologische toestandsveranderingen verkeerd. Daarentegen hebben veel clinici deze principes wel omarmd met conceptuele juistheid en therapeutische bruikbaarheid.

Hoewel vereenvoudigd taalgebruik in klinische settingen soms noodzakelijk is, is de uitdaging te zorgen dat dergelijke communicatie trouw blijft aan de onderliggende wetenschap. Eenvoudige modellen die zelfbegrip en compassie bevorderen, kunnen krachtige hulpmiddelen zijn, mits ze de theoretische coherentie behouden, neurofysiologische specificiteit respecteren en uiteindelijk de klinische effectiviteit vergroten – vooral bij traumaherstel en emotieregulatie. Deze balans bewaakt dat de polyvagaaltheorie toegankelijk blijft én verankerd in empirische wetenschap – een basis die tot voortdurende evaluatie leidt door steeds de hypotheses te toetsen.

2.8 Falsifieerbaarheid en voorspellende kracht

Een andere kritiek stelt dat de polyvagaaltheorie onvoldoende falsifieerbaar is of haar verklarend bereik te ver oprekt. Deze kritiek is misplaatst. In tegenstelling tot de bewering dat de polyvagaaltheorie falsifieerbaarheid ontbeert, heeft de theorie een reeks specifieke, toetsbare voorspellingen gegenereerd, zoals:

1. De hiërarchische aansturing van autonome toestanden onder dreiging, voortschrijdend van het ventrale vagale complex (sociaal betrokkenheidssysteem) naar sympathische activatie (mobilisatie) en vervolgens naar dorsaal vagale afsluiting (immobilisatie) (bijv. Porges, 2001; Reed et al., 1999).

2. De invloed van sociale signalen op vagale tonus en hartslag (bijv. Hastings et al., 2008).

3. De effecten van akoestische interventies (bijv. het Safe and Sound Protocol) op emotieregulatie en functionele neurologische stoornissen (bijv. Heilman et al., 2023; Porges et al., 2013, 2014; Rajabalee et al., 2022).

4. De bruikbaarheid van autonome toestand als interveniërende variabele – als mediërende factor die omgevingssignalen met gedragsuitkomsten verbindt – in psychofysiologisch (Dale et al., 2022), survey‑ (Kolacz et al., 2020) en medisch onderzoek (Donchin et al., 1992; Kovacic et al., 2020).

Deze voorspellingen zijn getoetst en bevestigd in domeinen variërend van traumastudies en ontwikkelingspsychobiologie tot gedragsneurowetenschap, blijk gevend van zowel de falsifieerbaarheid van de theorie als zijn brede toepasbaarheid. Falsifieerbaarheid blijft een kernprincipe van wetenschap; de polyvagaaltheorie voldoet daaraan. Studies hebben herhaaldelijk de claims bevestigd aangaande autonome flexibiliteit, neuroceptie en sociale betrokkenheid.

Cruciaal is dat deze voorspellende en verklarende kracht zich uitstrekt tot de klinische praktijk. De klinische relevantie wordt verder gevalideerd door interventies zoals het Safe and Sound Protocol (Heilman et al., 2023), dat de ventraal vagale route moduleert en meetbare verbeteringen geeft in regulatie en sociaal gedrag. Deze voorspellende capaciteiten maken de theorie niet alleen wetenschappelijk solide, maar ook een hulpmiddel om, via betrouwbare biomarkers, geïndividualiseerde interventies in te zetten, vooral in trauma‑geïnformeerde en neuro‑ontwikkelingszorg.

Deze integratie bevordert hypothese-gedreven onderzoek en ondersteunt gefundeerde therapeutische beslissingen binnen ontwikkelingsgerichte-, psychiatrische- en somatische domeinen. Door zijn conceptueel kader te verankeren in de neurofysiologie en de evolutionaire biologie, behoudt de polyvagaaltheorie zowel wetenschappelijke integriteit als translationele relevantie. Daarmee dient zij als een robuust model voor onderzoek en als een praktische gids voor klinische zorg.

3. Klinische toepassingen in verschillende disciplines

Voortbouwend op deze neurofysiologische en translationele inzichten, biedt de polyvagaaltheorie een nieuw kader om klinische uitdagingen binnen verschillende disciplines te begrijpen en te adresseren.

3.1 Een polyvagale heroriëntatie voor de klinische praktijk en onderzoek

De polyvagaaltheorie reconceptualiseert psychologische en gedragsmatige symptomen als adaptieve expressies van de autonome toestand, in plaats van als aanwijzing voor een cognitieve of emotionele stoornis (Porges, 2022; Kolacz et al., 2019). Vanuit dit perspectief weerspiegelen veel symptomen de respons van het zenuwstelsel op neurofysiologische signalen van dreiging – die vaak ontstaan onder de drempel van bewuste waarneming. Dit leidt tot een fundamentele klinische vraag: welke autonome toestand ervaart deze persoon, en hoe kunnen paden naar veiligheid en verbinding worden hersteld?

In plaats van geïsoleerde symptomen te behandelen, geeft polyvagaal geïnformeerde zorg prioriteit aan interventies die aansluiten bij de huidige fysiologische toestand van de cliënt. Door toestandsgebonden gedrag te erkennen, kunnen clinici strategieën kiezen die passen bij iemands fysiologische mogelijkheden voor regulatie, sociale betrokkenheid en leren. Deze benadering op basis van toestand ondersteunt duurzame verandering door gebruik te maken van-, in plaats van in te gaan tegen-, de adaptieve responsen van het lichaam.

De polyvagaaltheorie genereert bovendien toetsbare voorspellingen die autonome regulatie koppelen aan gedragsuitkomsten en interventie‑effectiviteit. Objectieve biomarkers – waaronder RSA, vagale efficiëntie en gewogen coherentie – bieden kwantificeerbare indexmaten van regulatiecapaciteit en klinische verbetering (Hage et al., 2017; Kolacz et al., 2025; Porges, 2024). Deze maten overstijgen de neurowetenschap en de klinische wetenschap en vertalen subjectieve ervaringen in empirisch volgdata.

Binnen traumagerelateerde, neuro-ontwikkelingsgerichte, affectieve en functionele domeinen biedt de polyvagaaltheorie een in de biologie gefundeerd raamwerk om herstel te bevorderen. In de volgende secties wordt de toepassing ervan per klinisch domein onderzocht, waarbij wordt geïllustreerd hoe gemeenschappelijke autonome mechanismen ten grondslag liggen aan uiteenlopende uitingsvormen en richting geven aan geïndividualiseerde trajecten naar regulatie en verbinding.

Centraal in deze processen staat het concept neuroceptie – de impliciete detectie van veiligheid of gevaar door het zenuwstelsel – en het ventraal vagale complex (VVC), een aanpassing van zoogdieren die gezichtsuitdrukking, vocale prosodie en cardiorespiratoire functies coördineert. Wanneer neuroceptie een dreigingsbias vertoont, raakt de toegang tot het VVC beperkt, waardoor het vermogen tot kalmte, verbinding en zelfregulatie wordt ingeperkt. Het begrijpen en ondersteunen van deze neurale systemen vormt de basis van polyvagaal geïnformeerde zorg.

3.2 Trauma en geestelijke gezondheid: autonome routes naar herstel

Trauma induceert persisterende veranderingen in het zenuwstelsel, vaak resulterend in chronische autonome dysregulatie. Mensen die trauma hebben meegemaakt, kunnen fysiologisch verankerd blijven in defensieve toestanden, zelfs zonder actuele dreiging. Deze chronische autonome activatie manifesteert zich als hyperwaakzaamheid, dissociatie, angst, depressie of een reeks van somatische symptomen.

De polyvagaaltheorie herkadert deze presentaties niet als psychopathologie, maar als adaptieve responsen op verstoorde neuroceptie en beperkte toegang tot het VVC. Wanneer neuroceptie richting gevaar is afgestemd, worden de fysiologische routes die nodig zijn voor kalmte, relationele betrokkenheid en zelfregulatie ontoegankelijk. Daardoor gaat het vermogen om flexibel te kunnen schakelen tussen autonome toestanden verloren en kunnen mensen oscilleren tussen sympathische mobilisatie en dorsaal vagale shutdown zonder betrouwbare toegang tot het VVC.

Dit patroon ligt ten grondslag aan klinische aandoeningen zoals posttraumatische‑stressstoornis (PTSS), gegeneraliseerde angststoornis, depressie en borderline persoonlijkheidsstoornis, waarin chronische dysregulatie van het autonome zenuwstelsel herstel en adaptatie belemmert.

Recent onderzoek benadrukt de cruciale rol van vagale tonus – gemeten via RSA en vagale efficiëntie – als indicator van autonome flexibiliteit. Lagere vagale tonus hangt samen met verminderde emotionele veerkracht en verhoogde stressgevoeligheid (Hage et al., 2017), terwijl hogere tonus betere zelfregulatie, sociale betrokkenheid en fysiologisch herstel voorspelt. Verminderde vagale efficiëntie is naar voren gekomen als een sensitieve marker van dysautonomie en functionele stoornissen (Kolacz et al., 2019; Porges, 2024).

Interventies die de autonome toestand beïnvloeden

Polyvagaal-geïnformeerde interventies richten zich op het herstellen van de toegang tot het ventrale vagale complex (VVC) en het ondersteunen van adaptieve verschuivingen in autonome toestand. Deze bottom-up-benaderingen omvatten onder meer:

• Akoestische protocollen (zoals het Rest and Restore Protocol van Sonocea en het Safe and Sound Protocol), die gebruikmaken van gemoduleerd geluid om het sociale- betrokkenheidssysteem te activeren en veiligheid te communiceren.

• Adem- en ritme-gebaseerde praktijken, zoals ademhalingsoefeningen in een rustig tempo en stemklank-oefeningen, die vagale afferenten stimuleren en parasympathische activiteit bevorderen.

• Biofeedback en nervus-vagus-stimulatie (VNS), ontworpen om de interoceptieve bewustwording en autonome regulatie te versterken.

• Somatische en relationele therapieën, die via beweging, aanraking en co-regulatie veiligheidssignalen bieden.

Wanneer deze interventies worden afgestemd op de fysiologische toestand van een individu, kunnen zij chronische defensieve patronen doorbreken, het vermogen tot verbinding herstellen en veerkracht en posttraumatische groei bevorderen.

3.3 Chronische aandoeningen en functionele stoornissen

Een groeiend corpus aan bewijs wijst erop dat veel chronische aandoeningen – waaronder prikkelbaredarmsyndroom (PDS), fibromyalgie, chronisch‑vermoeidheidssyndroom en functioneel neurologische stoornissen – beter begrepen kunnen worden als manifestaties van persisterende autonome dysregulatie dan als onverklaarde of psychosomatische aandoening. Hoewel deze aandoeningen invaliderende symptomen geven zonder duidelijke structurele pathologie, impliceren recente studies chronische verstoringen in neuroceptie en vagale regulatie als centrale mechanismen (Kolacz & Porges, 2018; Rajabalee et al., 2022).

Vanuit polyvagaal perspectief zijn dit fysiologische consequenties van een zenuwstelsel dat chronisch geneigd is in een defensieve toestanden te zijn. Verstoorde neuroceptie en verminderde vagale efficiëntie ondermijnen de dynamische regulatie van gastro‑intestinale-, immuun‑, pijn‑ en metabole systemen – niet door weefselschade, maar omdat het autonome zenuwstelsel in een staat van bescherming vergrendeld blijft.

Een kenmerk bij deze populaties is lage vagale efficiëntie – een verstoring in de koppeling tussen RSA en hartslag. Deze inefficiëntie vermindert de impact van parasympathische tonus en ondermijnt het vermogen van het lichaam om te herstellen, energie te sparen en homeostase te behouden, en is gerelateerd aan stoornissen die met dysautonomie samenhangen, zoals hypermobiliteitssyndroom (Kolacz et al., 2021) en cyclisch braken (Kolacz et al., 2022). Daar staat tegenover dat auriculaire vagus‑zenuwstimulatie de vagale efficiëntie verhoogde, terwijl pijnsymptomen afnamen (Kolacz et al., 2025).

Ondanks de diversiteit aan symptomen delen veel chronische aandoeningen gemeenschappelijke autonome patronen. Zoals samengevat in tabel 2 dragen mechanismen – zoals verminderde vagale inhibitie van sympathische tonus en verstoorde modulatie van ontsteking en pijn – bij aan de breedte van klinische presentaties die worden gezien bij functionele stoornissen.

Opvallend is dat deze symptomen niet ingebeeld of overdreven zijn; het gaat veeleer om diep belichaamde reacties van een autonoom zenuwstelsel dat niet in staat is zich los te maken uit een stand van chronische dreiging. Bij functionele maag-darmstoornissen bijvoorbeeld wordt de autonome ontregeling vaak verergerd door comorbiditeiten zoals gewrichtshypermobiliteit, wat een breder systemisch patroon van dysregulatie weerspiegelt (Kolacz et al., 2021).

Wegen naar regulatie

Polyvagaal-geïnformeerde zorg richt zich op het herstellen van autonome flexibiliteit en het versterken van de vagale functie. Therapeuten maken gebruik van een scala aan bottom-up-interventies die de autonome toestand kunnen beïnvloeden – samengevat in tabel 3 – en die de parasympathische tonus verbeteren, de neuroceptie herkalibreren en herstel bevorderen via veiligheidssignalen. Wanneer interventies worden afgestemd op de fysiologische toestand van een individu, kunnen ze chronische verdedigingspatronen doorbreken, de toegang tot het ventraal vagale complex (VVC) herstellen en de regulatie van subdiafragmatische systemen ondersteunen. Op deze manier biedt polyvagaal-geïnformeerde zorg een weg naar symptoomverlichting door het herstel van fysiologische veiligheid, in plaats van door louter symptoomonderdrukking (Porges, 2022).

Deze symptomen zijn niet ingebeeld of overdreven – ze weerspiegelen diep belichaamde, neurofysiologische reacties van een autonoom zenuwstelsel dat niet in staat is vanuit een stand van dreiging terug te schakelen. Bij functionele maag-darmstoornissen bijvoorbeeld wordt de autonome ontregeling vaak versterkt door comorbiditeiten zoals gewrichtshypermobiliteit, wat wijst op een systemisch patroon van dysregulatie (Kolacz et al., 2021). Dergelijke systemische ontregeling bevestigt het polyvagale perspectief dat chronische functionele symptomen vaak een afspiegeling zijn van hiërarchische en geïntegreerde verstoringen binnen het autonome netwerk.

Tabel 2. Mechanismen en klinische kenmerken

3.4 Ontwikkelings‑ en hechtingsachtergronden

De vroege ontwikkeling van autonome regulatie wordt fundamenteel gevormd door relationele co‑regulatie tussen zuigelingen en verzorgers. Vanuit polyvagaal perspectief is hechting niet louter een emotioneel of cognitief construct – het is een neurofysiologisch proces, geworteld in het calibreren van het autonome zenuwstelsel via sociale interactie.

Wanneer verzorgers responsief, voorspelbaar en afgestemd zijn, fungeert hun eigen gereguleerde toestand als anker dat helpt vagale flexibiliteit bij het kind te ontwikkelen. Dit faciliteert het vermogen van het kind om flexibel tussen fysiologische toestanden te schakelen en emotionele veerkracht op te bouwen. Dergelijke co‑regulerende interacties vormen de biologische basis voor latere zelfregulatie, sociale betrokkenheid en cognitieve ontwikkeling.

Omgekeerd kunnen ingrijpende gebeurtenissen vroeg in het leven – waaronder verwaarlozing, trauma of inconsistente zorg – de neuroceptie richting dreiging kalibreren en toegang tot het VVC verminderen. Kinderen die aan deze verstoringen worden blootgesteld, vertonen vaak emotionele labiliteit, gedragsstoornissen, aandachtsproblemen of sociale terugtrekking. Dit zijn geen tekenen van onwil of cognitieve tekorten, maar expressies van een zenuwstelsel dat chronisch in defensie is vergrendeld.

Implicaties voor de praktijk

Polyvagale, ontwikkelingsgerichte interventies focussen op herstel van fysiologische veiligheid door in een gestructureerde, relationeel afgestemde omgeving toegepast te worden. Effectieve strategieën omvatten:

• Traumageïnformeerde onderwijsvormen, met nadruk op ritme, voorspelbaarheid en relationele veiligheid.

• Co‑regulatietechnieken binnen ouder‑kindinteracties die tolerantie voor autonome veranderingen versterken.

• Bij de ontwikkeling passende mindfulness- en bewegingsoefeningen ter ondersteuning van interoceptie en vagale tonus.

Praktische hulpmiddelen zoals ritmische begeleiding, een prosodische stem, relationele presentie en consistente routines stabiliseren rechtstreeks de autonome toestand en helpen de neuroceptie te herkalibreren, waardoor kinderen toegang krijgen tot hogere cognitieve en sociale vermogens.

Longitudinaal onderzoek laat zien dat een vroege gezonde vagale tonus een voorspeller is voor goede emotieregulatie en sociale competentie op latere leeftijd (Calkins & Keane, 2004; Porges et al., 1996). Het ondersteunen van de zelfregulatie van de verzorger is daarom niet alleen van cruciaal belang voor de directe ontwikkeling van het kind – het speelt ook een sleutelrol in het doorbreken van intergenerationele cycli van ontregeling.

3.5 Levensloop en zorgsystemen

De fundamentele rol van autonome regulatie strekt zich uit over de gehele levensloop en geeft vorm aan gezondheid, veerkracht en relationeel welbevinden in elke levensfase. Voortbouwend op de vroege zorgsituaties die in de vorige paragraaf zijn beschreven, biedt de polyvagaaltheorie een kader om te begrijpen hoe fysiologische regulatie ten grondslag ligt aan adaptief functioneren – van de kindertijd tot in de volwassenheid – en hoe dit wordt beïnvloed door de systemen en omgevingen waarin individuen leven.

Op de ontwikkeling afgestemde zorg

In neonatale en pediatrische zorg erkennen polyvagaal geïnformeerde protocollen dat medische stabilisatie alleen onvoldoende is; een omgeving die betrouwbare veiligheidssignalen afgeeft, is essentieel. Praktijken zoals huid-op-huidcontact, ritmisch wiegen en prosodische vocalisatie activeren het sociale-betrokkenheidssysteem en bevorderen vroege co-regulatie tussen baby’s en verzorgers. Deze strategieën stimuleren een gezonde vagale ontwikkeling en beïnvloeden de emotionele en fysiologische uitkomsten op de lange termijn.

In de vroege kindertijd en in het onderwijs ondersteunen consistente relationele signalen, voorspelbare routines en belichaamde signalen van veiligheid de rijping van vagale flexibiliteit en emotionele zelfregulatie. Een dergelijke afgestemde omgeving legt de basis voor leren, samenwerken en welzijn.

