Een meditatie van ruim 23 minuten, waarin we met 4 mantra-achtige zinnetjes de woorden veilig, voldoende, verbonden en vrede verkennen. Aan de compassie-beoefening verwante woorden, die ook een link hebben met het polyvagale gedachtengoed. Ik ga niet verklappen hoe of wat. Het kan maar zo zijn dat je dat direct snapt, vooral als je weleens een polyvagaal artikel van me leest.

En mocht het je bezighouden, mail me gerust of stuur een comment op deze post! 😉

Read more

Welcome to my longest article on RelaxMore.net so far. It cost me a fair amount of work, but it was worth it. Working through the scientific sources was intensive, instructive, and enjoyable. But most of the work went into finding the wording that does justice to both sides of a debate that has been running for almost thirty years and that I am now writing about. Take your time to read it. Because it is a long piece, I will begin with a summary. I also hope it will leave you all the more curious about how the story unfolds.

Summary

Since the mid-1990s, there has been debate about the evolutionary foundation of polyvagal theory. On one side stands Stephen Porges, who presents the ventral vagal system (= the social engagement system) as typically mammalian: a new, fast vagal brake on the heart, originating in the nucleus ambiguus, that enables mammals to seek social contact and to calm one another. On the other side stands a group of comparative physiologists led by Edwin Taylor, who have shown that the building blocks Porges names—myelinated cardiac vagal fibers, two nuclei in the brainstem, and a respiratory-modulated heart rhythm (I explain all the terms further on)—already existed hundreds of millions of years before mammals, in sharks, lungfishes, frogs, and reptiles.

At first glance this looks like a discussion that has to produce a winner. But the opposition turns out to be far less spectacular once you apply the evolutionary concept of exaptation: the phenomenon whereby an existing structure acquires a new function in a new context. The building blocks are therefore old, but what mammals have done with them is indeed new: an integration of heart, breathing, and voice into one coherent regulatory system, organized around something no other vertebrate possesses to this degree, a mobile and expressive face.

In this article I show how that perspective unites Porges and his critics within a single evolutionary framework and how it makes polyvagal theory, paradoxically, more empirically testable than it was in its original form.

A thirty-year disagreement

Since the mid-1990s, there has been debate about the evolutionary foundation of polyvagal theory (Porges, 1995, 2011). On one side stands Stephen Porges, the American scientist who developed the theory. He argues that mammals, and therefore we humans too, possess a special neural pathway that other animals do not have.

This neural pathway1 is part of the tenth cranial nerve, the well-known vagus nerve. According to Porges, this pathway makes it possible for mammals to find rest in one another’s company and to convey safety to one another through their body language, voice, and facial expression. It is the neural, bodily, and behavioral foundation of what he calls the social engagement system.

On the other side stands a group of comparative physiologists, researchers who compare the nervous systems of different animal groups with one another. The British emeritus professor Edwin Taylor (University of Birmingham), together with Tobias Wang (Aarhus University) and Cleo Leite (Federal University of São Carlos), has for decades carried out research into the regulation of heartbeat and breathing and the coordination thereof in fishes, frogs, lizards, and birds2. In 2022 they published an article titled “An overview of the phylogeny of cardiorespiratory control in vertebrates with some reflections on the ‘Polyvagal Theory’” (phylogeny being the study of the evolutionary descent of a group of organisms, and cardiorespiratory control the regulation of heartbeat and breathing).

An overview of the phylogeny of cardiorespiratory control in vertebrates with some reflections on the ‘Polyvagal Theory

1.79MB ∙ PDF file

Download

Download

Their objection to polyvagal theory is not that Porges’s functional account of social behavior is nonsense. Their objection runs deeper: they say that the building blocks on which Porges bases the system—contrary to what he claims—do not occur exclusively in mammals at all. Those nerve fibers, those brainstem nuclei, that interplay between breathing and heartbeat: you already find these in fishes, lizards, and frogs as well. Taylor, Wang, and Leite describe this position at length in their, incidentally very interesting, article (Taylor, Wang, & Leite, 2022; see above for a PDF). Earlier, Paul Grossman had already advanced a methodological critique pointing in a similar direction (Grossman & Taylor, 2007; Grossman, 2023).

At first glance this looks like a fight that can have only one winner. Either the building blocks are typical of mammals, or they are not. But anyone who conducts the debate in this either-or fashion misses something important. There is a third possibility that does justice to both sides, a both-and model. The room for it lies hidden in an evolutionary concept called exaptation, a word I explain further on. With the help of that concept, the opposition turns out to be less irreconcilable than it seems.

We begin with the basics

Before we dive into the debate itself, I will first explain a few concepts so you can follow the reasoning.

The vagus nerve

The vagus nerve is the tenth cranial nerve. It is a long, fairly thick nerve that runs down from the brainstem and branches out to the heart, the lungs, the larynx, and the organs in the abdomen. It is the longest nerve in the body. The vagus belongs to the parasympathetic nervous system: the part of our nervous system that is active in rest and recovery, that slows the heartbeat, supports digestion, and is involved in voice and facial expression, but also in shutdown and collapse responses under stress that we experience as life-threatening.

The vagus does not have one origin in the brainstem, but two. In the brainstem there is a cluster of nerve cells situated more towards the back: the dorsal (= back side) motor nucleus of the vagus, abbreviated DMNX. And there is a cluster of cells situated more towards the belly side (= ventral): the nucleus ambiguus, abbreviated NAmb. That these are two different brainstem nuclei is important in polyvagal theory. Porges links them to different functions. The DMNX is, in his view, evolutionarily old and is associated with collapsing, shutting down, and dissociation under overwhelming threat, which in polyvagal theory is called shutdown or collapse. The NAmb, by contrast, is said to have a function in mammals that no other animal group possesses. Not so much because this nucleus would be absent elsewhere (Porges himself acknowledges that an NAmb-like structure is already present in reptiles), but because the fast, myelinated fibers (the next concept I will explain) that run from the NAmb to the heart, and the way they are connected to face, voice, and hearing, are, in his view, unique to mammals. This NAmb branch is said to make it possible to seek social contact, to calm down, and to be in connection.

A word of warning is in order here, because I just used the word “branch,” and that word is actually misleading. You encounter it everywhere in the literature on polyvagal theory: the ventral vagal branch, and the dorsal vagal branch, as if these were two separate cables each finding its own way through the body. That is not how it works. The fibers that come from the DMNX and the fibers that come from the NAmb do not run separately but become interwoven into the same nerve strand even before leaving the brainstem. So do not picture two loose wires, but one rope in which threads of different origin are braided together. The cardiac branch of the vagus, which runs to the heart, therefore contains fibers from both nuclei, fast myelinated and slow unmyelinated, mixed together (Taylor et al., 2022). Incidentally, I will keep speaking of “branches” in this article because it is a handy and well-established word, but you now know it is a simplification.

That the two types of fibers can be distinguished functionally therefore does not mean that they are anatomically separate. The distinction lies in their origin and in their behavior, not in two loose branches. This may seem a detail, but it touches on something that recurs throughout this article: a functional distinction is something other than a physical separation. Anyone who imagines the ventral and the dorsal vagus as two separate neural pathways makes exactly the thinking error that also underlies part of the criticism of polyvagal theory. I will return to this further on.

Myelin

One more concept is important: myelin. Some nerve fibers are wrapped in an insulating layer of fat and protein. That layer, myelin, allows signals to travel much faster through the fibers. Compare it with the plastic insulation around an electrical wire. Nerve fibers with myelin conduct up to ten times faster than fibers without myelin. An important claim of Porges about the control of the heart is that only mammals have myelinated NAmb fibers for this purpose, and that these fast fibers form the basis for the delicate interplay between breathing and heartbeat that expresses itself in heart rate variability.

That interplay itself is called respiratory sinus arrhythmia, abbreviated RSA. It is the natural phenomenon whereby the heart speeds up a little on inhalation and slows down a little on exhalation. It is often considered a sign of a healthy, flexible nervous system.