Veroudering en autonome achteruitgang

Bij het ouder worden treedt een natuurlijke afname van vagale tonus op (Byrne et al., 1996), geassocieerd met verhoogde systemische ontstekingsparameters, verminderde hartslagvariabiliteit en minder herstelcapaciteit. Deze fysiologische veranderingen kunnen de emotieregulatie verstoren, chronische ziekten verergeren en bijdragen aan cognitieve achteruitgang.

Interventies die vagale flexibiliteit behouden of versterken – beweging, ademhalingsoefeningen, akoestische stimulatie en sociale verbinding – bufferen tegen leeftijdsgebonden autonome rigiditeit. Zoals beschreven in tabel 3, ondersteunen deze benaderingen veerkracht en bevorderen zij sociale betrokkenheid, zelfs in aanwezigheid van fysieke of cognitieve uitdagingen.

In palliatieve zorg kan de aanwezigheid van afgestemde verzorgers – die veiligheid geven via stem, aanraking en presentie – VVC‑paden activeren. Zelfs wanneer verbale communicatie beperkt mogelijk is, kunnen deze belichaamde signalen waardigheid, verbinding en comfort in de laatste levensfase bevorderen.

Tabel 3. Polyvagaal geïnformeerde interventies en mechanismen

Implicaties op systeemniveau

In de zorg – of het nu gaat om ziekenhuizen, scholen of instellingen voor langdurige zorg – wordt de neuroceptie gevormd en deze omgeving beïnvloedt daarmee direct de autonome toestand. Elementen zoals verlichting, het klanklandschap, voorspelbaarheid, relationele dynamiek en institutionele ritmes dragen allemaal bij aan impliciete signalen van veiligheid of dreiging voor de mensen in de instelling. Polyvagaal geïnformeerde systemen geven bottom‑up regulatie prioriteit boven top‑down controle en erkennen dat herstel, leren en betrokkenheid niet voortkomen uit externe eisen, maar uit het herstel van fysiologische veiligheid. Wanneer instellingen bewust co-regulatie, ritme en relationele aanwezigheid bevorderen, scheppen zij omstandigheden die regulatie en veerkracht ondersteunen in alle levensfasen.

Dit perspectief op systeemniveau vormt de basis voor het begrijpen van hoe stress, tegenslagen en chronische ontregeling de gezondheid in alle leeftijden kunnen verstoren – een thema dat in de volgende sectie wordt uitgewerkt.

3.6 Stress en autonome regulatie

Voortbouwend op het systemische perspectief uit de vorige paragraaf, biedt de polyvagaaltheorie een transformerende herdefiniëring van stress – niet als louter psychologisch of omgevingsfenomeen, maar als een verstoring van autonome regulatie, geworteld in een neurofysiologische toestand. Stress moet daarom niet enkel worden begrepen als iets wat ons overkomt, maar als de manier waarop het zenuwstelsel uitdagingen waarneemt, interpreteert en verwerkt.

Vanuit evolutionair perspectief zijn stressresponsen adaptief: sympathische mobilisatie en dorsaal vagale immobilisatie zijn cruciaal voor overleving bij dreiging en gevaar. Wanneer neuroceptie echter chronisch richting gevaar is afgestemd, kan het lichaam vergrendeld raken in defensieve toestanden. Deze autonome starheid belemmert fysiologisch herstel en draagt bij aan cardiovasculaire belasting, ontstekingen, spijsverteringsstoornissen en emotionele dysregulatie.

De centrale rol van het ventrale vagale complex (VVC)

In het hart van adaptieve stressregulatie bevindt zich het VVC. Wanneer het optimaal functioneert, remt het VVC defensieve reflexen, ondersteunt het een rustige betrokkenheid en maakt het flexibele overgangen mogelijk tussen arousal en herstel. Wanneer de functie van het VVC wordt aangetast – door trauma, tegenslagen of cumulatieve stress – wordt deze flexibiliteit ondermijnd, wat leidt tot allostatische overbelasting en een verhoogde kwetsbaarheid voor zowel fysieke als psychische gezondheidsproblemen.

Interventies die regulatie herstellen

Polyvagaal-geïnformeerde interventies zijn erop gericht de fysiologische flexibiliteit te herstellen door de dominante rol van het VVC te ondersteunen en spontane omschakeling van verdediging naar veiligheid mogelijk te maken. Zoals uiteengezet in tabel 3 omvatten deze strategieën onder meer:

• Ademwerk en mindfulnessoefeningen die een beroep doen op de interoceptie en de vagale ritmes vertragen.

• Somatische- en trauma-geïnformeerde beweging om de coherentie tussen lichaam en autonome toestand te herstellen.

• Akoestische stimulatieprotocollen (bijv. het Safe and Sound Protocol) die de vagale toon versterken via prosodische auditieve input.

• Co-regulatie met anderen, waarbij relationele veiligheidssignalen neuroceptieve veranderingen vergemakkelijken.

Binnen dit kader wordt veerkracht opnieuw gedefinieerd – niet als de loutere afwezigheid van stress, maar als het vermogen om van autonome toestand te veranderen en te herstellen. Ware veerkracht weerspiegelt geen wilskracht, maar de adaptieve flexibiliteit van een goed gereguleerd zenuwstelsel dat toegang behoudt tot rust, verbinding en herstel, zelfs bij tegenslagen. Dit begrip van stress als een verstoring van homeostatische regulatie vormt de basis voor de verkenning van de manier waarop psychotherapie en traumaherstel geoptimaliseerd kunnen worden door zich te richten op toestandsregulatie – een thema dat in de volgende sectie wordt uitgewerkt.

3.7 Psychotherapie en traumaherstel

Voortbouwend op het inzicht dat stress voortkomt uit verstoringen in autonome regulatie, biedt de polyvagaaltheorie een transformerend perspectief voor psychotherapie – een benadering die de fysiologische toestand centraal stelt in het helingsproces. Traditionele benaderingen richten zich vaak op gedachten en emoties, maar polyvagaal-geïnformeerde therapie begint bij het lichaam: veel symptomen waarvoor cliënten behandeling wensen – hyperwaakzaamheid, vlakke emoties, dissociatie, indringende herinneringen – vinden hun oorsprong in hardnekkige defensieve autonome toestanden, in stand gehouden door verstoorde neuroceptie.

Bij trauma-overlevenden blijft deze defensieve neuroceptie vaak actief, zelfs in een veilige omgeving, waardoor de toegang tot het VVC wordt beperkt en relationele betrokkenheid, zelfreflecterend vermogen en emotionele integratie worden belemmerd. Binnen dit kader wordt ontregeling niet gezien als een tekortschieten in inzet of inzicht, maar als een overlevingsrespons – een fysiologische erfenis van een dreiging uit het verleden.

De centrale rol van de therapeutische relatie

Een centraal inzicht van polyvagaal-geïnformeerde therapie is dat het zenuwstelsel van de therapeut zelf een krachtig regulerend instrument wordt. Met behulp van prosodische stem, expressieve gezichtsuitdrukking en afgestemd tempo biedt de therapeut non-verbale veiligheidssignalen, die het VVC van de cliënt actief aanspreken en het zenuwstelsel uitnodigen tot rust. Veiligheid is hier niet slechts een gespreksonderwerp; het wordt belichaamd en zo ook overgedragen.

In plaats van van cliënten te verwachten dat zij zichzelf reguleren terwijl zij ontregeld zijn, geven polyvagaal-geleide interventies prioriteit aan het scheppen van regulerende omstandigheden – waarbij de autonome toestand kan omschakelen voordat cognitieve of narratieve processen worden aangesproken. Wanneer het VVC beschikbaar is, kan het zenuwstelsel uit de defensieve stand komen, waardoor er ruimte ontstaat voor verbinding, emotionele flexibiliteit en diepere traumaverwerking.

Polyvagaal-geïnformeerde therapeutische strategieën

Effectieve therapie is vanuit dit perspectief sequentieel opgebouwd: eerst komen bewustzijn van toestand en bottom-up regulatie, daarna pas cognitieve en narratieve integratie. Interventies zoals beschreven in sectie 3.3 (paragraaf Paden naar regulatie), sectie 3.6 (paragraaf Interventies die regulatie herstellen) en die zijn samengevat in tabel 3, bieden professionals instrumenten om de belangrijke overgang naar veiligheid en co-regulatie te faciliteren. Integratieve benaderingen zoals Polyvagal-Informed EMDR (Kase, 2023) combineren bijvoorbeeld bilaterale stimulatie met co-regulatiestrategieën, waarbij specifiek het VVC wordt aangesproken vóórdat geheugenverwerking plaatsvindt, om hertraumatisering te verminderen en integratie te optimaliseren.

Belangrijk is dat zelfregulatie van de therapeut geen optionele vaardigheid is, maar een fundamentele noodzaak. Een ontregelde therapeut kan onbewust de neuroceptie van dreiging bij een cliënt versterken. Daarentegen versterkt een kalme, afgestemde aanwezigheid de therapeutische omgeving, waardoor cliënten zich zowel gehoord als fysiologisch veilig kunnen voelen.

Kortom, de polyvagaaltheorie herformuleert herstel van trauma als een proces dat geworteld is in de toegang tot de fysiologische toestand. Herstel voltrekt zich niet louter door het verhaal opnieuw te vertellen, maar door de interne voorwaarden te cultiveren – via adem, lichaam en relatie – waarin werkelijke transformatie mogelijk wordt. Deze lichaamsgerichte benadering reikt verder dan alleen individuele therapie en ligt aan de basis van een nieuwe benadering van het onderwijs, van organisatiesystemen en gemeenschapsontwikkeling – thema’s die in de volgende sectie worden verkend.

3.8 Translationele implicaties: onderwijs, organisaties en gemeenschappen

De polyvagaaltheorie reikt ver voorbij de professionele zorg en biedt een verbindend kader voor het scheppen van een omgeving die fysiologische regulatie, relationele betrokkenheid en co-regulatie ondersteunt, op alle niveaus van de samenleving. Of het nu gaat om scholen, werkplekken, buurten of maatschappelijke instellingen: neuroceptie – de impliciete detectie van veiligheid of gevaar door het zenuwstelsel – beïnvloedt diepgaand hoe mensen zich gedragen, zich tot elkaar verhouden en leren.

De kracht van context: veiligheid en dreiging

Wanneer de omgeving consequent veiligheid uitstraalt, kunnen mensen toegang krijgen tot ventraal-vagale toestanden die vertrouwen, samenwerking, nieuwsgierigheid en leervermogen ondersteunen. Daarentegen bevordert een omgeving die gevaar uitstraalt – door onvoorspelbaarheid, uitsluiting, harde taal of zintuiglijke overprikkeling – defensieve autonome toestanden. Deze veranderingen van toestand worden vaak verkeerd geïnterpreteerd als onaangepast gedrag, desinteresse of een gebrek aan motivatie, terwijl het in werkelijkheid gaat om adaptieve fysiologische responsen op de context.

Onderwijs: leren vraagt om veiligheid

Leren is in wezen toestandsafhankelijk. Cognitieve, emotionele en sociale ontwikkeling zijn alleen mogelijk wanneer het zenuwstelsel gereguleerd is. Chronische stress of vroege ingrijpende gebeurtenissen kunnen de neuroceptie een bias richting dreiging geven, waardoor aandacht, zelfregulatie en het vermogen tot verbinden ondermijnd raken. Polyvagaal-geïnformeerde onderwijsvormen leggen daarom de nadruk op voorspelbaarheid, ritme en relationele afstemming, waaronder:

• Voorspelbare routines en relationeel verankerde overgangen.

• Prosodische, gereguleerde stemtoon van docenten.

• Mogelijkheden voor beweging en ritme om toestandveranderingen te vergemakkelijken.

• Micro-regulatiepraktijken (bijv. ademwerk, mindfulness, co-regulatiepauzes).

In zo'n omgeving functioneert het zenuwstelsel van de leraar als co-regulerend anker. Wanneer docenten kalmte en aanwezigheid belichamen, ervaren leerlingen impliciete fysiologische veiligheid via relationele afstemming.

Organisaties: zenuwstelsels aan het werk

Werkplekken richten zich doorgaans op prestaties en productiviteit, terwijl de autonome toestanden die samenwerking en innovatie ondersteunen of juist belemmeren vaak over het hoofd worden gezien. Een omgeving die wordt gekenmerkt door hiërarchische dreiging, onvoorspelbaarheid of uitsluiting kan chronisch een defensieve toestand activeren, waardoor creativiteit en veerkracht afnemen. Polyvagaal-geïnformeerde werkwijzen omvatten onder meer:

• Het bevorderen van psychologische veiligheid door middel van congruente communicatie.

• Leiderschapstraining gebaseerd op kennis van het zenuwstelsel.

• Gestructureerde ritmes die reflectie en regulatie ondersteunen.

• Feedback en conflictoplossing geworteld in afstemming en empathie.

Dergelijke benaderingen bevorderen collectieve regulatie en duurzame creativiteit, waardoor zowel individuen als teams tot bloei kunnen komen.

Gemeenschappen: ontwerpen voor collectieve veiligheid

Op gemeenschapsniveau verstoren structurele problemen – waaronder racisme, armoede en geweld – de neuroceptie op de schaal van hele populaties, waardoor individuen en groepen gevangen raken in chronische defensieve toestanden. Polyvagaal-geïnformeerde gemeenschapsinterventies leggen de nadruk op bottom-up veiligheid via ritme, ritueel en relationeel herstel, zoals:

• Herstelcirkels en verhalen met elkaar delen.

• Belichaamde groepsrituelen die co-regulatie bevorderen.

• Een trauma-geïnformeerd ontwerp van de publieke ruimte (bijv. met voorspelbare patronen in geluid, licht en inrichting).

• Leiderschapsontwikkeling gericht op aanwezigheid, regulatie en relationele coherentie.

Deze interventies verschuiven het paradigma van heling: niet langer ligt de focus op individuele disfunctie, maar op het ondersteunen van een collectieve verandering van autonome toestand.

De polyvagaaltheorie herformuleert de kernvraag voor het ontwerp van onze leefomgeving: geeft deze omgeving signalen van veiligheid die uitnodigen tot betrokkenheid, verbinding en regulatie – of draagt zij juist signalen van gevaar uit?
Geworteld in de polyvagaaltheorie biedt deze leidende vraag een kompas voor het ontwerpen van systemen en gemeenschappen waarin zowel zenuwstelsels als relaties werkelijk tot bloei kunnen komen.

3.9 Samenvatting en toekomstperspectief

De polyvagaaltheorie biedt een biologisch onderbouwd, integratief kader om menselijk gedrag, gezondheid en het vermogen tot relatie/verbinden te begrijpen. Door symptomen en reacties te verankeren in autonome toestanden, herkadert de theorie pathologie niet als disfunctie, maar als adaptieve strategie – een weerspiegeling van hoe het zenuwstelsel signalen van veiligheid of dreiging detecteert en daarop reageert. In traumaherstel, gezondheidszorg, onderwijs, psychotherapie, organisatiekunde en in het publieke domein komt een consistent principe naar voren: autonome veiligheid is de voorwaarde voor regulatie, veerkracht en verbinding.

Belangrijke bijdragen van een polyvagale benadering:

• Herkadert symptomen als toestandsafhankelijke autonome reacties.

• Benadrukt co-regulatie als biologische noodzaak.

• Introduceert meetbare fysiologische indicatoren (zoals RSA, vagale efficiëntie, gewogen coherentie).

• Geeft richting aan bottom-up interventies die geworteld zijn in het bewustzijn van de autonome toestand en fysiologische verandering van die toestand.

• Biedt een neurofysiologisch perspectief om leefomgevingen, organisaties en instituties te verbeteren.

Terwijl de polyvagaaltheorie zich verder ontwikkelt tot een translationeel paradigma, openen zich nieuwe mogelijkheden in uiteenlopende disciplines. Hoewel het theoretisch model en de klinische toepassingen goed onderbouwd zijn, zal voortgaand empirisch onderzoek – met name in verschillende populaties en contexten – de reikwijdte en impact verder verfijnen.

Opkomende terreinen zijn onder meer:

• Schaalbare interventies in gezondheidszorg, onderwijs en gemeenschapsontwikkeling.

• Draagbare technologieën voor real-time monitoring van autonome toestand en vagale activering.

• Onderzoek naar het ouderschap van vroeggeborenen, inclusief regulatie op de neonatale intensive care (NICU) en herstel van hechting.

• Cultuuroverstijgende toepassingen waarin voorouderlijke wijsheid en belichaamde praktijken worden geïntegreerd.

• Beleid en omgevingsontwerp waarin ritme, voorspelbaarheid en inclusiviteit centraal staan.

Deze toekomst is niet alleen wetenschappelijk, maar ook ethisch. Terwijl de polyvagaaltheorie zich ontwikkelt van abstract model tot toepasbaar kader, daagt zij instituties en gemeenschappen uit om fysiologische veiligheid en co-regulatie voorop te stellen. Wanneer deze principes in onze systemen worden ingebed, worden zij de drijfveren van transformatie en herstel.

Regulatie gaat vooraf aan leren. Veiligheid maakt creativiteit mogelijk. Heling begint niet met cognitie – maar met verbinding.

Deze samenvatting en toekomstvisie vormen de opstap naar methodologische innovaties in de autonome wetenschap, die in de volgende sectie worden verkend.

Einde van het tweede deel van drie.

Deel 1 - Deel 3

Download het oorspronkelijke artikel hieronder.

Polyvagal Theory Current Status, Clinical Applications And Future Directions

1.01MB ∙ PDF file

Download

Download

Do you prefer the English version?

Voorwoord

Onderstaand artikel verscheen recent in het Tijdschrift voor Begeleidingskunde, uitgegeven door de Landelijke Vereniging Supervisie en Coaching (LVSC). Ik schreef het samen met Cees van Elst.

Naar aanleiding van het schrijven besloten Cees en ik een Masterclass Polyvagaal geïnformeerd begeleiden in de (coach)praktijk te ontwikkelen.
Op deze pagina lees je daar meer over.

Dank aan de LVSC voor de kans en complimenten voor hun mooie en inhoudelijk sterke tijdschrift (de moeite waard voor professioneel begeleiders!) en aan Cees voor de fijne samenwerking!

De polyvagaaltheorie biedt handvatten om trauma-geïnformeerd en procesgericht te werken, zonder op de stoel van de therapeut plaats te nemen. Coaches gebruiken kennis van het zenuwstelsel om een neurobiologisch veilige plek te creëren, door niet het verhaal van de coachee, maar zelf- en co-regulatie centraal te stellen. Zo gaan ze op natuurlijke wijze professioneel om met thema's die onveiligheid in zich hebben.