What Taylor and colleagues have shown

With these concepts in hand, we can look at what Taylor, Wang, and Leite published in 2022 in the journal Biological Psychology (Taylor et al., 2022). Their review article condenses decades of research into a structured critique of the evolutionary underpinning of polyvagal theory. Their argument has four main lines.

The first line concerns the inhibition of the heart at rest. In all vertebrate animals studied, from sharks to mammals, the heartbeat at rest turns out to be slowed by the vagus. In reptiles this brake even turns out to be very strong. In the rattlesnake the heart rate roughly doubles when the vagal influence is removed with atropine (Campbell et al., 2006), whereas in humans the increase usually stays between thirty and fifty percent. A slow metabolism, therefore, goes perfectly well together with a powerful vagal grip on the heart. That takes some getting used to for the intuition, which expects a cold-blooded, slow animal to have a loose rather than a tight rein. Strong vagal control of the heart at rest is, in any case, no mammalian novelty. Whether that control in reptiles also rests on the same fast, myelinated fibers as in us is a separate question, to which I return at the third line.

The second line concerns the two origins of the vagus in the brainstem. Porges presents it as a typically mammalian feature that vagus fibers controlling the heart arise from two nuclei in the brainstem: in the DMNX and in the NAmb. But Taylor and his colleagues show that this division already exists in the dogfish. In this shark the greater part of the vagal nerve cells lies in the DMNX, but there is also a cluster situated more towards the front (= ventral), and in that cluster there already lie cells that control the heart. Taylor and colleagues see this ventrolateral group as a possible precursor of what in mammals has become the nucleus ambiguus. In crocodiles, lizards, snakes, and frogs, the authors find comparable distributions. In the African clawed frog, as much as 30% of the relevant vagal nerve cells already lie in that front brainstem nucleus. The division is not only old; in the ventral group of the shark there already lie cardiac vagal neurons, at a location that Taylor regards as a possible precursor of the mammalian NAmb. And its relative size increases through evolution, from ten percent in the shark to thirty in the clawed frog and an extensive nucleus in us. So not an invention of “ours,” but an expansion.

The third line concerns the myelinated fibers. Porges’s claim here is specific: not that myelin would be present somewhere in the vagus, but that only mammals possess fast, myelinated cardiac fibers that can fine-tune the heart from moment to moment within a respiratory-modulated (= driven by breathing) circuit. Literally: “Only mammals have a myelinated vagus” (Porges, 2009, 2011). With the electron microscope, Taylor and colleagues have meanwhile demonstrated these fibers in the cardiac vagal branch in sharks, lungfishes, rattlesnakes, lizards, and toads as well. In the dogfish and the South American lungfish, the conduction velocities, moreover, turn out to match those of certain fibers in mammals. And in both the lungfish and the rattlesnake, these fibers take part in a respiratory-modulated heart rhythm that resembles the RSA we know in mammals. So this is not a matter of a few exceptions where myelin has been found “somewhere,” but of the same functional package that Porges presents as mammalian.

The fourth and theoretically most interesting line concerns the interplay between breathing and heartbeat itself. Taylor and his colleagues call this cardiorespiratory synchronization (CRS): each heartbeat coincides with a breathing movement, a one-to-one coupling, controlled from the DMNX3, which optimizes the counter-flow of blood and water across the gills for maximum oxygen uptake. In air-breathers, such as lungfishes, frogs, reptiles, birds, and mammals, the coupling between breathing and heartbeat looks fundamentally different. The heartbeat is then much faster than the breathing rhythm, so a strict one-to-one coupling is no longer possible. Instead, breathing influences the speed of the heartbeat: during inhalation the vagal brake on the heart is briefly released so that the heartbeat accelerates, and during exhalation the brake is applied again. This pattern, in which the heart rate fluctuates to the rhythm of breathing, is what in mammals we call respiratory sinus arrhythmia (RSA). This same mechanism has thus been found in lungfishes and cururu toads, animals whose lineage split off hundreds of millions of years ago from the line that would eventually lead to mammals4.

The most surprising insight lies in the authors’ concluding thought. In reptiles and amphibians, which have a heart in which the pulmonary and systemic circulations are not fully separated—as is the case in us—this fluctuation in heart rate with each breath helps to send blood efficiently to the lungs5. Mammals no longer need that efficiency gain: our heart has fully separated atria and ventricles for the pulmonary circulation and for the systemic circulation. RSA in mammals is therefore actually not an evolutionary innovation. It is a remnant from a time when the rhythm still had real work to do and still beats today 😉, but without the clear physiological role it still fulfills in animals with cardiac shunting.

Here a question may arise. If RSA in mammals has lost its original function, why then does heart rate variability (of which RSA is an important component) count as a measure of health? The answer is that RSA in us is valuable not for what it does, but for what it reveals. The fluctuation of the heartbeat with the rhythm of breathing arises because the fast ventral vagal fibers continually fine-tune the heart. The magnitude of that fluctuation is thereby a window onto how smoothly that vagal regulation works. A lot of variability points to a flexible, responsive system; little variability to a system that falters through stress, illness, or age. RSA in mammals is therefore no longer a functional mechanism but a usable and measurable signal, and in that capacity it is valuable.

What Taylor explicitly does not claim

In the article by Taylor and colleagues, there are a few remarks that often remain underexposed. In their introduction and in their conclusion, the authors say explicitly that they do not wish to say anything about the role of the vagus in human social behavior. They literally write that they do not claim to be able to “say anything useful about the possible roles of a social engagement system in humans that might in some way involve parasympathetic input via the vagus nerve” (Taylor et al., 2022). At the same time, they leave no doubt that they regard the “smart vagus” concept itself, with which Porges grounds that social engagement system, as superfluous. Their delimitation therefore concerns only the psychological and clinical elaboration of the theory; about the neurobiological building blocks beneath it, they do speak out. They acknowledge that the vagus fulfills many important functions in us. Their criticism is confined to what they have themselves studied: the comparative physiology of the heart and breathing in different animal groups.

This is an essential delimitation of their field of research and scientifically very sound. What Taylor and his colleagues refute is the claim that the anatomical building blocks are typical of mammals. What they therefore do not contradict is the claim that mammals have an integrated system in which face, voice, and heart work together to make social contact possible. Here it already becomes apparent that polyvagal theory and the criticism of Taylor and his colleagues need not exclude one another.

Lungfish?

At this point, as a level-headed reader, you may wonder, what does a lungfish have to do with me? My ventral vagus regulates how I deal with colleagues, my capacity to calm my child, and my voice in a conversation. A lungfish does not flirt, does not smile, and does not comfort a partner. What is it doing here in the story, then?

The answer lies in a distinction that matters in evolutionary biology. When a trait occurs in different lineages, it can have arisen in two fundamentally different ways. It can have been invented independently, each time anew, in each lineage separately. That is called convergent evolution: bats, birds, and pterosaurs all three have wings, but each along its own evolutionary path. The common ancestor had no wings. Or it can have been inherited from a common ancestor that already possessed the trait, after which all lineages retained it. That is called homology.

As you can see above, the difference between convergent and homologous seems easy to delineate, but in practice the two do sometimes blur into each other. Take the eye. A light-sensitive organ is estimated to have arisen independently dozens of times in the animal kingdom, from the compound eye of insects to the camera eye of vertebrates and squids. At the level of construction, the eye is therefore a textbook example of convergence: invented again and again, with different parts and different optics. And yet there is a surprise underneath. All those independently arisen eyes turn out to be switched on by the same genetic switching mechanism: the so-called Pax6 gene plays a key role in the formation of eyes in virtually all animals. That gene is homologous, inherited from a distant common ancestor6.

The eye is therefore at once convergent and homologous: convergent in its construction, homologous in its genetic control. The ancient gene gave, in different animals, the starting signal “build an eye here,” and each lineage filled in that command with its own means. Precisely this difference between levels is what we need to understand the vagal story. Because there, too, it holds: you must know at which level you are looking before you can say whether something is old or new.