De samenleving waarin we werken is een prestatiegerichte, maakbare samenleving. De boodschap is vaak: als het niet goed gaat, moet er iets gefikst worden (Schinkel, 2020). Pijn, verlies, ontregeling en twijfel worden al snel gemedicaliseerd (Trappenburg, 2021). Therapie en diagnoses liggen op de loer, terwijl veel mensen eigenlijk geen therapie nodig hebben, maar ruimte en erkenning. Zij zoeken een plek waar hun ervaring mag landen en langzaam in beweging mag komen.

In onze praktijk als professioneel begeleiders zien we steeds vaker mensen die ogenschijnlijk medisch gezien ‘niets mankeren’ maar zich toch niet vrij voelen. Ze zijn moe, gespannen, lusteloos of overprikkeld. Ze weten niet goed wat er aan de hand is, alleen dát er iets aan de hand lijkt. En wij als coaches of begeleiders? Wij twijfelen soms ook. Is dit trauma? Is het burn-out? Is het overspannenheid? Moet ik doorverwijzen of juist blijven? En als ik blijf, wat kan ik dan ‘doen’ met een mens die duidelijk niet goed in het vel zit en waar trauma mogelijk een rol speelt?

We veronderstellen dat menig coach weet wat hem of haar te doen staat: het verhaal laten vertellen en ‘holding space’ bieden waarin de coachee zich veilig, gehoord en niet geoordeeld voelt (Plett, 2015). We veronderstellen dat menig coach coachees vervolgens ook wil helpen hun verhaal te duiden en te fiksen. Dat is immers vaak de hulpvraag en het appèl: ‘Help mij, ik wil ergens vanaf, hoe doe ik dat? En waar komt het toch vandaan?’ Kortom: we starten bij het verhaal van de coachee en dalen te snel af in de psychologische krochten van de ziel, terwijl dat niet onze professionele rol is. Wat als we de fysiologie en onbewuste lichaamsprocessen meer en bewuster gaan betrekken in onze sessies?

In dit artikel onderzoeken we wat coaches kunnen betekenen met fysiologische kennis van de polyvagaaltheorie (Porges, 2011). Niet omdat het dé waarheid is, want er is ook kritiek (Grossman & Taylor, 2007), maar omdat het in de praktijk een werkbaar denkkader blijkt om een fundament te leggen onder onze interventies. De polyvagaaltheorie is niet ontwikkeld voor coaches. Ze vindt haar oorsprong in de neurowetenschappen en werd in eerste instantie vooral toegepast binnen trauma- en psychotherapie (Porges, 2011; Dana, 2018). De theorie biedt taal, inzicht en handelingsruimte bij dat wat we soms intuïtief al aanvoelen. We stellen ons niet op als wetenschappers, maar als praktijkmensen. We zoeken naar manieren waarop de polyvagaaltheorie professioneel begeleiders kan helpen om met meer vertrouwen, zachtheid en lichaamsbewustzijn aanwezig te zijn bij de cliënt. Want de vraag is niet wat er is gebeurd, maar wat zich hier en nu aandient – in het lijf, in de ruimte, in de relatie (Dana, 2020).

De kernvraag die we verkennen is: hoe kan een polyvagaal geïnformeerde coach bijdragen aan herstel, zelfregulatie en betekenisvolle beweging – zonder dat het therapie wordt?

De polyvagaaltheorie in vogelvlucht – een lijfelijke bril op menselijke ervaring

Wie mensen begeleidt, werkt altijd met het lichaam, ook wanneer het gesprek volledig verbaal blijft. De polyvagaaltheorie (PVT), ontwikkeld door psychofysioloog en neurowetenschapper Stephen Porges (2011), biedt een vernieuwend en lichaamsgericht perspectief op hoe het autonome zenuwstelsel voortdurend de wereld scant op veiligheid en gevaar. En belangrijker: hoe die onbewuste processen bepalend zijn voor wat iemand voelt en denkt en hoe iemand zich gedraagt. De theorie geeft begeleiders geen diagnoses, maar een lens om gedrag en ervaring te verstaan via de staat van het zenuwstelsel.

Drie functionele systemen

Het autonome zenuwstelsel (AZS) reguleert geheel zelfstandig die zaken waarvoor we ons verstand niet hoeven te gebruiken, zoals lichaamstemperatuur, hartslag, ademhaling, spijsvertering, pupilgrootte en andere automatisch verlopende processen die van levensbelang zijn. Het AZS bestaat uit het sympathische deel (activerend, ‘gasgevend’) en het parasympathische deel (kalmerend, ‘remmend’). Voorbeelden zijn een versnelde hartslag bij stress (sympathisch) en een vertraagde hartslag tijdens ontspanning (parasympathisch) (Bear, 2020).

Porges voegt daar in zijn polyvagaaltheorie een extra laag aan toe: hij beschrijft het AZS niet als twee, maar als drie functionele systemen die hiërarchisch georganiseerd zijn, gebaseerd op evolutionaire ouderdom. In reactie op onbewuste inschattingen van (on)veiligheid schakelt het AZS tussen drie hoofdtoestanden (Porges, 2011; Dana, 2020):

1. Ventraal vagale systeem: het jongste systeem, dat is gericht op sociale betrokkenheid en verbinding. Dit systeem wordt actief wanneer veiligheid wordt ervaren. Mensen voelen zich kalm, verbonden, nieuwsgierig en in staat tot sociaal contact. In deze toestand kunnen ze reflecteren, spelen, leren, afstemmen en herstellen.

2. Sympathisch systeem: is ouder dan het ventrale deel en komt op de voorgrond bij dreiging of stress. Het lichaam bereidt zich voor op vechten of vluchten. Mensen worden alert, gespannen, boos of angstig. De focus versmalt, verbinding met anderen neemt af. Ook als het veilig is, kan het sympathische systeem geactiveerd worden, bijvoorbeeld bij sport, spel en werkzaamheden.

3. Dorsaal vagale systeem: het oudste systeem. Het wordt actief wanneer vechten of vluchten niet meer mogelijk is. Dit systeem schakelt over naar immobilisatie of bevriezing. Mensen voelen zich verdoofd, teruggetrokken, machteloos of dissociatief. In extreme vorm leidt dit tot depressieve of dissociatieve toestanden (Dana, 2020). In veiligheid zorgt dit systeem voor onze basale processen, zoals de spijsvertering.

Deze indeling wordt vaak weergegeven als een ‘autonome ladder’ (Dana, 2020). Hierop bewegen we door de dag heen automatisch op en neer, afhankelijk van wat het lichaam aan veiligheid of dreiging registreert. Wij gebruiken een berg als metafoor.

Neuroceptie

De detectie van veiligheid of dreiging gebeurt buiten het bewustzijn om. Porges introduceerde hiervoor het begrip neuroceptie: een automatisch en non-cognitief proces waarbij het zenuwstelsel voortdurend signalen scant vanuit het lichaam (interoceptie), de omgeving (exteroceptie) en de interactie met anderen (co-regulatie) (Porges, 2004). Dit proces speelt zich af in de oudste breinstructuren, maar hoe precies is onderwerp van discussie. Neuroceptie bepaalt of een situatie als veilig of onveilig wordt ervaren, nog voordat er gedachten of interpretaties ontstaan.

Stemgebruik (prosodie), gezichtsuitdrukking, lichaamshouding en bewegingen, de inrichting van een ruimte (vergeet de geur niet) en signalen uit het lichaam kunnen deze inschatting beïnvloeden (Dana, 2018).

Met onze kennis van neuroceptie hebben we een belangrijk handvat om autonome toestanden te beïnvloeden; voor coaches is dat van groot belang in de beroepspraktijk. Van psychologisch begrijpen kunnen we de stap zetten naar fysiologisch verstaan.

Onze lichamen leven in een tijd waar zij niet voor ontworpen zijn. Ons zenuwstelsel en stresssysteem zijn nog hetzelfde als zo’n 300.000 jaar geleden. De hoeveelheid stress en prikkels is echter exponentieel toegenomen. Ons ‘verouderde’ stresssysteem is niet in staat om onderscheid te maken tussen fysiek gevaar (een sabeltandtijger zit achter ons aan) of psychologisch gevaar (een opdrachtgever stuurt een kritische mail).

Een als onveilig ervaren neuroceptie vergroot de kans dat onze ventrale vagus minder actief is dan ‘normaal’, of beter gezegd, dan natuurlijk en gezond is. Personen met een minder actieve ventrale vagus ervaren minder verbinding met anderen en hebben minder toegang tot positieve gevoelens, waaronder (zelf-)compassie. Ook neemt hun lerend vermogen af.

Co-regulatie

Co-regulatie is het effect van de interactie tussen mensen op het vermogen om de fysiologische staat (de lichaamsgevoelens en de emoties) te reguleren. Alle relaties waarbij sprake is van verbondenheid draaien om co-regulatie. We leren co-reguleren in onze jonge jaren, met behulp van goed gereguleerde ouders of verzorgers. Co-regulatie is geen luxe, het is een biologische vereiste voor onze overleving.

De behoefte aan menselijk contact verschilt per individu, maar niemand kan zonder. Mensen die zeggen dat ze geen anderen nodig hebben, leven waarschijnlijk met een zenuwstelsel dat steeds geactiveerd is.

Als coach of begeleider betekent co-regulatie dat je zelf een regulatief instrument bent. Je toon, houding, spreken, tempo en aanwezigheid beïnvloeden de staat van het zenuwstelsel van je coachee en vice versa. Of je iemand uitnodigt tot verbinding of onbedoeld dreiging oproept, wordt voor een belangrijk deel lijfelijk geregistreerd – en niet rationeel beredeneerd.

Als de polyvagaaltheorie veel van ons gedrag kan verklaren vanuit de werking van het autonome zenuwstelsel, dan is de theorie ook relevant voor coaches. Voor begeleiders betekent PVT-geïnformeerd werken dat zij bewust aanwezig zijn bij wat zich in het lijf en in de relatie aandient, zonder te analyseren of op te lossen. Want het zenuwstelsel wil niet worden begrepen, het wil worden gevoeld en ontmoet (Van der Kolk, 2014).

Voorbeeld 1: inchecken

Marjan komt haastig en met een rood hoofd de praktijk binnen. ‘Poe, bijna te laat’, hijgt ze, en gaat zitten. ‘Maar ik ben er hoor!’ Ze begint direct haar verhaal over de afgelopen tijd. De coach merkt op dat de coachee duidelijk nog niet is geland (sympathisch geactiveerd) en geeft aan dat het belangrijk is om eerst even in te checken: ‘Haal rustig adem en focus op je ademhaling.’ Hij telt ondertussen haar ademfrequentie en merkt dat deze terugloopt van twintig naar twaalf teugen per minuut. Hij vraagt: ‘Ben je nu meer geland’? ‘Ja’, zegt ze direct. ‘Oké, Marjan, waar wil je het vandaag over hebben?’ Marjan steekt direct van wal.

In dit voorbeeld lijkt veel goed te gaan. De coach merkt de sympathische activatie goed op (die was ook bijna niet te missen) en doet een interventie om de coachee te helpen reguleren, zodat de sessietijd goed benut kan worden. Er zijn echter aanwijzingen dat Marjan nog steeds sympathisch geactiveerd is. De toon van haar ‘Ja’ is gehaast en ze steekt direct van wal. Een activatie in deze mate betekent dat het ventrale deel van het autonome zenuwstelsel van de coachee mogelijk nog onvoldoende actief is, waardoor er geen optimale verbinding en openheid mogelijk is. Dat betekent niet dat de sessie niet waardevol kan zijn, maar met een polyvagale bril op was een andere start van de sessie mogelijk geweest (even geduld, u bent bijna bij voorbeeld 2).

De polyvagaaltheorie toepassen in een coachsessie

In plaats van direct te reageren op de inhoud van het verhaal (‘wat is er gebeurd?’), nodigt de PVT ons uit om allereerst af te stemmen op de fysiologische toestand waarin de coachee verkeert (‘waar bevindt deze persoon zich op dit moment op de autonome berg?’). Vanuit dat perspectief wordt zichtbaar waarom de ene coachee actief en druk vertelt (sympathische activatie), terwijl de ander nauwelijks contact maakt en afwezig lijkt (dorsale activatie). Of waarom iemand kalmeert zodra jij als coach ‘niets doet’, maar wél volledig aanwezig bent (ventrale regulatie via co-regulatie). Van belang is dat de coach verbinding maakt, maar de ander niet dwingt om zich ook te verbinden. Iedere vorm van druk op een vertrouwensproces – wat coaching is – is contraproductief. Immers: als er echt vertrouwen is, waarom is die druk dan nodig? Het zenuwstelsel van de coachee is hier vaak gevoelig voor, met name bij trauma. Misschien heeft de coachee een verhaal als ‘ik ben vandaag niet zo spraakzaam’. Dat kan echter een beredeneerde verklaring zijn voor een onveilige neuroceptie, die ontstaan is doordat de coach de coachee onbewust onder druk zet. Dat gebeurt bijvoorbeeld als de coach te veel stuurt of de arousal van de coachee overneemt.

Vertragen en verdragen

De noodzaak van embodiment (belichaming) bij de begeleider is dus een belangrijke praktische implicatie van PVT. Dat wil zeggen: als coach ben je niet alleen cognitief aanwezig, maar vooral met je lichaam, ademhaling, stem en zenuwstelsel. Je bent je bewust van je eigen staat – ook al ben je misschien licht geactiveerd – mits je daarin kunt gronden en vertragen. Alleen een gereguleerd zenuwstelsel kan veiligheid bieden aan een ander (Siegel, 2010).

Vertragen en verdragen zijn hierin sleutelbegrippen: vertragen om waar te nemen wat er lijfelijk gebeurt, verdragen om bij de spanning of het ongemak van de ander te blijven zonder het op te lossen. Dit vraagt een houding van ‘mutual inquiry’ (Epstein, 1999): vanuit nieuwsgierigheid samen onderzoeken wat het lichaam vertelt, zonder daarbij te oordelen. ‘Mutual’ betekent ook ‘gelijkwaardig’, de coach hoeft geen antwoord te weten en van hem of haar wordt gevraagd om bij ‘niet-weten’ te kunnen zijn. Nu zijn we in het magische veld aanbeland waar de ruimte zich kan openen, waar inzichten ontstaan en ontdekkingen worden gedaan.

“Shut up and be present!”

Co-regulatie werkt niet via woorden, maar via de relatie. Er zijn allerlei signalen van veiligheid die het autonome zenuwstelsel registreert en die je als coach bewust kunt ‘inzetten’. Denk aan een rustige ademhaling, een warm stemgebruik en oogcontact dat niet opdringerig is. Dit maakt dat een simpele coachhouding van stilte en aanwezigheid vaak effectiever is dan welke tool of techniek ook (Dana, 2020).

De uitdaging voor begeleiders is dan ook niet om te bepalen wat ze moeten zeggen of doen, maar hoe ze aanwezig kunnen zijn. Ben ik zelf gereguleerd? Kan ik me verhouden tot de spanning zonder over te nemen, zonder te duwen, zonder te vermijden?

Zelfregulatie

Begeleiden vanuit de polyvagaaltheorie betekent dat je coachees helpt om hun eigen autonome reacties te herkennen, te normaliseren en uiteindelijk te reguleren. Dit vraagt van de coach oefening in lichaamsbewustzijn, taal kunnen geven aan fysieke signalen, en het opbouwen van ervaringskennis over ‘de berg’. Niet door uitleg alleen, maar via ervaren, vanuit vertraging en zelfregulatie. Zelfregulatie begint bij het leren herkennen van signalen: ‘Wanneer merk ik dat ik afdwaal, me terugtrek, of juist ga versnellen?’
Co-regulatie ondersteunt dit proces: door jouw afstemming, nabijheid en kalmte kan de ander opnieuw veiligheid ervaren. Alleen vanuit die basis wordt reflectie mogelijk.

Voorbeeld 2: Co-regulatie

Marjan komt haastig en met een rood hoofd de praktijk binnen. ‘Poe, bijna te laat’, hijgt ze, en gaat zitten. ‘Maar ik ben er hoor!’ Ze begint direct haar verhaal over de afgelopen tijd. De coach merkt op dat de coachee duidelijk nog niet is geland (sympathische activatie) en merkt ook bij zichzelf op dat dit effect op hem heeft; hij ervaart een onrust die er zojuist nog niet was. Hij laat Marjan de tijd nemen om in te checken en rustiger te ademen, en checkt dan in bij zichzelf (vertragen). Hij gaat bewust anders zitten en ademt rustig in en uit (vertragen, zelfregulatie). Hij merkt dat hij rustiger wordt en met een lichte glimlach en ‘zachte ogen’ naar Marjan kan kijken. Marjan zegt: ‘Ik ben geland hoor.’ Desondanks merkt hij op dat Marjan nog een gespannen zithouding heeft, licht opengesperde ogen heeft en haar gezichtsspieren nog wat ‘strak’ staan. Bovendien is de toon van haar stem nog wat ‘hoog’, de buik lijkt niet betrokken bij de adem. De activatie is nog niet echt tot rust gekomen. ‘Oké’, zegt de coach, ‘fijn dat je het idee hebt dat je geland bent, Marjan. Hoe merk je dat in je lijf op dit moment? Zullen we dat eens verder onderzoeken?’

In deze ontmoeting nodigt de coach de coachee uit om nieuwsgierig te worden en zonder te haasten (vertragen) in het hier-en-nu te zijn. Het hier-en-nu is een belangrijke sleutel om in verbinding te kunnen zijn en de ventrale vagus meer te activeren. Er ontstaat rust om de coachvraag van de coachee te gaan verkennen. Zowel coach als coachee weten niet waar dit toe gaat leiden. Maar als de coach voldoende vertrouwen heeft dat de coachee inzichten en misschien zelfs antwoorden gaat vinden, zal er beweging ontstaan en kunnen zij samen vanuit de verbinding de vraag verder verkennen.

Sporen van trauma

De meeste coaches zijn geen therapeuten. Toch is het vrijwel onmogelijk om als coach níét in aanraking te komen met trauma. Dat komt niet omdat iedereen zwaar getraumatiseerd is, maar omdat trauma, in de brede zin van het woord, onderdeel is van het mens-zijn. We weten in het voorbeeld niet of bij Marjan een traumadeel getriggerd is geraakt, maar haar sympathische activatie zou daarmee verband kunnen houden. Coaches spreken over kwetsuren, verlieservaringen, beschamingen, blokkades of onverklaarbare reacties. Daarin zijn vaak sporen van trauma aanwezig, ook als ze niet als zodanig benoemd worden.

De polyvagaaltheorie geeft ook hier inzicht en maakt het mogelijk om deze thema’s te benaderen zonder te pathologiseren of te behandelen. De respons van het zenuwstelsel vertaalt zich immers naar het gedrag van de persoon en heeft tot doel om zo adaptief mogelijk om te gaan met de situatie. Als een persoon de bevriezing had kunnen vermijden met een andere respons, had zij dat echt wel gedaan. Ondanks dat we niet nader ingaan op wat trauma precies is, willen we de lezer een citaat van Gabor Maté niet onthouden: ‘Trauma is not what happens to you, but what happens inside you as a result of what happens to you’.