Taylor and his colleagues take a very clear position: the mechanism of the vagal brake on the heart, with myelinated fibers and respiratory modulation, is homologous. It was not invented independently by lungfishes, toads, and mammals but inherited from a common ancestor that lived somewhere in the Devonian, about four hundred million years ago. That ancestor already had the mechanism: the fast fibers, the cells that control the heart, and the coupling with the breathing rhythm. And all its descendants, each via its own evolutionary trajectory, received it and passed it on in slightly modified form.

This is a more important point than you might say at first glance. If the trait had arisen convergently, Porges could still maintain that mammals developed it anew, as a unique invention on their own evolutionary path. But homology means that it is ancient heritage. The anatomical building blocks, a ventral group of cardiac vagal neurons with myelinated fibers to the heart, are not typically mammalian. They are already present in recognizable form in the dogfish and recur in virtually all later vertebrates. And the RSA-like coupling of heart rhythm and breathing that mammals show, they share with lungfishes, frogs, reptiles, and birds. The mechanism is therefore not new in mammals; it is ancient.

And here, then, it does indeed touch the human being. Not because we have anything to do with the lungfish in our daily life, but because it undermines the timeline of Porges’s theory. Porges bases his theory on the claim that mammals developed a new building block that makes the social engagement system possible. If that building block was already present in the lungfish, that account is no longer tenable in its original form.
It then becomes time to reconsider what mammals really do that is new.

And that is precisely what I am working towards with this whole article: not the building blocks, but what mammals have done with them, is new. The lungfish therefore belongs in this story as a witness to an ancient inheritance that we share with it. The question then becomes: how can we understand what mammals have done with that inheritance?
Here an evolutionary concept comes into play that is called exaptation.

Exaptation

In 1982 the American evolutionary biologist Stephen Jay Gould and his colleague Elisabeth Vrba published a short but influential article under the title “Exaptation, a missing term in the science of form” (Gould & Vrba, 1982). Their thesis was that evolutionary biology had, until then, been missing an important category of form and function.

Until then, one spoke mainly of adaptations: traits that arose through natural selection for the sake of the function they fulfill. The long legs of a horse are an adaptation for running fast; the webbed feet of a duck are an adaptation for swimming. But Gould and Vrba pointed out that many traits that now fulfill a particular function did not arise for the sake of that function. They were shaped in a different environment, for a different purpose, and only later came to fulfill a new function.
For this type of form and function, they coined the term exaptation7.

The term “exaptation” is formed by analogy with “adaptation.” Where the prefix ad- (= towards) points to a trait that has been shaped towards a purpose, ex- (= out of) points to a trait that comes from somewhere else and only later turned out to be useful.

A few examples are probably clarifying: bird feathers almost certainly did not arise for flight. They arose in feathered dinosaurs, presumably for heat insulation or for the sake of sexual display. Only much later, when some species climbed into the treetops and began to make gliding flights from there, did these feathers acquire a repurposing for flight. The middle-ear bones of mammals (the hammer, the anvil, and the stirrup that pass sound on to the inner ear) once arose as bones in the jaw of early precursors of mammals. When the jaw construction changed, those bones lost their old function and were repurposed in hearing. Lungs probably evolved from gas-exchange organs in early fishes that lived in oxygen-poor water; only later were they used for breathing on dry land.

Purposeless, yet reconstructable

The core of exaptation is simple: a trait is older than the function it now fulfills8; it was already there before it became useful. With an adaptation, by contrast, the trait spread precisely because it was useful: ducks with better webbed feet turned out to have greater chances of survival, so webbed feet became more common over the course of many generations. With an exaptation, the trait already existed for another reason, or without any particular reason, and only later turned out to be useful for what it now does. Think again of the feathers of birds, which arose in dinosaurs that could not fly and only much later turned out to be usable for an entirely new function: flying. The feather, then, was there before flight.

With neither adaptation nor exaptation, there is any plan or intention; evolution, after all, strives towards nothing. The distinction is therefore not about goal-directed versus purposeless, but about the question: was a trait already useful while it was arising, or did it exist before it became useful? And how do you establish that if no one was there to witness the origin?