In voorbeeld 2 zien we dat de coach een sfeer van veiligheid en verbinding schept, waarbij hij niet weet wat precies het onderliggende triggerende probleem is. Vanuit dit niet-weten kan de coach tóch samen met de coachee vertragen en ruimte creëren, zodat de sympathische activatie kan afnemen. En dan gaat de coachee een heel andere sessie in dan in voorbeeld 1.

Traumasensitief werken

In onze ervaring deinzen veel coaches terug bij signalen van mogelijke traumadynamiek: onverklaarbare reacties, heftige emoties, vermijdingsgedrag, ‘uitchecken’ of verstarren. Ien van der Pol schreef daarover een helder boek voor coaches: ‘Ik wil dat de angst verdwijnt en dat het werken met de effecten van traumatische gebeurtenissen breder bekend wordt onder professionele begeleiders’ (Van der Pol, 2020). De praktijk laat zien dat niet de inhoud van het trauma gevaarlijk is, maar de manier waarop we ermee omgaan. Pogingen tot fiksen, doorvragen of versnellen kunnen juist ontregelend zijn (Van der Kolk, 2014; Van Elst et al., 2022). Repareren impliceert immers dat er iets te fiksen valt, dus dat er iets ‘niet goed’ is aan de coachee. Zowel bij de coach als de coachee ontstaat in de ventraal vagale toestand (rust, verbinding en zelfbewustzijn, waarbij niets ‘niet goed’ is) de mogelijkheid om nieuwe perspectieven toe te laten en oude patronen los te laten (Dana, 2020).

Een coach die traumasensitief werkt, merkt het als de coachee sympathisch of dorsaal geactiveerd raakt. De coach weet dus dat het autonome zenuwstelsel van de coachee in het hier-en-nu iets meent te herkennen van het daar-en-toen, waardoor diens neuroceptieve sein op onveilig staat en diens overlevingsmechanismen geactiveerd worden.

Vanuit een PVT-geïnformeerde benadering is coaching dus niet gericht op ‘repareren’, het oplossen van trauma, maar op het versterken van het vermogen tot zelf- en co-regulatie (containment). Het is een manier om mensen als basisinterventie te ondersteunen in het hervinden van hun eigen beweging, met het lichaam als kompas, en de relatie als bedding.

De coach als bedding, niet als oplossingsmachine

We hebben gezien dat aanwezigheid fysiologische informatie is. In plaats van de aandacht te fixeren op het verhaal of de analyse, wordt de ervaring zelf het ankerpunt van het coachingstraject. Dit is in lijn met de polyvagale benadering, waarin niet het verhaal, maar de toestand van de coachee leidend is. Het gezegde is dan ook ‘Story follows state’ (Porges, 2011).

Deze manier van begeleiden vraagt niet alleen om kennis van het zenuwstelsel, maar ook om voortdurende zelfreflectie. In de beschreven voorbeelden blijkt hoezeer coaches zich soms laten meeslepen door hun eigen overlevingsreacties: fiksen, vermijden en weg-reguleren, invullen. Coaches kunnen alleen een veilige bedding bieden als ze zichzelf kennen én als ze toegang hebben tot hun eigen ventrale toestand.

Een professionele coach werkt dus trauma-geïnformeerd en procesgericht, maar niet traumaverwerkend, tenzij daarvoor opgeleid. Concreet betekent dit dat opleidingen en nascholing voor professioneel begeleiders naast methodiektraining ook moeten investeren in:

• (Neuro)fysiologische kennis;

• Lichaamsbewustzijn en interoceptie;

• Zelfregulatievaardigheden;

• Kennis van traumaresponsen;

• Ruimte maken voor trauma sensitieve reflectie;

• Leren van het lijf, niet alleen van de theorie.

Gelukkig zijn er in Nederland een aantal van deze opleidingen die door LVSC worden erkend.

In een wereld waarin stress, burn-out en onthechting eerder regel dan uitzondering lijken, is coaching een praktijk geworden van het tussenin. Niet therapie, niet niets, maar iets dat ertussen beweegt. Precies in die ruimte biedt de polyvagaaltheorie een werkbare lens: een manier van kijken naar mensen die niet vraagt om diagnose, maar om nabijheid. Zo kunnen we toch werken met mensen die misschien gebaat zouden zijn bij therapie.

Sleutelelement

Wie mensen begeleidt, werkt altijd met het autonome zenuwstelsel – of je je daarvan nu bewust bent of niet. Dat is de centrale conclusie van dit artikel. PVT-geïnformeerd coachen betekent niet dat je trauma behandelt, maar dat je leert herkennen in welke autonome toestand iemand verkeert en hoe je veiligheid kunt bieden op zenuwstelselniveau. Dit vraagt om een fundamentele verschuiving in de praktijk van coaching:

• Van analyseren naar afstemmen: het verhaal volgt de staat, niet andersom.

• Van oplossen naar reguleren: je hoeft niets te fiksen, je moet kunnen (ver)dragen.

• Van methode naar mens-zijn: jouw aanwezigheid is vaak je krachtigste instrument.

Juist in de huidige tijd, waarin het ongemak van het bestaan vaak gemedicaliseerd wordt, is het van belang dat coaches een taal hebben voor de pijn die bij het leven hoort, of die nu groot is of klein. Een taal die niet pathologiseert, maar normaliseert. De polyvagaaltheorie biedt zo’n taal: praktisch, lichaamsgericht, relationeel. In dit artikel hebben we laten zien hoe dat eruit kan zien. Coaches die PVT-geïnformeerd werken:

1. Herkennen signalen van autonome activatie;

2. Kunnen vertragen in plaats van versnellen;

3. Zijn in staat om nabij te blijven zonder te ‘doen’;

4. Creëren ruimte waarin regulatie en een basis voor heling kan ontstaan, zonder te sturen.

Deze vier punten zijn niet als een eenvoudige techniek te trainen, maar vragen om een belichaamde basishouding. Het sleutelelement is een fundamenteel vertrouwen van een coach dat een open verkenning van een probleem of hulpvraag de grootste kans biedt op een vruchtbare sessie. Coaches mogen volgens ons meer scholing krijgen in de fysiologie van het stresssysteem en het autonome zenuwstelsel, zelfkennis om signalen van autonome activatie bij zichzelf te herkennen, en inter- en supervisie waarbij PVT-geïnformeerd gewerkt wordt.

De auteurs verzorgen in de eerste helft van 2026 enkele masterclasses
‘Polyvagaal geïnformeerd en belichaamd coachen’.

Meer info op www.relaxmore.net en www.heartfulatwork.nl.

Van de Landelijke Vereniging Supervisie en Coaching (LVSC) mogen we de PDF van het artikel in hun magazine met je delen:

De brug tussen niets en therapie - de Caluwé en van Elst

154KB ∙ PDF file

Download

Download

Ronald de Caluwé (1963) houdt zich via mindfulness, tai chi en qigong bezig met compassievol lichaamswerk. Hij is gebiologeerd door de polyvagaaltheorie, waar hij regelmatig over schrijft. Website: www.relaxmore.net. E-mail: ronald@relaxmore.net.

Cees van Elst (1962) is LVSC Registercoach en coach bij de Academie voor Medisch Specialisten. Hij is eigenaar van ‘HeartfulAtWork Coaching & Consultancy’. Website: www.heartfulatwork.nl. E-mail: cees.van.elst@heartfulatwork.nl.

Literatuur

Bear, M. F., Connors, B. W., & Paradiso, M. A. (2020). Neuroscience: Exploring the Brain (4e editie). Wolters Kluwer.

Dana, D. (2018). The polyvagal theory in therapy: Engaging the rhythm of regulation. W. W. Norton & Company.

Dana, D. (2020). De polyvagaaltheorie in therapie. Het ritme van regulatie. Mens!

Epstein, R. M. (1999). Mindful practice. JAMA, 282(9), 833–839.

Grossman, P., & Taylor, E. W. (2007). Toward understanding respiratory sinus arrhythmia: Relations to cardiac vagal tone, evolution and biobehavioral functions. Biological Psychology, 74(2), 263–285.

Plett, H., Smit, M. & Elstak, P. (2021) De kunst van Holding Space: Lessen in liefde, loslaten en leiderschap. Het Noorderlicht.

Porges, S. W. (2004). Neuroception: A subconscious system for detecting threats and safety. Zero to Three, 24(5), 19–24.

Porges, S. W. (2011). The polyvagal theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. W. W. Norton & Company.

Schinkel, W. (2020). De nieuwe democratie: Naar andere vormen van politiek. Boom.

Siegel, D. J. (2010). The mindful therapist: A clinician’s guide to mindsight and neural integration. W. W. Norton & Company.

Trappenburg, M. (2021). De zorgval. Boom.

Van Elst et al. (2022). Van vermijding naar bevrijding. Samsara.

Van der Kolk, B. A. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.

Van der Pol, I. G. M. (2020). Coachen waar het pijn doet: Werken met trauma in coaching en begeleiding. SWP.

Inleiding

Recent verscheen een artikel van de hand van Stephen Porges, grondlegger van de polyvagaaltheorie (PVT), over de huidige stand van zaken rond zijn theorie. Natuurlijk was ik direct geïnteresseerd en heb ik het artikel gedownload en doorgenomen. Ik werd enthousiast en vond het de moeite waard om integraal te vertalen. Het artikel is bijna 15 inhoudelijke pagina’s lang, in compact geschreven medisch-technisch Engels1.

Het vertalen was (dus) een hele klus. Gezien de lengte publiceer ik de vertaling in meerdere delen. Dit is het eerste deel van drie. (Terwijl ik dit schrijf, ben ik nog niet klaar met het resterende gedeelte, maar dat komt wel goed hoor.)

In zijn artikel gaat Porges in op …

• de geschiedenis van de PVT,

• de wetenschappelijke basis vanuit de neurofysiologie en de evolutieleer,

• de rol van de ademfrequentie en de respiratoire sinusaritmie in relatie tot de neurofysiologische basis van de PVT.

Deze punten komen in dit eerste deel van de vertaling aan de orde. Dat is wat mij betreft de moeite al meer dan waard, onder meer omdat Porges hier ingaat op de argumenten die critici gebruiken om te betogen dat de polyvagaaltheorie niet deugt, en deze argumenten weerlegt.

In de volgende delen komen deze onderwerpen nader aan de orde:

• de popularisering van de PVT en problemen die daaruit voortkwamen,

• falsifieerbaarheid en de voorspellende kracht van de PVT,

• klinische toepassing in verschillende disciplines,

• methodologische innovaties en het meten van autonome toestand,

• toekomstige mogelijkheden en perspectieven in de wetenschap van het autonome zenuwstelsel,

• polyvagaal geïnformeerde organisaties en instituties.

Kortom, óók de moeite waard!

Geen eenvoudige kost

Zoals je hopelijk met me eens bent, staan hierboven een aantal belangrijke onderwerpen, waarover de laatste jaren, naast veel bijval en belangstelling, ook regelmatig discussie en misverstanden zijn ontstaan.

Omdat ik het artikel integraal vertaal en op dit moment verder niet voorzie van extra uitleg, zal het niet voor iedereen eenvoudig te lezen zijn. Dus als je na een paar alinea’s denkt dat dit boven je pet gaat, dan is dat niet vreemd. Ik ben zelf goed bekend met de medisch-technische taal waarin het artikel is geschreven en ik heb ook vaak moeten puzzelen en overdenken.
Dus wees gerust én verheug je: op RelaxMore.net vind je genoeg comtent die ook voor leken toegankelijk is.

Als je geïnteresseerd bent in de polyvagaaltheorie, volg dan ook het Polyvagaalinstituut Nederland.

Info en rechten

Auteur van het oorspronkelijke artikel: Stephen W. Porges
Bron: Clinical Neuropsychiatry (2025) 22(3): 169–184.
DOI: doi.org/10.36131/cnfioritieditore20250301
Licentie: CC BY-NC-SA 4.0 — Dit is een vertaling van het Engelstalige open‑accessartikel, gemaakt door Ronald de Caluwé.
Deze vertaling is niet‑commercieel en valt onder dezelfde licentie2.

De polyvagaaltheorie: huidige stand van zaken, klinische toepassingen en toekomstperspectieven

Stephen W. Porges

Deel 2 - Deel 3

Samenvatting

De polyvagaaltheorie biedt een evolutionair geïnformeerd neurofysiologisch raamwerk om te begrijpen hoe het autonome zenuwstelsel sociale betrokkenheid, emotionele veerkracht en adaptieve fysiologische responsen ondersteunt. In de kern benadrukt de theorie een hiërarchische organisatie van autonome toestanden die worden bestuurd door de nervus vagus, waarbij de unieke rol van het ventraal vagale complex in het faciliteren van sociaal gedrag en fysiologische flexibiliteit via mechanismen zoals neuroceptie, co‑regulatie en dissolutie wordt uitgelicht. Dit artikel bespreekt de empirische fundamenten van de polyvagaaltheorie, gaat in op methodologische kritiek – in het bijzonder met betrekking tot anatomische specificiteit en respiratoire sinusaritmie (RSA) – en bundelt recente ontwikkelingen in autonome meetmethoden. Verder verkent het brede klinische implicaties met betrekking tot uiteenlopende aandoeningen, waaronder trauma, chronische pijn, autisme, ontwikkelings- en stemmingsstoornissen. Tot slot pleit het artikel voor toepassing van een ‘wetenschap van veiligheid’ in de klinische praktijk, het onderwijs en de publieke gezondheidszorg, met voorstellen voor toekomstig onderzoek, praktische inrichting en de systemische inrichting van instellingen die fysiologische veiligheid zouden moeten ondersteunen.

Trefwoorden: polyvagaaltheorie, ventraal vagaal complex, neuroceptie, vagale efficiëntie, trauma, autonoom zenuwstelsel

Stephen Porges
Traumatic Stress Research Consortium, Kinsey Institute, Indiana University3.

1. Inleiding: van theorie naar perspectief

Toen ik de polyvagaaltheorie in 1994 voor het eerst introduceerde, was mijn doel een neurofysiologisch model te bieden dat kon verklaren hoe het autonome zenuwstelsel – en in het bijzonder de nervus vagus – onze capaciteit voor emotie, gedrag en sociale verbinding vormgeeft. Wat begon als een wetenschappelijke poging om de lichaamsrespons op uitdaging te begrijpen, is uitgegroeid tot een breder perspectief op hoe veiligheid, regulatie en relaties in onze biologie zijn ingebed.

In de afgelopen drie decennia is deze theorie niet alleen door onderzoekers en clinici omarmd, maar ook door docenten, gezondheidsprofessionals, trauma‑overlevenden en pleitbezorgers voor sociale rechtvaardigheid. De polyvagaaltheorie groeit zowel in empirische onderbouwing als in transdisciplinaire relevantie en biedt een taal om te beschrijven hoe ons zenuwstelsel navigeert tussen toestanden van verdediging en verbinding.

De kern van de theorie is een eenvoudig, maar transformerend idee: de mogelijkheid om ons veilig te voelen en met anderen te verbinden is biologisch verankerd in de structuur en functie van ons autonome zenuwstelsel. Wanneer we gedrag bekijken door de lens van de neurofysiologische toestanden, verandert ons perspectief van oordeel naar nieuwsgierigheid, van pathologie naar adaptatie.

In dit artikel reflecteer ik op de huidige stand van zaken van de polyvagaaltheorie, haar neuro‑anatomische fundamenten en haar steeds breder wordende klinische en maatschappelijke toepassingen. Ik reageer op kritieken en misinterpretaties die zijn ontstaan en schets een toekomstgerichte visie over waar de theorie de wetenschap, de gezondheidszorg en de politiek kan ondersteunen. Voortbouwend op Polyvagal Perspectives (2024) zet dit artikel de inspanning voort om een ‘wetenschap van veiligheid’ te formuleren – een die zowel individueel welbevinden als collectieve transformatie kan begeleiden. De volgende paragrafen behandelen de wetenschappelijke basis van de theorie, haar evolutionaire- en ontwikkelingsoorsprong en de onderscheidende kenmerken van de autonome regulatie bij zoogdieren.

2. Wetenschappelijke fundamenten: neurofysiologie en evolutie

2.1 Ontwikkelings‑ en fylogenetisch bewijs

Het ontwikkelings‑ en evolutionaire traject van het ventraal vagale complex vormt de kern voor haar rol in het sociale betrokkenheidssysteem. Het ventraal vagale complex is niet slechts een ‘nieuwere’ laag anatomie – het is een evolutionaire herbestemming van oude hersenstamcircuits (Porges, 2001). Tijdens de evolutie van gewervelden migreerden cardio‑inhibitoire neuronen ventraal, van de dorsale motorische nucleus van de vagus (DMNX) naar de nucleus ambiguus (NAmb) (Porges, 2023). Deze migratie, uniek voor zoogdieren, maakte de ontwikkeling mogelijk van een gemyeliniseerde vagus die de dynamische regulatie ondersteunt die nodig is voor zogen, vocalisatie en zorggedrag (Porges, 2023). Deze anatomische veranderingen lopen parallel met de embryologische ontwikkeling, waarin de craniale zenuwen die betrokken zijn bij het sociale betrokkenheidssysteem – V, VII, IX, X en XI – ontstaan uit de faryngeale bogen (Moore et al., 2018). Hoewel ze worden vertegenwoordigd door afzonderlijke motorkernen, ondersteunt hun gedeelde ontwikkelingsoorsprong hun geïntegreerde functie in gelaatsuitdrukking, stemmodulatie, ingestie en oriëntatiegedrag (Porges, 2023).

Bij zoogdieren worden deze neurale structuren gecoördineerd door het ventraal vagale complex (VVC) om toestandsafhankelijk sociaal gedrag te reguleren, zoals zogen, hechting, vocale communicatie en prosodie (Porges, 2007). Dit systeem functioneert bij de geboorte en maakt de coördinatie van zuigen‑slikken‑ademen mogelijk en vormt het fysiologische substraat voor socialiteit en emotionele co-regulatie (Porges & Furman, 2011).

Deze evolutionaire aanpassing benadrukt de rol van de nervus vagus voor het creëren van de basis voor sociale en emotionele regulatie, waarbij fysiologische responsen verbonden zijn met gedragingen van sociale betrokkenheid (Porges, 2003). De neurale koppeling van deze systemen faciliteert dynamische interacties die essentieel zijn voor de overleving en ontwikkeling van een zuigeling en ondersteunt de integratie van autonome en sociale gedragingen zoals dat bij zich ontwikkelende zoogdieren plaatsvindt (Porges, 2007). Voortbouwend op deze ontwikkelingsbasis, vergelijk ik in de volgende paragraaf de neurale architecturen van zoogdieren en reptielen die relevant zijn voor autonome regulatie en sociale betrokkenheid.

2.2 Vergelijkende neuro‑anatomie, autonome integratie en het sociale betrokkenheidssysteem

Ter verdere verduidelijking van de uniciteit van de autonome regulatie bij zoogdieren presenteert deze paragraaf een vergelijkende analyse van de neurale structuren die ten grondslag liggen aan autonome en sociale betrokkenheidssystemen bij zoogdieren en reptielen. Critici van de polyvagaaltheorie (bijv. Grossman & Taylor, 2007; Grossman, 2023; Taylor et al., 2022) verwarren vaak anatomisch homologe structuren met functionele gelijkwaardigheid, ten onrechte aannemend dat de aanwezigheid van een NAmb bij reptielen autonome capaciteiten impliceert die vergelijkbaar zijn met die bij zoogdieren. Dit duidt op een verkeerd begrip van de vergelijkende neuro‑anatomie, die onderscheid maakt tussen homologe structuren – met een gedeelde evolutionaire oorsprong – en analoge functies, die onafhankelijk kunnen ontstaan in onderscheiden lijnen. De redenering van Grossman en Taylor veronderstelt onterecht dat gedeelde kenmerken, zoals cardio‑inhibitoire vagale banen, gedeelde functie impliceert, en ziet de evolutionaire reorganisatie en diversificatie van deze systemen over het hoofd.

De polyvagaaltheorie daagt deze aanname uit door te stellen dat de evolutie bestaande anatomische substraten herbestemt voor nieuw ontstane functies. Hoewel reptielen en vogels een hersenstamgebied bezitten dat als NAmb wordt aangeduid, missen zij de gemyeliniseerde cardio‑inhibitoire vagale efferenten die bij zoogdieren autonome flexibiliteit en sociale betrokkenheid faciliteren. Bij zoogdieren leidde de ventrale migratie van cardio‑inhibitoire neuronen van de DMNX naar de NAmb tot een gemyeliniseerd cardio‑inhibitoir vagaal subsysteem – een evolutionaire innovatie die adaptieve cardiale regulatie tijdens sociale betrokkenheid mogelijk maakt.

Deze reorganisatie vormt de basis van het VVC – een zoogdierspecifiek subsysteem dat autonome regulatie integreert met motorische banen die het gezicht, het hoofd en de vocale banen aansturen via de craniale zenuwen V, VII, IX, X en XI. Het VVC maakt contextgevoelige cardiale regulatie mogelijk in coördinatie met gelaatsexpressie en vocale prosodie, en levert zo de neurofysiologische basis voor co-regulatie, prosociaal gedrag en relationele veiligheid.

Deze evolutionaire overgang zien we terug tijdens de embryonale ontwikkeling, waarbij cardio-inhiberende neuronen ventraal migreren van de DMNX naar de NAmb. Dit ontogenetische verloop weerspiegelt de fylogenetische transformatie die leidde tot het VVC in zoogdieren, en versterkt zo het idee dat ontwikkelingsprocessen echo’s zijn van evolutionaire aanpassingen.

Cruciaal is dat deze neuroanatomische integratie ten grondslag ligt aan twee kenmerkende eigenschappen van zoogdieren: de coördinatie van zuig–slik–ademhalingspatronen die het zogen mogelijk maken, en het mogelijk maken van vocale prosodie – de modulatie van toonhoogte, ritme en klankkleur die affectieve intenties overbrengt en veiligheid aanduidt. Beide gedragingen vereisen een precieze, toestandsafhankelijke coördinatie van de hersenzenuwen IX (glossopharyngeus), X (vagus) en XI (accessorius), die het strottenhoofd, de keelholte en het zachte gehemelte reguleren. Dit gedeelde circuit weerspiegelt een functionele continuïteit tussen voedingsgedrag in het vroege leven en later opkomende sociale communicatie.

Binnen het polyvagale raamwerk weerspiegelen zowel de mogelijkheid om te zogen als het met prosodische nuances vocaliseren dezelfde onderliggende integratie van hersenstam en viscera die tevens socialiteit ondersteunt. Hoewel de hersenzenuwen V (trigeminus) en VII (facialis) bijdragen aan articulatie, kaakbewegingen en gezichtsuitdrukking, is het de gecoördineerde activiteit van IX, X en XI die zowel de ritmische motorpatronen voor het zogen mogelijk maken, als de dynamische stemmodulatie die co-regulatie en relationele verbondenheid ondersteunt.

Belangrijk is dat zoogdieren en reptielen zich niet langs een lineair continuüm ontwikkelden. Ze splitsten zich af uit een gemeenschappelijke amniote voorouder in afzonderlijke evolutionaire trajecten: zoogdieren uit synapsiden en reptielen uit sauropsiden. Deze vertakking bracht lijnspecifieke innovaties en functionele herbestemmingen van bestaande structuren voort. Pogingen om autonome of sociale functies bij zoogdieren af te leiden uit de anatomie van reptielen gaat voorbij aan de basisprincipes van fylogenetische divergentie. Bij reptielen behoudt de NAmb een somatomotorische rol maar mist zij de integratie met gemyeliniseerde cardio‑inhibitoire vagale controle. Hoewel sommige reptielensoorten beperkte vocalisatie vertonen, beschikken zij niet over de capaciteit voor gecoördineerde, prosodische uitdrukking of voor zuigen die zoogdieren bezitten – gedragingen die afhankelijk zijn van de evolutionair nieuwe koppeling van autonome regulatie met motorische output uit de hersenstam.

Zoals samengevat in Tabel 1 tonen de neuroanatomische, fysiologische en gedragsverschillen de unieke kenmerken van de autonome en sociale betrokkenheidssystemen bij zoogdieren wanneer we deze vergelijken met die van reptielen.

Tabel 1. Vergelijkende kenmerken van autonome en sociale betrokkenheidssystemen bij zoogdieren en reptielen.
Dit vat de belangrijkste neuroanatomische, genetische en gedragsmatige verschillen samen die relevant zijn voor de polyvagaaltheorie.

Transcriptomische studies versterken deze divergentie. Single‑nucleus RNA‑sequencing bij volwassen muizen laat zien dat neuronen binnen de zoogdier‑NAmb afzonderlijke genprofielen tot expressie brengen die geassocieerd zijn met myelinisatie (bijv. Mbp, Myrf), neuropeptidesignalering en synaptische plasticiteit (bijv. Snap25). Deze expressiepatronen onderscheiden de NAmb van aangrenzende hersenstamkernen en wijzen op haar gespecialiseerde rol in autonome regulatie, vocalisatie en ingestief gedrag (Cao et al., 2019; Liu et al., 2024). Deze moleculaire specialisaties leveren sterk bewijs dat de vocale prosodie bij zoogdieren en de coördinatie van zuigen‑slikken‑ademen niet louter structurele aanpassingen zijn, maar genetisch gebaseerde innovaties in de organisatie van de hersenstam zijn die dynamische sociale betrokkenheid mogelijk maken.

Zoals dit vergelijkende perspectief laat zien, is de autonome organisatie bij zoogdieren op unieke wijze gestructureerd om flexibel, toestandsafhankelijk sociaal contact te ondersteunen – een thema dat verder wordt uitgewerkt in de analyse van evolutionaire innovaties in de volgende paragraaf.

2.3 Vergelijkend bewijs en evolutionaire implicaties

Om de unieke kenmerken van de autonome regulatie bij zoogdieren te begrijpen, is het essentieel de evolutionaire divergentie tussen zoogdieren en reptielen en de implicaties daarvan voor gedrags‑ en fysiologische aanpassingen te beschouwen. Zoogdieren en reptielen hebben zich niet ontwikkeld langs een lineair continuüm; in plaats daarvan zijn zij afgesplitst vanuit een gemeenschappelijke amniote voorouder, wat leidde tot afzonderlijke evolutionaire afstammingslijnen – zoogdieren vanuit de synapsiden en reptielen vanuit de sauropsiden (Pough et al., 2023). Terwijl beide groepen bestaande elementen van het autonome zenuwstelsel behielden, hebben zoogdieren deze structuren aangepast om grotere autonome flexibiliteit in dienst van sociaal gedrag te ondersteunen.

Een cruciale innovatie was het ontstaan van gemyeliniseerde cardio‑inhibitoire vagale efferenten die ontspringen in de NAmb (Porges, 2007; Liu et al., 2024). Deze vezels maakten snelle, toestandsafhankelijke modulatie van visceraal functioneren mogelijk en daarmee dynamische afstemming op omgevings‑ en relationele signalen. Dit markeerde een fundamentele verschuiving van langzame, homeostatische regulatie naar flexibele fysiologische ondersteuning van sociale betrokkenheid, co‑regulatie en emotionele expressie (Porges, 2001, 2007, 2023).

Functioneel ondersteunt deze evolutionaire ontwikkeling gedragingen die zowel biologisch essentieel als sociaal betekenisvol zijn – zoals zogen, vocale prosodie en affectieve communicatie. Deze gedragingen berusten op fijn afgestemde coördinatie tussen de autonome en motorische systemen van de hersenstam, wat illustreert hoe viscerale regulatie en sociale signalen bij zoogdieren nauw met elkaar zijn geïntegreerd (Porges, 2023; Cao et al., 2019).

Het VVC – gedefinieerd door zijn gemyeliniseerde, cardio-inhiberende vagale efferenten – is niet louter een anatomisch kenmerk, maar een cruciale evolutionaire ontwikkeling die het structurele en functionele substraat vormt voor zoogdiersocialiteit. Door snelle, toestandsafhankelijke veranderingen in autonome activiteit mogelijk te maken, stelt het VVC zoogdieren in staat viscerale regulatie te coördineren met gedragsmatige en relationele betrokkenheid. Deze capaciteit om autonoom flexibel te zijn, ligt ten grondslag aan de dynamische regulatie van verbinding, veiligheid en co-regulatie en vormt de neurofysiologische basis van de polyvagaaltheorie, die benadrukt dat de fysiologische toestand onlosmakelijk verbonden is met emotioneel welbevinden en sociaal gedrag (Porges, 2023).

Nu deze evolutionaire verschillen zijn vastgesteld, onderzoekt het volgende onderdeel de neurofysiologische basismechanismen die de autonome integratie bij zoogdieren onderscheiden van die bij niet-zoogdieren, met bijzondere aandacht voor de oorsprong en meting van respiratoire sinusaritmie (RSA).

2.4 Ademfrequentie in RSA, de gemeenschappelijke cardiopulmonale oscillator, en de neurofysiologische grondslagen van de polyvagaaltheorie

De polyvagaaltheorie biedt een fylogenetisch gebaseerd model van autonome regulatie, waarin wordt gesteld dat RSA geen mechanisch artefact van de ademhaling is, maar een neurofysiologische marker van ritmische vagale output die haar oorsprong vindt in de NAmb. De RSA‑frequentie loopt parallel met het ademritme omdat beide worden aangestuurd door een centrale patroongenerator – vaak de ‘gemeenschappelijke cardiopulmonale oscillator’ genoemd – in de hersenstam (Richter & Spyer, 1990).

Deze oscillator organiseert respiratoire en cardiale output via ritmische input vanuit medullaire ademhalingscircuits, met name het pre‑Bötzingercomplex en de nucleus tractus solitarius (NTS), naar zowel de nervus phrenicus (die de inspiratie aandrijft) als cardiale vagale neuronen die de RSA genereren in de NAmb. De n. phrenicus, afkomstig uit cervicale wortels C3–C5, innerveert het diafragma en stuurt de ademhaling synchroon met elke cyclus. Neurofysiologische studies tonen aan dat dezelfde medullaire patroongenerator cardiale vagale efferenten meeneemt, wat resulteert in een strak gekoppelde, fase‑vergrendelde relatie tussen ademhaling en respiratoire ritmen met de hartslag (Richter & Spyer, 1990; Mendelowitz, 1999; Smith et al., 1991; Neff et al., 2003). Deze inzichten bieden de basis om RSA te herframen als centrale – en niet perifere – biomarker van autonome regulatie, een onderwerp dat essentieel is voor de translationele relevantie van de polyvagaaltheorie.

Cardiale vagale neuronen in de NAmb zijn intrinsiek stil tenzij geactiveerd door deze centrale, ademhalingsgekoppelde input, en produceren slechts fasische vagale output als reactie op oscillator‑gedreven excitatie. Zodoende weerspiegelt de RSA‑frequentie het intrinsieke ritme van dit centrale mechanisme – niet perifere feedback of mechanische inflatie, zoals door sommige critici ten onrechte is beweerd (Grossman & Taylor, 2007). Dierstudies bevestigen dat uitbarstingen van activiteit in de n. phrenicus samenvallen met uitbarstingen van cardiale vagale efferente activiteit en ondersteunen zo het model van een gedeelde centrale oscillator.

Dit mechanisme, dat al in de eerste publicaties over de polyvagaaltheorie beschreven is (Porges, 1995; 2007; 2023), identificeert de NAmb als bron van gemyeliniseerde cardio‑inhibitoire output binnen het VVC – een systeem dat uniek is voor zoogdieren en afwezig bij reptielen – en dat bij zoogdieren de RSA produceert. Deze via neuro‑anatomische migratie ontstane vezels geven zoogdieren de capaciteit voor snelle, omkeerbare cardiale modulatie – een voorwaarde voor adaptief, geco‑reguleerd sociaal gedrag en aanpassingsvermogen van gedrag (Porges, 2007, 2023).

Het opnemen van de n. phrenicus als directe effector van de gemeenschappelijke cardiopulmonale oscillator benadrukt de geïntegreerde aard van respiratoire en cardiale controle bij zoogdieren en biedt een neurofysiologische basis voor de dynamische koppeling van fysiologische toestand en sociaal gedrag die de polyvagaaltheorie kenmerkt. Deze centrale coördinatie stelt zoogdieren in staat efficiënt van fysiologische toestand te wisselen in reactie op omgevings‑ en sociale signalen, ter ondersteuning van veerkracht en betrokkenheid op manieren die bij niet‑zoogdierlijke gewervelden niet worden waargenomen.

Deze geïntegreerde, zoogdierspecifieke organisatie van de gemeenschappelijke cardiopulmonale oscillator is fundamenteel voor het begrijpen van RSA als centraal neurofysiologisch signaal. De methodologische implicaties – en hoe dit kan worden gekwantificeerd – worden in de volgende paragraaf behandeld. Deze neurofysiologische inzichten in de oorsprong van RSA creëren een mogelijkheid om het mechanisme om centrale autonome integratie te meten te heroverwegen – een onderwerp dat middels de ontwikkeling van ‘gewogen coherentie’ wordt beschreven.

2.5 Het kwantificeren van centrale autonome integratie: ontwikkeling en herinterpretatie van gewogen coherentie

De ontwikkeling van gewogen coherentie als maat voor centrale autonome integratie (Porges et al., 1980) vormde een belangrijke methodologische vooruitgang in de studie van cardiorespiratoire fysiologie. Met kruisspectrumanalyse beoordeelt gewogen coherentie de fase‑consistentie tussen respiratoire en hartritme‑oscillaties, waarbij deze consistentie wordt gewogen naar de variantie van de hartslag bij elke ademfrequentie. In tegenstelling tot traditionele RSA‑amplitudemetingen (bijv. Lewis et al., 2012) onthult deze dynamische, systeemgerichte index zowel individuele als contextafhankelijke verschillen in autonome functie.

Empirische studies hebben het gebruik van gewogen coherentie als biomarker gevalideerd: hogere coherentie voorspelt grotere anticipatoire hartslagvertraging tijdens taken die aandacht vereisen (Porges & Coles, 1982), en stimulantia moduleren coherentie parallel aan gedragsveranderingen (Porges et al., 1981). Farmacologisch onderzoek toonde verder aan dat, terwijl de RSA‑amplitude daalt bij vagale blokkade, gewogen coherentie stabiel blijft – een afwijking die het best wordt verklaard door een centrale in plaats van perifere oorsprong van de koppeling tussen ademhaling en hartslag (Porges, 1986).

Aanvankelijk werd gewogen coherentie geïnterpreteerd als maat voor parasympathische (vagale) outflow. De empirische afwijking onder cholinerge blokkade leidde echter tot een herinterpretatie. Met verdere uitwerking van de polyvagaaltheorie en de introductie van vagale efficiëntie is duidelijk geworden dat gewogen coherentie, vergelijkbaar met vagale efficiëntie, centrale hersenstamcoördinatie weerspiegelt, aangezien beide in stand blijven onder farmacologische challenge (Porges, 1986, 2024). Gewogen coherentie kwantificeert specifiek de efficiëntie van de centrale cardiopulmonale oscillator, die het pre‑Bötzingercomplex, de nucleus tractus solitarius (NTS) en de NAmb integreert (Smith et al., 1991; Richter & Spyer, 1990, 2001; Mendelowitz, 1999). Deze maatstaf biedt daarmee een directe, functionele beoordeling van de neurofysiologische processen die ten grondslag liggen aan cardiorespiratoire integratie.

Methodologische innovaties zoals gewogen coherentie dagen benaderingen uit die door Grossman en Taylor (2007) worden voorgesteld, die pleiten voor statistische correctie van RSA voor ademhalingsvariabelen, als gevolg van de onjuiste aanname dat RSA een mechanisch artefact van de ademhaling is.

Zoals in de vorige paragraaf uiteengezet, worden RSA en ademhaling co‑gemoduleerd door een centrale oscillator die uniek is voor zoogdieren. Pogingen om ademhaling statistisch uit RSA te verwijderen, verstoren het neurofysiologische signaal en elimineren betekenisvolle variantie die is gekoppeld aan centrale autonome controle. Deze kritieken betichten de polyvagaaltheorie ten onrechte van het ontberen van een neurowetenschappelijke basis en misrepresenteren de centrale rol van de NAmb in het genereren van RSA (Porges, 2023).

Gewogen coherentie biedt daarmee een robuuste maat van centrale autonome integratie op systeemniveau, en verduidelijkt zo belangrijke neurofysiologische en evolutionaire vraagstukken (Porges & Bohrer, 1980; Richter & Spyer, 1990). De bredere implicaties van deze innovaties voor zowel de vergelijkende biologie als de klinische wetenschap worden besproken in de volgende paragraaf.

2.6 Evolutionaire, klinische en translationele implicaties van methodologische innovatie

De validatie van centrale indexmaten zoals gewogen coherentie en vagale efficiëntie (Porges, 1986, 2023, 2024) heeft diepgaande implicaties voor zowel de evolutionaire biologie als de klinische wetenschap. Door een directe index van centrale autonome regulatie te bieden, verduidelijken zij de oorsprong en functionele betekenis van RSA, en bevorderen ze daarnaast het begrip van zoogdierspecifieke aanpassingen in autonome controle.