The answer is that you reconstruct it from evidence. Three kinds of clues help here. The first is the order in time: if a trait already existed in ancestors before it acquired its current function, then it is older than that function. Think again here of the feathers in feathered dinosaurs that could not fly. They prove that feathers were there before flight, and feathers are therefore an exaptation. The second clue is the form itself: a trait that developed together with its function is usually well attuned to it, whereas a repurposed trait often bears traces of its old function9, or one whose old function even remains a riddle. The third clue is the comparison between species: by looking at which relatives do and do not have the trait, you can reconstruct when and in what form it originally arose.

The distinction between adaptation and exaptation is therefore not a matter of guessing at intentions but an empirical10 question to be answered via fossils, family trees, and comparative research. And it is precisely this that also makes it testable.

And then there is “integration”

One concept is still indispensable here because it highlights a side that must not be missed in the whole discussion: integration. This is a functional term that points to the phenomenon whereby separate parts together do something they cannot do separately11. Heart, breathing, voice, face, hearing, and social orientation have each been studied separately by different disciplines. But in mammals they work as one coherent regulatory system. This difference in level of analysis is precisely what makes Porges and the comparative physiologists talk past one another.

Taylor and his colleagues study separate parts: nerve fibers, brainstem nuclei, conduction velocities. Porges looks at what those parts produce together. Both approaches are important and legitimate; they simply operate at different levels, and when they enter into debate with one another as if it concerned the same level, misunderstandings easily arise.

One of those misunderstandings I announced earlier, with the word “branch.” Anyone who imagines the ventral and the dorsal vagus as two separate neural pathways wrongly translates a functional distinction into a physical separation. And precisely such a confusion of levels, one moment talking about separate fibers, the next about a coherent system, feeds part of the opposition between Porges and his critics. Much of what is presented as incompatible turns out, on closer inspection, to be a matter of talking at different levels.

Porges’s own reformulation: a half step towards exaptation

An interesting development in this debate is that Porges himself, since about 2021, has in his formulations come very close to the exaptation idea. Without using the term, he does move conceptually in that direction.

In his 2021 article in the journal Comprehensive Psychoneuroendocrinology, Porges no longer speaks of a “unique mammalian system” but of a “repurposed” system (Porges, 2021). Strictly speaking, an intention still resonates in that word, as if something is deliberately given a new task, whereas we know that exaptation takes place without a plan. But apart from that nuance, the move Porges makes is remarkably close to the exaptation idea.

Examples of his formulations: “The nervous system was repurposed to suppress defense strategies in favor of social behavior.” Elsewhere he writes that evolution is said to have repurposed the mammalian vagal complex to facilitate social behavior. In his 2022 article in Frontiers in Integrative Neuroscience, he says it even more explicitly: “Evolution is a process of modification in which existing structures and circuits are adapted to fulfill adaptive functions.” (Porges, 2022). That last is almost word for word what Gould and Vrba meant in 1982 with exaptation. With it, Porges in fact acknowledges that the building-block level is untenable and shifts to the synthesis level. But he does not label this as a correction of his earlier claims.

A second shift concerns the anatomical reference point. In his original work from the 1990s, Porges spoke of the NAmb, the brainstem nucleus that lies somewhat more towards the front (that is, ventral) and from which the faster vagal fibers arise, as the source of what he called the “smart vagus” (Porges, 1995, 2011). In his work from 2021 onwards, he speaks consistently of the ventral vagal complex, a larger group of nerve cells that includes not only the NAmb but also the brainstem nuclei that control the facial muscles, the jaw muscles, and the little muscles in the middle ear (Porges, 2021, 2023).

What is specifically mammalian, therefore, lies not in one separate brain nucleus, nor in a larger collection of nuclei as such. It lies in something that makes mammals unique among the vertebrates: a mobile, expressive face, and in the way old vagus building blocks have come to work together with it. Most mammals have real facial musculature, the muscles under the skin with which we smile, frown, and let our gaze speak. Fishes, reptiles, and birds lack these entirely; a lizard cannot frown, a bird cannot contort its face12. That new face calls for control, and it is that control that in mammals became interwoven with the old regulation of the heart.

At the same time, Porges leaves standing other statements that this half step has not resolved. He continues to write about “the transition from asocial reptiles to social mammals” (Porges, 2021). That is not entirely correct empirically. Researchers such as Doody, Burghardt, and Dinets devoted a whole book in 2021 to the social life of reptiles, with parental care, group formation, and collective nest protection (Doody, Dinets, & Burghardt, 2021). In 2023 they published an article in Biological Psychology in which they directly refute the assumption that reptiles are asocial (Doody, Burghardt, & Dinets, 2023). The exaptation formulation I propose here resolves this tension: it lets social behavior in reptiles stand in its own right, without thereby denying the specifically mammalian interplay of face, voice, and heart.

A final issue concerns the scientific status of the theory itself. In 2021 Porges wrote, “The theory was not intended to be proven or refuted, but to be informed by research and modified.” (Porges, 2021). That is, in terms of the philosophy of science, a problematic statement, one that critics have also regularly held against Porges. A theory that withdraws from testing (which, incidentally, is not what Porges said nor meant) places itself outside science13. Here the exaptation form of polyvagal theory offers an unexpected way out. It actually makes the theory more testable rather than less. The central claim shifts towards the presence and operation of a coherent face-voice-heart system in mammals, and away from anatomical statements that comparative physiology has by now refuted. What remains is open to empirical investigation14.

Polyvagal theory as a theory of exaptation

When we lay the Taylor article and polyvagal theory side by side and view them through the lens of exaptation, the apparent opposition dissolves into a workable synthesis.

It is clarifying here to see that exaptation works on three levels at once and that it is meaningful to keep those levels apart.

At the evolutionary level, exaptation is a form-and-function interpretation: old building blocks acquire a new role in a new environment. At the neurobiological level we see a reorganization: existing networks that become coupled differently acquire a different hierarchy and come to communicate with one another in new ways. At the functional level we see the integration of heart, breathing, voice, face, and hearing that come to operate as one coherent system.

These three levels do not describe three different phenomena, but one phenomenon from three perspectives. Anyone who looks only at the level of the separate building blocks (as sometimes happens in the discussion) sees the continuity with other vertebrates and concludes that nothing special is going on in mammals. Anyone who looks only at the functional level sees the special character but misses the evolutionary continuity. Only when the three levels remain in view at the same time does the story fall into place.

The building blocks that Porges initially presented as typically mammalian (myelinated vagus fibers, a ventral group of heart-controlling vagus cells, a breathing rhythm that modulates the heartbeat) are, empirically speaking, not inventions of mammals. They form part of a much older equipment that all vertebrates share. But what is indeed new in mammals is the way these old building blocks have been integrated into a coherent ensemble that exists nowhere else in the animal kingdom in this form.

In mammals

What is really new in mammals is therefore not the separate building blocks, but the combination. And this combination shows itself most clearly in something no other vertebrate animal possesses: a mobile, expressive face. That face itself is indeed a new anatomical acquisition; what is called exaptation lies not in that face as such, but in the way old vagus building blocks have come to work together with it.

Mammals are the only animal group with real facial musculature, the muscles under the skin with which we smile, frown, blink, and let our gaze speak. These muscles in mammals are diverse and differentiated and are connected with the movements of lips, jaw, tongue, and larynx. Fishes, reptiles, and birds lack this entirely: a lizard cannot frown, and a bird cannot contort its face. On top of that, the larynx develops into a refined apparatus for voice and intonation, and the middle ear acquires a control system that can dampen or amplify sound frequencies, attuned to the sounds that conspecifics make. In babies, several cranial nerves coordinate sucking, swallowing, and breathing together, a pattern that exists in this form in no reptile or amphibian.

That all of this became possible in mammals is connected with a second characteristic: warm-bloodedness. This is, incidentally, not unique to mammals. Birds are also warm-blooded, and there are strong indications that the common ancestors of mammals, birds, and crocodilians possessed a form of warm-bloodedness (Grigg et al., 2021). A warm-blooded animal maintains its body temperature. It can thereby permit itself something a cold-blooded animal cannot, namely a continuous, delicate fine-tuning of the physiological state, partly dependent on what is happening socially. That permanent fine-tuning costs energy, and it is precisely that energy that a warm-blooded animal has available. Warm-bloodedness is thereby not itself the innovation, but a precondition that makes the innovation possible.