Bij zoogdieren maken gemyeliniseerde cardio‑inhibitoire vezels binnen het VVC – ritmisch ‘gepoort’ door medullaire ademhalingscircuits – snelle, contextgevoelige modulatie van cardiale output mogelijk (Porges, 1995, 2007, 2023; Mendelowitz, 1999; Neff et al., 2003). Dit onderscheidt zoogdieren van reptielen, waar cardiale vagale controle primair wordt gemedieerd door ongemyeliniseerde vezels vanuit de DMNX, en waar een gecoördineerde cardiopulmonale oscillator ontbreekt (Richter & Spyer, 1990; Porges, 2023). Dientengevolge zijn bij deze soorten interacties tussen ademhaling en hartslag minimaal of afwezig als marker van centrale cardiale sturing. Hun autonome regulatie is vooral gekoppeld aan het voldoen aan de metabole eisen van beweging en blijft grotendeels losgekoppeld van sociale interactie (Porges, 2007, 2021; Liu et al., 2024).

De translationele waarde van centrale autonome indexwaarden blijkt uit hun toepassing als betrouwbare, niet‑invasieve biomarkers voor autonome functie in uiteenlopende klinische contexten, waaronder trauma, angst, autisme en andere neuro‑ontwikkelings‑ of psychiatrische aandoeningen (Porges et al., 1981; Porges, 1976, 2023, 2024). Deze indices zijn bruikbaar in verschillende settings, en hun robuustheid onder farmacologische uitdaging benadrukt hun onderzoeks‑ en klinische waarde (Porges, 1986, 2024).

Ondanks de oproepen van Grossman tot statistische correctie van RSA voor ademhaling (bijv. Grossman & Taylor, 2007), gaan hun argumenten voorbij aan zowel het evolutionair unieke karakter als aan het centrale, door de hersenstam gemedieerde mechanisme van RSA (Richter & Spyer, 1990, 2001; Porges, 2023, 2024). Door RSA te herdefiniëren vanuit het perspectief van de polyvagaaltheorie en gebruik te maken van gevalideerde centrale maatstaven, wordt een samenhangende basis gelegd voor toekomstig translationeel onderzoek, klinische diagnostiek en therapeutische toepassingen. Door de focus te leggen op systeemniveau-indicatoren zoals gewogen coherentie, bevordert de polyvagaaltheorie zowel het evolutionaire inzicht als de ontwikkeling van effectievere interventies voor aandoeningen die geworteld zijn in verstoorde autonome regulatie.

Einde van het eerste deel van drie.

Deel 2 - Deel 3

Download het oorspronkelijke artikel hieronder.

Polyvagal Theory Current Status, Clinical Applications And Future Directions

1.01MB ∙ PDF file

Download

Download

Als je geïnteresseerd bent in de polyvagaaltheorie, volg dan ook het Polyvagaalinstituut Nederland.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Inleiding

Ik kwam recent een filmpje tegen waarin Stephen Porges, geestelijk vader van de polyvagaaltheorie, geïnterviewd wordt door een medewerker van een Italiaanse site voor Neuropsychiatrie.

Ik heb de transcriptie van het interview leesbaar vertaald in het Nederlands (and here in English). Ik vond het de moeite waard, omdat Porges enkele interessante nieuwe bewoordingen gebruikt, die net weer iets duidelijker uitleggen waarom de polyvagaaltheorie in de huidige tijd van belang is.

Zo maakt Porges het onderscheid tussen geestelijke en lichamelijke ziekten minder belangrijk, omdat zowel lichamelijke als mentale problemen een overlevingsrespons triggeren, een activering van het stress- en veiligheids-/dreigingssysteem die minstens óók aandacht behoeft. Dit naast het feit dat er natuurlijk daadwerkelijk een stoornis of medisch probleem kan bestaan.

Vervolgens onderscheidt hij meerdere soorten co-regulatie en benoemt hij zelfregulatie ook als een vorm van co-regulatie. Zelfregulatie gaat namelijk over de co-regulatie tussen lichaam en brein. Mooi gevonden!

Tenslotte beschrijft Porges helder wat het gevolg is van de prikkelrijke wereld vol zogenaamd sociale media voor ons gevoel van verbondenheid. Mooi om Porges weer even aan het woord te horen en zien.

Hieronder kun je de Nederlandse vertaling lezen die ik maakte.
Het interview vind je helemaal onderaan, zodat je me kunt controleren 😉.

Mocht je nog geen kennis hebben van de polyvagaaltheorie, dan raad ik je aan om eerst mijn basisartikel daarover te lezen. Mocht je door het artikel geïnteresseerd raken en meer willen weten, dan kan ik je mijn tweedaagse training “Polyvagaaltheorie en trauma-responsen” aanraden.

De focus van pathologie naar de adaptieve respons

Wat de polyvagaaltheorie doet, is onze meest basale overlevingscircuits, die zich in de hersenstam bevinden, eer aandoen en respecteren. De meeste verklaringen van psychologische verschijnselen situeren zich in hogere lagen van ons brein. Maar al ons gedrag en onze emoties rusten op de basismechanismen voor overleven.

De polyvagaaltheorie richt zich op het begrijpen van deze overlevingsmechanismen, omdat alle andere gedragingen daarop worden “gestapeld”. In plaats van mentale aandoeningen als een ziektebeeld (= pathologie) te zien, kun je ze ook begrijpen als een uiting van de fysiologie (= in deze context: een stresssysteem en zenuwstelsel) die is getriggerd in een staat van zelfbescherming ten behoeve van onze overleving. Dit kun je een adaptieve respons noemen: een beantwoording (= respons) door je aan te passen (= adaptatie) aan de omstandigheden waarin je verkeert.

De betekenis van deze “veiligheidswetenschap” voor therapie, onderwijs en de maatschappij

Op het eenvoudigste niveau kun je stellen dat wanneer ons lichaam zich veilig voelt, onze homeostatische en fysiologische systemen (= onze stofwisseling en gezondheid) optimaal ondersteund worden. Er is op dat niveau eigenlijk ook geen harde scheidslijn tussen mentale en lichamelijke ziekte; beide triggeren in wezen een fundamenteel overlevingsmechanisme.

We gebruiken woorden als stress of angst, maar die zijn niet per se nodig. Je kunt zeggen: het lichaam is nu in een staat van overleving gebracht; de overlevingsmechanismen zijn actief. Dit betekent dat de toegang naar sociaal contact, naar meer bewustzijn en naar efficiënt cognitief functioneren, die loopt via veiligheidssignalen richting ons lichaam, omdat alles nu eenmaal rust op onze overlevingsfysiologie, dat die toegang belemmerd raakt, minder open is en misschien zelfs helemaal sluit. En als die poort in overlevingsstand staat, zijn we niet zo vriendelijk … en ook niet zo slim.

Het socialemediatijdperk en onze behoefte aan verbinding

Het overleven van de mens als soort is afhankelijk van je veilig voelen bij een ander, van verbinding en vertrouwen. Wat doen we wanneer onze fysiologie in een staat van dreiging verkeert? We worden op onszelf teruggeworpen en zelfbeschermend; we duwen anderen weg en focussen op de eigen overleving. Als ons lichaam in een stand van dreiging en overleven staat, zal verbinding niet gemakkelijk ontstaan. Maar als we ons veilig genoeg voelen bij anderen, kalmeert ons lichaam en worden we meer open en beschikbaar.

De cultuur is verwarrend. Het woord sociaal in sociale media is in zekere zin een oxymoron: het botst met wat ons lichaam nodig heeft. Ons lichaam heeft een soort verbinding nodig waarin we ons veilig genoeg voelen om letterlijk in de armen van een ander te liggen, of zoals Porges zegt, in de armen van een ander passend zoogdier; het kan ook je kat of hond zijn. We hebben een verlangen om ons veilig te voelen; dat hoort vanaf onze geboorte bij wie we zijn1.

Wij zijn geen solistische soort; we hebben co-regulatie nodig, gedeelde ervaringen. Onze cultuur is echter een cultuur van angst geworden. Angst triggert de toestand van mobilisatie en zelfbescherming. We vertalen dat vaak als een drang om materiële dingen te vergaren: spullen, geld. Maar als je naar de zogenoemde elite en andere rijke mensen kijkt, zie je vaak dat ze op de dimensie “je veilig voelen bij anderen” nogal onsuccesvol zijn.

We moeten dus begrijpen wat onze werkelijke reis is. Onze reis is heel polyvagaal georiënteerd; onze biologische opdracht, wie wij zijn, komt neer op verbonden zijn: veilig genoeg zijn om in de armen van een ander te kunnen rusten.

Hoe zit het met de verbinding met jezelf?

Men zegt dat je vroeg moet kunnen zelfreguleren. Dat hoor je in scholen ook: kinderen moeten zelfreguleren. Maar we weten dat belonen en straffen iemand niet werkelijk leert zelfreguleren. We weten wél dat co-regulatie en ervaringen van je veilig voelen bij anderen leiden tot het vermogen tot zelfregulatie.

Hoe zelfreguleert iemand die alleen is? Volgens Porges zijn er twee typen co-regulatie. De ene is co-regulatie met een ander of met de omgeving; met de oceaan, de bomen, de wind, met dieren. Dat is nog steeds co-regulatie.
De andere kun je zien als brein-lichaam-, dus interne co-regulatie.

In de wereld van trauma merken we dat er een scheiding kan ontstaan tussen brein en lichaam: mensen worden verdoofd ten opzichte van hun lichaam; ze verliezen de terugkoppeling om hun interne gevoelens te begrijpen. Ze raken gedissocieerd van lichamelijkheid. Dan zeggen ze: “Ik moet werken; ik ben een workaholic”, of: “Ik ben angstig”, of: “Ik ben verslaafd”. Dat zijn strategieën van een lichaam dat de verbinding tussen brein en de organen kwijt is.

Zelfs als mensen goed co-reguleren en daarvan genieten, kunnen sommigen nog steeds problemen hebben met die brein-lichaam-co-regulatie: ze hebben bijvoorbeeld darmklachten of veel zogenoemde psychosomatische aandoeningen. Daarom heeft Porges twee interventies ontwikkeld: het Safe and Sound Protocol, een akoestische interventie ten behoeve van co-regulatie. De tweede interventie is het Rest and Restore protocol. Dit is gebaseerd op de voorwaarde dat je je veilig genoeg voelt om alleen te zijn (dus in een context zonder noodzaak tot hyperwaakzaamheid) en dan via akoestische stimulatie lichamelijke feedback triggert.

Er zijn dus twee dimensies van co-regulatie

We raken in de war omdat we denken dat verbinding betekent dat, als ik alleen ben en mijn brein en lichaam co-reguleren zodat ik meer belichaamd kan zijn, dat ik dan niet sociaal zou zijn. Maar er is ruimte voor beide in ons leven, en die ruimte moet er ook zijn. Enerzijds de betrokkenheid met anderen die ons kalmeert als we ze vertrouwen; we zijn dan minder waakzaam en defensief. Anderzijds hebben we ook tijd nodig om bij en met onszelf te zijn en jezelf en je stresssysteem te kalmeren.

Wat kun je voor een ander betekenen als je je niet veilig voelt bij en met jezelf?

Een belangrijke vraag, bijvoorbeeld voor therapeuten, en best een lastige vraag. We projecteren altijd onze eigen staat op de ander. Als iemand zich niet veilig voelt in zichzelf, is het behoorlijk uitdagend om een ander zich veilig te laten voelen. Immers, onze neuroceptie (het detectiesysteem voor veiligheid en dreiging) pikt de fysiologische staat (dus de mate waarin de ander zich veilig voelt of de mate waarin beschermende mechanismen geactiveerd zijn) van die persoon op. Als ik me niet veilig genoeg voel in mezelf, zend ik dat uit naar iedereen om me heen. En dat zingt dan rond en komt weer terug bij mij, omdat het bij de ander geen openheid en toegankelijkheid triggert, wat vervolgens weer door mijn zenuwstelsel en neuroceptie opgepikt wordt.

Porges stelt dat het sleutelwoord hier beschikbaarheid is2 en hoe je je eigen beschikbaarheid of toegankelijkheid uitstraalt. Dat triggert bij de ander vertrouwen en maakt hén toegankelijk voor jou.

Fake it till you make it gaat niet op bij co-regulatie met een ander

We leven in een vrij oppervlakkige wereld, en we geven ons lichaam niet genoeg waardering voor haar aangeboren intelligentie. We hebben allemaal onderbuikgevoelens; zie die als neuroceptie: ik detecteer of wat jij zegt oprecht is en of jij toegankelijk bent voor mij. Mijn lichaam pikt dat op. Een goede therapeut pikt het op. Een kind, een baby, een huisdier ook. Je pikt de intentie van de ander op, niet per se de woorden. Dus bij fake it till you make it geldt eigenlijk: om effectief te faken, moet je het ook voelen. Dat is hoe zeer getalenteerde acteurs emotionele staten overbrengen: met zoveel gevoel dat de ontvanger het gelooft.

De polyvagaaltheorie in het dagelijks leven

Afsluitend kunnen we zeggen dat de fysiologische staat waarin je lichaam verkeert, kleuring geeft aan- en invloed heeft op hoe je de wereld waarneemt en er vervolgens op reageert. Als je eenmaal begrijpt dat je fysiologische staat steeds verandert, en je je daarvan bewust kunt worden, dat is eigenlijk interoceptief bewustzijn van lichamelijke gevoelens (intero = van binnen; ceptie = ontvangen, dus: bewustworden van lichaamssensaties), dan ga je anders navigeren.

In traumatermen: zodra je belichaamd raakt, zodra je je lichaam gaat voelen, ga je met meer respect om met het feit dat je lichaam is getriggerd. En je respecteert óók dat, als je getriggerd bent, je die reactiviteit uitzendt naar iedereen om je heen. Je gaat je eigen reactie op de wereld begrijpen én hoe jij als mens impact hebt op anderen.

Viktor Frankl, de beroemde neuroloog en psychiater en overlevende van de concentratiekampen, zei dat de ruimte tussen stimulus en respons de plek is waar de vrije wil huist. Dat ís de polyvagaaltheorie. Je hebt een stimulus, en je hebt niet zomaar een respons: er is een intern mechanisme dat reageert vóór de gedragsrespons.

De polyvagaaltheorie benadrukt: vertraag, creëer die ruimte tussen stimulus en je gedrags- of verbale reactie. Voel in die ruimte wat je lichaam doet; dat informeert je over de omgeving waarin je bent, de consequenties, de kenmerken van de situatie, zodat je een zo gezond of verstandig mogelijke respons kunt geven.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Inleiding

Het afgelopen jaar heb ik zeven keer mijn tweedaagse training “Polyvagaaltheorie en Trauma-responsen” verzorgd, waarvan zes keer voor een (over)volle groep. Dat heeft mij ook een en ander geleerd, waarover ik in dit artikel iets wil schrijven. Ik begin met de volgorde van de drie pijlers van de polyvagaaltheorie, vervolg met een alternatief voor de autonome ladder en eindig met een vernieuwde samenvatting van de polyvagaaltheorie.

Omdat de eerste delen van het artikel leiden naar de samenvatting, plaats ik die als laatste (logisch). Als je nu nog heel weinig weet van de polyvagaaltheorie, kun je prima beginnen met deze samenvatting en daarna de andere delen lezen. Je kunt natuurlijk ook mijn uitgebreide inleiding op de polyvagaaltheorie lezen.

Drie pijlers

De polyvagaaltheorie is gebouwd op drie pijlers, namelijk:

1. De evolutionair bepaalde hiërarchie van activering van autonome toestanden. Op z’n kortst samengevat: bij toenemende stress of dreiging g…

Read more

Inleiding

Ik ben normaal niet zo van de regels, maar door hetgeen ik de afgelopen weken heb gelezen op LinkedIn, ben ik me toch maar eens gaan verdiepen in het concept ‘reguleren’1. In therapie, coaching en trauma-geïnformeerde begeleiding circuleert het begrip ‘reguleren’ namelijk volop, maar ik heb sterk het idee dat het niet altijd hetzelfde betekent. Dit leidt voor mij tot verwarring, hetgeen ik lastig kan reguleren 😉, dus schreef ik ter regulatie dit artikel.

Hierin breng ik verschillende lagen van regulatie in kaart, met een extra focus op het onderscheid tussen weg-reguleren (onderdrukken) en dat wat je belichaamde regulatie (doorvoelen zonder overspoeld te raken) zou kunnen noemen. Ik beschrijf ook zelfregulatie zich ontwikkelt in het leven en koppel dit aan het belang van co-regulatie. Van belang is mijns inziens ook het onderscheid tussen autonome fysiologische regulatie en intentionele psychologische regulatie (misschien een mondvol moeilijke woorden, maar dat komt verderop goed).

Reguleren versus reguleerbaarheid

Laat ik allereerst maar eens enkele begrippen die centraal staan in dit artikel beschrijven:

• Reguleren is een werkwoord en daarmee een handeling: het is het (al dan niet bewuste) proces of de handeling waarmee een organisme de eigen fysiologische- (de stofwisseling, hartslag, bloeddruk etc.) of emotionele toestand beïnvloedt. Het is gericht op herstel, balans of sociale verbinding.
  Reguleren is dus de daadwerkelijke (bewuste of onbewuste) actie of het proces waarbij een mens of dier een verschuiving in autonome staat2 doormaakt – richting meer evenwicht, veiligheid of adaptiviteit.
  
  Geactiveerd raken (bijv. emotioneel worden) betekent niet automatisch dat je niet goed gereguleerd bent (“gedisreguleerd”). Activatie kan juist betekenen dat een verandering of uitdaging in de omgeving of in het lichaam van een organisme gereguleerd wordt, met als doel weer terug te keren in een toestand van balans. Verderop meer hierover.

• Reguleerbaarheid is een capaciteit: het is het vermogen van een organisme om flexibel en adaptief om te gaan met interne en externe prikkels, op zo'n manier dat het terug kan keren naar een autonome toestand waarin veiligheid, sociale betrokkenheid en herstel plaats kunnen vinden. Het is een systeemkwaliteit die bijdraagt aan veerkracht, oftewel de mate waarin je fysiologie flexibel kán reageren op veranderende omstandigheden en terugkeren naar veiligheid en verbinding, zelfs zonder actieve tussenkomst van de bewoner van het lichaam.

Waarom is dit onderscheid belangrijk?

In de therapeutische setting, maar ook in de polyvagaaltheorie gaat het niet alleen over wat mensen doen om zichzelf te reguleren (strategieën, technieken), maar is ook de kwaliteit en flexibiliteit van het autonome zenuwstelsel zelf – dus de reguleerbaarheid – van belang.

Veel mensen met trauma of chronische stress hebben een verlaagde reguleerbaarheid: hun zenuwstelsel blijft hangen in activatie/een overlevingsstand, zelfs als ze “weten” wat ze zouden moeten doen om zich te reguleren.

Wanneer professionals, begeleiders of cliënten alleen focussen op regulatie-technieken (“doe deze ademhalingsoefening eens”, “visualiseer maar een veilige plek”), zonder de onderliggende reguleerbaarheid in acht te nemen, kan heel goed frustratie ontstaan: “Ik weet wat ik moet doen, maar het werkt niet.” Bovendien leert de cliënt alleen “managen” en niet de capaciteit vergroten.

In therapie of training werken we dan ook niet meteen aan reguleren (bewuste zelfhulp), maar liever eerst aan het vergroten van reguleerbaarheid, onder andere via veiligheid, ritme, belichaamde aanwezigheid, vertraging, co-regulatie.

Is reguleerbaarheid hetzelfde als veerkracht?

Hoewel de termen soms door elkaar gebruikt worden, is reguleerbaarheid niet synoniem aan veerkracht. Reguleerbaarheid is een belangrijk onderdeel van veerkracht, maar veerkracht omvat méér dan alleen de capaciteit van het zenuwstelsel.

Reguleerbaarheid = fysiologische veerkracht, het vermogen van het zenuwstelsel om te schakelen tussen activatietoestanden en terug te keren naar balans, het vormt de biologische basis van veerkracht. Maar zonder andere bronnen (sociale steun, cognitieve flexibiliteit, betekenisgeving) is deze basis niet voldoende.

Veerkracht = meerdimensionaal aanpassingsvermogen, waarvoor ook fysiologische flexibiliteit, coping en emotionele diversiteit, hechting, context, narratief en sociale betrokkenheid en co-regulatie nodig zijn. (Ik ga een aantal van deze begrippen te zijner tijd uitleggen.)

Kortom: reguleerbaarheid is een voorwaarde voor veerkracht en veerkracht is het geheel dat ontstaat wanneer fysiologie, psyche en omgeving samenwerken.

Deze nuance is van belang bij het inschatten van wat een cliënt nodig heeft. Werken aan regulatie en reguleerbaarheid is waardevol, maar veerkracht vraagt ook aandacht voor bredere contexten van herstel.

Twee vormen van ‘regulatie’ in het menselijk systeem

Read more

In een indringend interview deelt Dr. Bessel van der Kolk, een van de meest invloedrijke psychiaters van deze tijd, zijn inzichten over trauma en de langdurige effecten ervan op lichaam, brein en geest. Zijn werk, onder andere verwoord in de bestseller The Body Keeps the Score (in het Nederlands verschenen als Traumasporen), heeft wereldwijd de manier veranderd waarop we psychische klachten begrijpen en naar trauma kijken. In plaats van trauma te zien als een mentaal probleem, benadrukt hij dat het vooral een lichamelijke en relationele wond is – een verstoring in hoe we onszelf en anderen ervaren.

Het interview – met de populistische titel “The Body Trauma Expert: This Eye Movement Trick Can Fix Your Trauma! The Body Keeps The Score!” – duurt twee uur. Het was de moeite waard om te kijken, en ik heb er dit samenvattend artikel over geschreven – nou ja, het is toch nog wel behoorlijk lang geworden – en onderaan een link naar het interview toegevoegd.

Trauma is geen herinnering, maar een herleving

Een van de meest opvallende stellingen van Van der Kolk is dat trauma zich niet enkel afspeelt in het hoofd, maar zich letterlijk vastzet in het lichaam. Het gaat niet om een nare herinnering, maar om een ervaring die telkens opnieuw wordt doorleefd alsof die in het hier-en-nu gebeurt. Dat is ook zichtbaar in hersenscans: bij mensen die een traumatische ervaring herbeleven, blijkt het rationele deel van de hersenen uit te schakelen, terwijl de emotionele netwerken overactief worden. De tijdsbeleving vervaagt. Wat feitelijk in het verleden ligt, voelt aan als iets wat nu plaatsvindt.

Dit verklaart ook waarom praten over trauma lang niet altijd helpt. “Trauma is een woordloze angst”, zegt Van der Kolk. “Je kunt mensen niet met redenatie uit hun pijn praten, omdat hun brein in dat moment niet rationeel functioneert.” En dat maakt traditionele behandelvormen zoals cognitieve gedragstherapie vaak ontoereikend. Ze richten zich op het ‘corrigeren’ van denkpatronen, terwijl trauma juist de neurologische structuren die diep onder het denken liggen, ontregelt.

De impact van vroege jeugd

In zijn praktijk ziet Van der Kolk keer op keer hoe verwoestend jeugdtrauma kan zijn – en hoe vaak het voorkomt. Ongeveer 90% van zijn patiënten worstelt met de gevolgen van een moeilijke jeugd. Maar trauma hoeft niet altijd zichtbaar of gewelddadig te zijn geweest. De echte littekens komen vaak voort uit verwaarlozing, kleinering of het gevoel niet gewenst te zijn. Kinderen die voortdurend het idee krijgen dat ze niet meetellen, ontwikkelen een fundamenteel gevoel van onveiligheid. “Je wordt hoe je gezien wordt”, stelt hij. “Als niemand je ziet, besta je eigenlijk niet.”

Het zijn juist deze zogenaamde ‘kleine-t trauma’s’ – negatieve opmerkingen, subtiele afwijzingen, emotionele afwezigheid – die zich diep in de identiteit nestelen. Kinderen trekken vaak de conclusie dat er iets mis is met henzelf, omdat hun omgeving hen dat impliciet of expliciet heeft geleerd. Dat beeld nemen ze mee de volwassenheid in. Dus zo klein zijn die ‘kleine-t trauma’s’ niet …

Het lichaam als toegangspoort tot heling

Omdat trauma het lichaam zo fundamenteel raakt, pleit Van der Kolk al decennialang voor lichaamsgerichte therapieën. Qigong, dans, massage, theater – het zijn volgens hem geen alternatieve fratsen, maar juist directe ingangen om het lichaam opnieuw te leren voelen als een veilige plek. Veel mensen met trauma hebben hun lichaam (onbewust) verlaten, omdat voelen te pijnlijk was. Herstel begint met opnieuw aanwezig durven zijn in je eigen lijf.

EMDR

Ook EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) blijkt bijzonder effectief. Door het herbeleven van een trauma te combineren met heen en weer gaande oogbewegingen, wordt het brein in staat gesteld om de ervaring als ‘verleden’ te herkennen, in plaats van ‘heden’. Van der Kolk noemt EMDR zijn “gateway drug” in de wereld van effectieve behandelingen – een eerste stap die hem leerde dat je trauma wél kunt transformeren, als je maar op de juiste laag werkt. In het interview geeft hij een korte demo met de gastheer.

Wat gebeurt er in het brein tijdens EMDR?

Tijdens een EMDR-sessie haalt iemand een traumatische herinnering bewust naar boven, inclusief de beelden, gevoelens, geluiden en lichamelijke sensaties die daarbij horen. Tegelijkertijd volgen de ogen een ritmisch bewegend object – vaak de vingers van de therapeut of een lamp – van links naar rechts. Deze bilaterale stimulatie (= tweezijdig) activeert hersenbanen die normaal niet tegelijk actief zijn.

Van der Kolk legt uit dat deze oogbewegingen waarschijnlijk bepaalde netwerken tussen de temporopariëtale junctie (het gebied waar je je ‘zelf’ lokaliseert in tijd en ruimte) en de insula (het centrum van lichamelijke gewaarwording) activeren. Hierdoor wordt het brein in staat gesteld om de herinnering niet langer als een ‘heden’ te ervaren, maar te classificeren als iets wat in het verleden is gebeurd.

In zijn eigen woorden:

“Your brain is able to say: oh, this is what happened to me,
but that happened in the past.”

Dat is essentieel: trauma is niet een herinnering, maar een her(be)leving. Het brein maakt op het moment van traumatische activatie geen onderscheid tussen toen en nu. EMDR lijkt dit onderscheid te helpen herstellen door het brein letterlijk in beweging te brengen – over de middenlijn heen, van linker- naar rechterhersenhelft.

Van der Kolks eigen onderzoek bevestigde de effectiviteit: bij 78% van de onderzochte volwassenen met enkelvoudig trauma (zoals een aanranding of auto-ongeluk) leidde EMDR tot volledige symptoomverlichting. Complexe jeugdtrauma’s zijn hardnekkiger, maar ook daar kan EMDR een krachtig instrument zijn, mits ingebed in een bredere, veilige behandelrelatie.

Het lichaam weet de weg naar herstel

Dat lichaam en beweging centraal staan in traumaheling, werd voor Van der Kolk nog duidelijker tijdens een bezoek aan China in de jaren 90. In die periode kwam het land net uit de culturele revolutie, een tijd van onderdrukking, geweld en collectief zwijgen. In gesprekken met inwoners viel hem op hoe weinig mensen openlijk spraken over wat er gebeurd was – over het Tiananmen-protest bijvoorbeeld, werd eenvoudigweg gezegd: “Dat is nooit gebeurd.”

En toch zag hij iets anders in de openbare parken: honderden mensen die ’s ochtends samen Tai Chi en qigong beoefenden. Langzame, vloeiende bewegingen. Lichaam en ademhaling in een ritme. Geen woorden. Geen verklaringen. Maar wél iets wat diep inwerkt op het zenuwstelsel.

Voor Van der Kolk was dit een openbaring. “Dit is hoe ze het overleven”, dacht hij. Waar in het Westen alles draait om praten, analyseren en pillen slikken, ontdekte hij daar een andere ingang tot herstel: regulatie via ritme, beweging en synchronisatie. Niet met het hoofd, maar met het lichaam. Niet alleen, maar samen.

Het zette hem aan het denken over hoe verschillende culturen omgaan met pijn en ontregeling. In het Westen zetten we in op ‘begrijpen’, op praten over trauma. Maar wat als je daar geen woorden voor hebt? Wat als de taal verdwijnt, zoals bij zoveel mensen met diepe trauma’s? Dan kan het lichaam – juist in beweging, in herhaling, in ritme – een nieuwe weg openen.

Sindsdien pleit hij steeds nadrukkelijker voor herstel via fysieke processen. Niet als vervanging van-, maar in samenwerking met de meer reguliere technieken. Of het nu yoga is, qigong, dans, ademwerk, of martial arts: de toegang tot jezelf loopt via je lijf. En vaak ook via de ander.

Hoe trauma de waarneming zelf verandert

Tijdens zijn werk met getraumatiseerde oorlogsveteranen begon Van der Kolk zich te verdiepen in hoe trauma niet alleen gevoelens en gedrag beïnvloedt, maar ook letterlijk de manier waarop mensen de werkelijkheid waarnemen. Een van de meest veelzeggende ontdekkingen kwam voort uit het gebruik van de klassieke Rorschach-test – de bekende inktvlekken die mensen uitnodigen om te vertellen wat ze zien.

Wat Van der Kolk en zijn team ontdekten, was dat getraumatiseerde mensen consequent andere beelden zagen dan niet-getraumatiseerde personen. Waar sommigen abstracte vormen of dieren herkenden, zagen oorlogsveteranen bloed, verminkte lichamen of geweld. Vrouwen met een verleden van seksueel misbruik zagen gescheurde lichamen of bedreigende figuren. Wat op papier identiek was, werd intern totaal verschillend geïnterpreteerd.

Deze waarnemingen bevestigden iets wat Van der Kolk al langer vermoedde: we leven niet allemaal in dezelfde werkelijkheid. Trauma programmeert als het ware een ander ‘filter’ in de hersenen – een lens waardoor de wereld voortdurend wordt gescand op gevaar, verlies of verraad. Zelfs als er ogenschijnlijk niets aan de hand is, blijft het lichaam in verhoogde staat van paraatheid. “We leven allemaal in een andere wereld”, zegt hij, “gevormd door wat we eerder hebben meegemaakt, vaak zonder dat we het beseffen.”

Dat inzicht heeft verstrekkende gevolgen voor therapie. Het betekent dat heling niet begint bij overtuiging, maar bij het herstructureren van de zintuiglijke en emotionele fundamenten van iemands werkelijkheid. Pas als het lichaam leert dat het veilig is, kan het brein beginnen met herschrijven.

Wat trauma doet met het brein

Van der Kolks werk onderscheidt zich onder meer door zijn focus op de neurobiologische sporen van trauma. Met behulp van hersenscans laat hij zien dat traumatische herinneringen niet slechts verhalen zijn die we ons ‘herinneren’, maar diep ingesleten, fysieke reacties in specifieke hersengebieden. Wanneer iemand een traumatische ervaring herbeleeft, blijkt het brein op een kenmerkende manier te reageren.

Het start bij de meest primitieve kern: het periaqueductale grijs, diep in de hersenstam – wat Van der Kolk het “kakkerlakcentrum” van ons brein noemt. Dit is een gebied dat, zodra gevaar wordt waargenomen, direct het lichaam activeert in een reflexmatige vecht-, vlucht- of bevriestoestand. Bij mensen met trauma blijft dit alarm voortdurend lichtjes afgaan, ook zonder directe aanleiding. Het gevolg is een constante staat van gespannen waakzaamheid: alsof er altijd iets dreigt1.

Daarboven bevindt zich de amygdala, het ‘rookalarm’ van het brein. Bij traumatische triggers – een geur, een geluid, een blik – reageert dit deel razendsnel. Het herkent patronen van dreiging op basis van eerdere ervaringen, vaak zonder dat de rest van het brein tijd heeft om logisch na te denken. Bij getraumatiseerde mensen is de amygdala vaak overactief, waardoor zelfs onschuldige situaties als bedreigend worden ervaren.

Tegelijkertijd wordt de prefrontale cortex, het rationele brein, juist gedeactiveerd. Deze zone – en met name de dorsolaterale prefrontale cortex – is verantwoordelijk voor overzicht, tijdsbesef, zelfreflectie en het vermogen om te relativeren. Als dit gebied ‘uitgaat’, verdwijnt het besef dat iets tot het verleden behoort. Wat overblijft, is de onmiddellijke, overweldigende ervaring alsof het trauma nu opnieuw gebeurt.

Een andere cruciale speler is de insula, het hersengebied dat lichaam en gevoel met elkaar verbindt. Het is via de insula dat we voelen wat we voelen: hartslag, spanning, ademhaling, kippenvel. Bij mensen met een trauma is deze verbinding vaak verstoord. Sommigen voelen hun lichaam amper nog – alsof het is ‘uitgezet’ – terwijl anderen juist overgevoelig zijn voor elke interne sensatie. In beide gevallen is de relatie met het eigen lijf fundamenteel ontregeld.

Wat dit alles duidelijk maakt, is dat trauma geen psychologische zwakte is, maar een staat van zijn, vooral van je brein. Je bent niet ‘emotioneel instabiel’ of ‘overgevoelig’ – je brein heeft zich aangepast aan onveiligheid. En dat maakt de richting van herstel ook duidelijk: als het brein zich heeft aangepast, kan het zich ook opnieuw leren afstemmen – mits je de juiste ingangen vindt en het lijf erbij betrekt.

Psychedelica: een nieuwe revolutie

In recente jaren richt hij zich ook op psychedelische therapie, zoals behandelingen met MDMA, ketamine en psilocybine. De resultaten uit klinische studies zijn verbluffend: mensen met chronische PTSS, die eerder jarenlang geen baat hadden bij reguliere therapieën, ervaren diepe doorbraken. Niet alleen verdwijnen symptomen, maar mensen hervinden compassie voor zichzelf, voelen zich opnieuw verbonden met hun lichaam en omgeving, en kunnen het verleden eindelijk als zodanig erkennen.

Van der Kolk onderging zelf ook een sessie met MDMA als onderdeel van zijn onderzoek. Tot zijn eigen verrassing kwam niet plezier of euforie naar boven, maar diepe rouw – een confrontatie met de duizenden trauma’s die hij als behandelaar door de jaren heen had aangehoord. “Ik werd een triester-, maar ook wijzer mens”, zegt hij. Het onderstreept voor hem hoe essentieel de juiste setting is: veiligheid, begeleiding en menselijke aanwezigheid maken het verschil tussen heling en hertraumatisering.

Heling vraagt om gemeenschap

Wat minstens zo belangrijk is als therapie, is verbinding met anderen. Volgens Van der Kolk is isolatie een van de meest destructieve factoren in traumagerelateerde klachten. Mensen helen in relatie – via gedeelde ervaringen, ritme, synchroniciteit. Sport, theater, muziek, dans: het zijn volgens hem eeuwenoude vormen van collectieve regulatie die in onze moderne, digitale samenleving dreigen te verdwijnen. Terwijl juist daar het herstel begint.

Hij beschrijft hoe jongeren in criminele bendes vaak juist zoeken naar dat groepsgevoel – de “band of brothers” die ze thuis nooit hadden. Of hoe militairen door gezamenlijk te marcheren, zingen en trainen, zichzelf herstructureren tot een functionerende eenheid. Het is niet het praten dat hen heelt, maar samen bewegen, samen bestaan.

Hechting: je wordt wie je gezien wordt

Volgens Van der Kolk begint psychisch welzijn niet met verstand of gedrag, maar met relatie – en wel vanaf het allereerste begin van het leven. Hij benadrukt dat veilige hechting aan een zorgzame ouder of verzorger letterlijk de blauwdruk vormt van hoe een kind zichzelf, anderen en de wereld ervaart.

“Je wordt hoe mensen jou zien”, zegt hij. Dat klinkt eenvoudig, maar de implicatie is diepgaand. Wanneer een kind consequent wordt gezien als waardevol, geliefd, welkom – dan groeit het op met het besef dat het de moeite waard is. Maar als het te maken krijgt met onvoorspelbaarheid, afstandelijkheid of afwijzing, dan wordt die ervaring een fundamenteel onderdeel van de persoonlijkheid. “Als niemand je echt ziet, besta je eigenlijk niet.”

Hij noemt als voorbeeld dat kinderen zich niet bewust afvragen of ze veilig zijn – ze worden veiligheid, of ze worden angst. Als een moeder zegt: “Jij bent te moeilijk, daarom is je vader gaan drinken”, dan is dat niet slechts een kwetsende opmerking, maar een boodschap die zich vastzet in het lichaam en zelfbeeld. Ook subtielere vormen van miskenning, zoals een ouder die voortdurend zegt dat het kind zich “aanstelt” of zich “niet zo moet voelen”, kunnen ingrijpende gevolgen hebben. Dan leert een kind niet zichzelf begrijpen, maar zichzelf wantrouwen.

Veilige hechting betekent niet dat ouders perfect zijn. Het betekent vooral dat er consistentie is, beschikbaarheid, affectie, en herstel wanneer er iets misgaat. Dat een kind weet: “Als ik bang ben, komt er iemand. Als ik val, word ik opgeraapt. Als ik in de war ben, word ik niet beschaamd, maar begrepen.” Dát is de voedingsbodem voor veerkracht.

Van der Kolk trekt hier ook een belangrijke maatschappelijke conclusie uit. In een cultuur waarin ouders vaak alleen staan, waarin kinderopvang en scholen onder druk staan en waar verbinding plaatsmaakt voor schermtijd, verliezen kinderen soms de spiegeling die hen helpt zichzelf op te bouwen. Hechting is geen luxe, stelt hij, maar een neurobiologische noodzaak.

En net als bij trauma, geldt ook hier: het is nooit te laat om de verbinding te herstellen. Mensen kunnen alsnog leren om zichzelf – en anderen – als veilig te ervaren. Maar het vraagt aandacht, een lichaam en een relatie.

Van ballast naar bagage

Van der Kolk wijst ook op een belangrijke paradox: hoewel vroege kwetsingen diepe littekens kunnen achterlaten, kunnen ze ook een bron van kracht worden. Wie op jonge leeftijd heeft moeten overleven, leert soms op eigen wijze obstakels te overwinnen. “Het zijn vaak de mensen die iets hebben moeten doorstaan”, zegt hij, “die later met oplossingen komen die anderen niet eens zouden overwegen.” Vroege worsteling kan creativiteit en probleemoplossend vermogen aanwakkeren – niet ondanks, maar juist vanwege de noodzaak tot aanpassing.

Toch is dat niet voor iedereen weggelegd. Veel hangt af van de omgeving, de mogelijkheden tot herstel, en het toevallig aanwezige netwerk van steun. Voor elk succesverhaal van een ‘veerkrachtige overlever’ zijn er ook talloze anderen die in stilte zijn vastgelopen. Van der Kolk benadrukt dan ook dat we voorzichtig moeten zijn met het al te positief labelen van trauma: het kan mensen vormen, maar ook breken – en meestal doet het beide tegelijk.

Hoe voorkom je dat je je eigen kinderen traumatiseert?

Op de vraag hoe je als ouder je kinderen beschermt tegen trauma, is Van der Kolk duidelijk: zorg dat je het niet alleen doet. Kinderen raken namelijk niet alleen gewond door mishandeling of misbruik, maar ook door emotionele isolatie, onvoorspelbaarheid en het gebrek aan veilige co-regulatie. En ouders – hoe goedwillend ook – dragen onvermijdelijk hun eigen pijn en patronen met zich mee. Alleenstaande ouders lopen dus het risico hun kind op te zadelen met hún onbewuste littekens, simpelweg omdat er geen ander perspectief in huis is.

Zijn advies is daarom radicaal eenvoudig: zorg voor een netwerk. Zorg dat je kind meerdere volwassenen om zich heen heeft die beschikbaar, kalm en betrokken zijn – zodat het leert dat veiligheid niet toevallig is, maar reproduceerbaar. Dat papa soms streng is, maar oma zacht. Dat de buurvrouw geduldig is als mama gestrest is.
Zo leert een kind: mijn wereld is groter dan één humeur. En ik ben veilig, zelfs als iemand anders dat even niet is.

Uiteindelijk, zegt Van der Kolk, voed je een niet-getraumatiseerd kind niet op door alles perfect te doen, maar door aanwezig te zijn, voorspelbaar, afgestemd. En door het kind te laten voelen: als jij overweldigd raakt, komt er iemand die blijft.

Van der Kolk deelt hier een bijzonder persoonlijk moment dat hem tot op de dag van vandaag emotioneert. Tijdens een bezoek van zijn ouders, liet zijn driejarige dochtertje zich op een bij een peuter passende wijze gelden in huis. Zijn moeder reageerde geïrriteerd en zei dat hij zijn dochter moest straffen. Hij voelde direct die reflex opkomen – de impuls om in te grijpen, om haar te corrigeren, om het patroon van zijn jeugd te herhalen. Hij stond zelfs al op om naar zijn dochter toe te lopen, tot hem ineens de realisatie overviel: “Ik sta op het punt te worden zoals mijn ouders waren.”

Op dat moment koos hij bewust anders. Hij keerde zich naar zijn moeder en zei: “Nee, ze mag gewoon naar de badkamer.” Het was voor hem een bevrijdend moment – niet alleen een keuze vóór zijn dochter, maar ook een losmaking van de onbewuste loyaliteit aan zijn ouders. Het was, zoals hij zelf zegt, de eerste keer dat hij zich echt eigenaar voelde van zijn ouderschap en van zichzelf.

Toch noemt hij dit ook een pijnlijk moment. Want het doorbreken van patronen betekent vaak ook het verlaten van je ‘tribe’ – de groep waar je bij hoorde, zelfs als die jou beschadigde. “We willen ergens bij horen”, zegt hij, “dat is diep menselijk. Maar als je écht verandert, laat je iets achter. En dat kan eenzaam zijn.” Het is een thema dat hij vaak terugziet bij patiënten: het verlangen naar herstel botst vaak met de impliciete angst om verstoten te worden. “Je verlaat je stam”, zegt hij. “En dan moet je leren om een nieuwe te vinden.”

In therapie – of in het ouderschap – gaat het dus niet alleen om helen, maar ook om kiezen: wie wil ik zijn, als ik niet langer word gedreven door angst, schuld of oude reflexen?

Tegelijk overprikkeld en afgestompt

Een van de meest verwarrende en uitputtende gevolgen van trauma is wat Van der Kolk beschrijft als “being agitated and numbed out at the same time”. Je voelt je opgejaagd, prikkelbaar, alert – alsof er voortdurend iets mis is – en tegelijk ben je innerlijk afgestompt, leeg of afgesloten. Je lijf staat strak van de spanning, maar je voelt niets dat richting geeft. Van der Kolk noemt dat een kenmerkende toestand bij mensen met een getraumatiseerd zenuwstelsel: het lichaam verkeert in een staat van dreiging, terwijl het gevoelssysteem zich deels heeft afgesloten om niet overspoeld te raken. Je kunt nauwelijks iets verdragen, en tegelijk voel je je dof en ver weg van jezelf.

Dat paradoxale spanningsveld – hypergevoeligheid en gevoelloosheid in één – maakt het leven onvoorspelbaar en moeilijk te sturen. Je weet niet of je gaat ontploffen of ineenstorten. Het maakt het ook zo lastig voor de buitenwereld om te begrijpen wat er speelt: je lijkt ‘vlak’ of ‘ongeïnteresseerd’, terwijl je vanbinnen juist overspoeld wordt. Van der Kolk benadrukt dat deze toestand geen karakterfout is, maar een neurologische verdedigingsstrategie van het lichaam. En dat je daar – langzaam, via veiligheid, ritme, en lichaamswerk – weer uit kunt komen.

Spiegelneuronen en co-regulatie: hoe we elkaars zenuwstelsel beïnvloeden

Tijdens het gesprek wijst Van der Kolk op het bestaan van spiegelneuronen – hersencellen die actief worden wanneer we iemand anders iets zien doen, voelen of ondergaan. Deze neuronen zorgen ervoor dat we als het ware meebewegen met de ander, ook als we zelf niets doen. Ze vormen de neurologische basis voor empathie, afstemming en intuïtief begrijpen. “We pikken elkaars energie op”, zegt Van der Kolk, “vaak zonder het zelf te merken.”

Dit sluit naadloos aan bij de polyvagaaltheorie van hoogleraar psychiatrie en neurowetenschapper Stephen Porges, waarin het concept van co-regulatie centraal staat. Volgens deze theorie is ons autonoom zenuwstelsel niet alleen afgestemd op interne signalen (zoals ademhaling of hartslag), maar ook voortdurend bezig met het scannen van sociale signalen in de omgeving: stemintonatie, gezichtsuitdrukking, ritme, nabijheid. Als we ons veilig voelen bij iemand anders – omdat diens stem kalm is, zijn gezicht zacht, zijn ademhaling rustig – dan kalmeert ons eigen zenuwstelsel mee.

Met andere woorden: we reguleren elkaar. Niet via woorden, maar via oogcontact, lichaamstaal, stem en ritme. Van der Kolk en Porges beschrijven op hun eigen manier hetzelfde: dat trauma geen puur individueel probleem is, en dat herstel zelden in isolatie plaatsvindt. Je kunt jezelf niet “praten uit een hyperarousal”, maar iemand anders kan wel – door aanwezig, afgestemd en veilig te zijn – jouw systeem helpen tot rust te komen.

Dit is waarom Van der Kolk pleit voor therapievormen waarin niet alleen gesproken wordt, maar ook ritme, nabijheid en lijfelijke afstemming een plek krijgen: van psychodrama tot dans, van qigong of yoga tot gezamenlijke ademhaling. Het lichaam leert zich pas veilig voelen in de nabijheid van een ander lichaam dat veiligheid uitstraalt.

Wat schermen ons afnemen

Juist in het licht van deze diep relationele processen is Van der Kolk bezorgd over de opmars van de beeldschermcultuur. In plaats van lijfelijke nabijheid, gedeelde ritmes en zintuiglijke afstemming, brengen we steeds meer tijd door in virtuele werelden. Schermen bieden informatie, maar geen regulatie. Ze geven prikkels, maar geen veiligheid. “Je krijgt een kleine dopaminepiek”, zegt hij, “maar je leert niet hoe je je werkelijk verbindt – met jezelf, of met anderen.”

Het gevolg is een samenleving waarin mensen steeds vaker alleen, versnipperd en los van hun lichaam leven. Zelfs jonge kinderen groeien op met minder fysieke aanraking, minder live gezichtsuitdrukkingen, minder gedeelde rituelen. Daarmee verliezen ze iets fundamenteels: het vermogen om hun binnenwereld af te stemmen op een ander. En dat, waarschuwt Van der Kolk, maakt ons kwetsbaarder dan ooit voor ontregeling, stress en eenzaamheid2.

De liefde als neurologische ervaring

Voor Van der Kolk is liefde geen poëtisch bijverschijnsel van het leven, maar is ook duidelijk dat het een neurologisch fundament heeft. “Liefde”, zegt hij, “zit niet alleen in woorden, maar in blikken, aanrakingen, ritmes – in de subtiele coördinatie van twee zenuwstelsels die elkaar leren vertrouwen. Iemand zegt: ik ben er voor je. En je lichaam gelooft het.”

In zijn werk met oorlogsveteranen zag hij hoe diepe, levensreddende verbondenheid kan ontstaan onder de meest gruwelijke omstandigheden. “Combat taught me more about male love than anything else”, zegt hij. Echte liefde ontstaat waar mensen elkaar beschermen, spiegelen, dragen – vooral als het moeilijk is. Niet de afwezigheid van gevaar maakt liefde mogelijk, maar de ervaring dat iemand bij je blijft wanneer je bang bent.

Daarom is heling nooit puur een individuele reis. We worden gewond in relatie tot anderen – en we herstellen ook in relatie. Wie liefdevol wordt gezien, geraakt, gedragen, kan stukje bij beetje leren dat de wereld misschien toch niet alleen onveilig is. En dat het lichaam – waarin de pijn zich zo hardnekkig had vastgezet – ook een plek van thuiskomen kan worden.

De cultuur van eenzaamheid

Onder alles wat Van der Kolk zegt – over hersenen, hechting, ritme, liefde en herstel – ligt één sluimerende waarschuwing: we leven in een wereld die ons langzaam van elkaar losweekt. Een wereld waarin schermen gezichten vervangen, stemmen gefilterd worden via oortjes, en lichamelijke nabijheid steeds vaker als ongemakkelijk wordt ervaren. “De gemiddelde Amerikaan”, citeert hij, “heeft nu nul mensen bij wie hij terechtkan in een crisissituatie. Twintig jaar geleden waren dat er nog drie.”

Het is alsof de maatschappij steeds verder wordt ingericht op autonomie, op zelfredzaamheid, op productie – maar niet op verbinding. En dus worden we steeds efficiënter, maar ook steeds eenzamer. We zoeken veiligheid in informatie, afleiding in pixels, erkenning in algoritmes – maar onze lichamen blijven verlangen naar iets anders: ritme, aanraking, nabijheid, samenzijn.

Drie stappen naar heling volgens Bessel van der Kolk

In plaats van te starten met een diagnose of probleemomschrijving, begint Van der Kolk zijn behandelingen met een eenvoudige, maar diep persoonlijke vraag:
“Vertel me wie je bent.”

Deze vraag vormt het begin van een driedelige benadering die hij in het interview schetst3:

1. Zelfonderzoek: wie ben je, wat werkt, wat blokkeert?
   Therapie begint met nieuwsgierigheid, niet met etiketten. Van der Kolk wil weten wie iemand is, wat hem of haar energie geeft, wat vastloopt, wat ooit geholpen heeft en wat juist niet. Niet: “hoe ziek ben je?”, maar: “hoe ziet jouw binnenwereld eruit?”
   Deze eerste fase draait om betekenisgeving, zelfkennis en het opbouwen van een respectvolle therapeutische relatie.

2. Lichamelijke regulatie: eerst het zenuwstelsel kalmeren
   Pas als het lichaam zich veilig voelt, is er ruimte voor verwerking. Veel mensen met trauma zijn voortdurend overspoeld of verdoofd, of beide tegelijk. Van der Kolk gebruikt technieken zoals yoga, neurofeedback, ademwerk, massage of EMDR om het zenuwstelsel te helpen stabiliseren.
   “Als je overweldigd bent, begin dan niet met praten”, zegt hij, “maar met bewegen, voelen, reguleren.”

3. Verwerking van de kernervaring: voorzichtig het trauma aanraken
   Pas als er voldoende veiligheid is, wordt de kernervaring zelf aangeraakt. Dit kan via EMDR, psychedelische therapie, psychodrama of andere ervaringsgerichte methoden. De herinnering wordt opnieuw beleefd, maar deze keer vanuit het hier-en-nu, in een gecontroleerde, begeleide context waarin het brein het verschil tussen toen en nu leert voelen.
   Daarbij staat niet het graven in het verleden centraal, maar het herprogrammeren van de zintuigen en het zenuwstelsel:

“Dat was toen. En nu is het veilig.”

Trauma is nooit één verhaal

Gabor Maté, een andere bekende stem in het traumaveld, stelt dat ADHD, verslaving en vele vormen van psychisch lijden heel vaak terug te voeren zijn op vroegkinderlijk trauma of stress. Van der Kolk herkent zich deels in die visie, maar benadrukt ook dat de werkelijkheid complexer is. Niet alles is trauma – en niet iedereen ontwikkelt klachten vanuit dezelfde oorsprong.

“Bijna alle getraumatiseerde kinderen voldoen aan de criteria voor ADHD”, zegt hij, “maar dat betekent niet dat iedereen met ADHD per definitie een trauma heeft.” Hij wijst op meervoudige oorzaken: genetica, neurodiversiteit, omgevingsfactoren, toxines tijdens de zwangerschap, ze kunnen allemaal bijdragen. Psychische symptomen zijn volgens hem vaak het topje van de ijsberg; wat eronder ligt, verschilt per persoon.

De nuance die hij aanbrengt, is wezenlijk: het gaat er niet om trauma als de verklaring op te dringen, maar om bij ieder mens nieuwsgierig te blijven naar het verhaal onder de symptomen, of dat nu trauma, temperament, of toeval is. Heling begint niet bij een etiket, maar bij luisteren.

Een systeem dat tekortschiet

Van der Kolk windt er geen doekjes om: het huidige psychiatrisch diagnosestelsel – zoals vastgelegd in de DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) – schiet ernstig tekort. “It totally sucks”, zegt hij onomwonden. Niet omdat psychische klachten niet reëel zijn, maar omdat het systeem symptomen categoriseert zonder te kijken naar de context waaruit ze voortkomen. Of iemand nu angstig, teruggetrokken, agressief of verslaafd is, de DSM vraagt niet: wat heb je meegemaakt?

Volgens Van der Kolk leidt dit tot behandelingen die zich richten op het beheersen van gedrag, in plaats van het begrijpen van oorzaken. En dat past bij een maatschappij die meer geïnteresseerd is in productiviteit dan in genezing. In plaats van mensen te helpen herstellen, wordt hun lijden medisch vertaald in ‘stoornissen’ – vaak met een bijpassend voorschrift, maar zonder werkelijk contact.

“De focus ligt niet op heling, maar op het draaiend houden van het systeem.”

Wat hij voorstelt, is geen simpel alternatief, maar een radicaal andere benadering: luisteren, vertragen, en kijken naar het hele verhaal – lichaam, brein, relaties en geschiedenis. Niet: wat is er mis met je? Maar: wat is je overkomen?

Geen wetenschappelijk fundament

Volgens Van der Kolk zijn de meeste psychiatrische diagnoses niet gebaseerd op harde wetenschap, maar op consensusafspraken tussen experts, vaak tot stand gekomen in vergaderkamers, niet in laboratoria. Er is weinig tot geen biologische onderbouwing, en de meeste categorieën zijn oppervlakkige beschrijvingen van gedrag, niet van oorzaken.

“They’re just very primitive ways of categorizing the human mind.”

Een uitzondering vormt volgens hem PTSS (posttraumatische stressstoornis), waar wel degelijk hersenscans, neurobiologische patronen en klinisch onderzoek aan ten grondslag liggen. Niet toevallig was Van der Kolk zelf betrokken bij het opnemen van PTSS in de DSM in de jaren 80. Maar zelfs daar ziet hij beperkingen: PTSS richt zich vooral op enkelvoudig trauma (zoals ongelukken of geweld), terwijl vroegkinderlijk, relationeel trauma – dat diepe sporen nalaat in het brein en de hechting – amper wordt erkend binnen de officiële diagnostiek.

Kortom: het systeem geeft namen, maar geen inzicht. Het beschrijft symptomen, maar vraagt niet naar de oorsprong. Voor Van der Kolk is dat onaanvaardbaar. Psychische pijn verdient meer dan een label, het verdient een context, een verhaal, een mens.

Een hoopvolle boodschap

Ondanks de zwaarte van het onderwerp is Van der Kolk uitgesproken hoopvol. “Alles wat verstoord is geraakt, kan opnieuw in beweging worden gebracht.” Trauma is hardnekkig, ja – maar niet onveranderlijk. De sleutel ligt in het serieus nemen van lichamelijke en relationele processen, in het durven experimenteren met nieuwe vormen van therapie, en in het koesteren van echte verbinding.

Zijn boodschap is helder: we moeten ophouden met mensen behandelen als symptomen, en opnieuw leren luisteren naar hun verhaal – met hart, hoofd én lichaam.

Die beweging is geen rechte lijn. Ze vraagt tijd, aandacht, nabijheid – en soms nieuwe vormen van therapie die niet alleen via taal verlopen, maar via aanraking, ritme, adem en ruimte. En bovenal vraagt ze om iets dat geen geld kost, maar zeldzaam is geworden: echte aanwezigheid. Mensen die blijven. Mensen die kijken zonder oordeel. Mensen die zeggen: ik zie je, ik ga nergens heen, ik blijf bij je.

Gebaseerd op het interview met Dr. Bessel van der Kolk, The Diary of a CEO, maart 2025.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!