And here it becomes visible what the exaptation precisely is. Not the facial expression itself, for that is a new acquisition. And not the vagal brake on the heart; that is, in fact, ancient, and we share it with lungfishes and reptiles. The exaptation is the connection between those two: an old mechanism, the fast vagal brake that can fine-tune the heart from moment to moment, that comes into the service of something utterly new, namely a face that can show an inner state and read it in another. The old heart regulation acquired a social role that became possible only once there was an expressive face to communicate with and once there was enough energy to let that attunement take place continually. This is exaptation in its clearest form: an old part that, in a new configuration, acquires a new meaning.

And in fact that repurposing reaches further than this single coupling of heart and face. For the social engagement system is built up out of a whole series of old parts. The middle-ear bones with which we make out another’s voice arose, as we saw earlier, as fragments of the jawbones of reptiles and sharks and only later acquired their role in hearing. The larynx, with which we shape vocal timbre and intonation, goes back to a valve that closes off the lower airway, a function it still fulfills; the formation of voice came only later. And the vagal brake on the heart is hundreds of millions of years old. Some of these parts, moreover, were already connected with one another earlier. In diving reptiles, the larynx and heartbeat work together to save oxygen during a dive. The separate pieces, and even some of their connections, are therefore not an invention of mammals.

What distinguishes mammals is something else. Around one truly new acquisition, the mobile face, this old assemblage came into the service of a new function: not the saving of oxygen or the protection of the airway, but the showing, sounding, and reading of an inner state between conspecifics. The social engagement system is thereby not merely an example of exaptation. It is a whole ensemble of old parts and old connections, repurposed, expanded with a new element, and as a whole put into the service of something none of the parts could ever do separately: social connection.

How tightly this whole is neurally integrated, in the sense Porges has in mind, is a question that requires further research; about this the comparative physiology of Taylor and his colleagues makes no pronouncement. But that mammals possess a communication channel no other animal has and that this channel has carried the old heart regulation along into a new, social function is beyond doubt.

And it is precisely that communication channel that touches on what forms the heart 😉 of polyvagal theory: the concept of safety. For where this economical, delicate regulatory system really makes a difference is in the proximity of conspecifics. An animal that can choose only between sympathetic defense, fight or flight, or dorsal shutdown soon experiences the proximity of another as a threat. But an animal that can subtly fine-tune its heart rate and its facial expression via the ventral vagus can be near another without going on the defensive. It can tolerate proximity and even seek it out. That is physiologically important because it means that the proximity of a conspecific need not immediately turn into a fight-or-flight reaction. And there we also find the precondition for everything that subsequently became socially possible: not fighting but attuning, not fleeing but connecting, not merely surviving but surviving together. The ventral vagus did not bring about that cooperation on its own, because cooperation, which ultimately led to civilization, has many roots: from a prolonged childhood in which several adults care for one child, via shared language and intentionality, to the cultural capacity to pass on knowledge to following generations. But the ventral vagus did provide the bodily foundation on which a sense of safety in one another’s proximity could arise, and without that foundation the rest would not have been possible. An outdated mechanism, once at work in the regulation of the heart, thus became the silent precondition for a life among and with conspecifics.

What this means for theory and practice

This reformulation has consequences that are worth making explicit.

For polyvagal theory itself, the exaptation perspective means that the evolutionary claims as Porges originally formulated them can no longer serve as necessary underpinning. The statement that only mammals would have a myelinated vagus, or that the dorsal motor nucleus is evolutionarily older than the nucleus ambiguus, does not hold up against what current comparative physiology shows. Those statements therefore need no longer be part of the theoretical edifice. What remains, and what is well defensible empirically and clinically, is the claim that mammals, and specifically humans, have a coherent face-voice-heart system that couples social behavior and bodily regulation in a way that has no equivalent elsewhere in the animal kingdom. This claim does not stand or fall with the question of whether the nucleus ambiguus already occurs in lizards.

For clinical practice, this is a reassuring outcome. The usefulness of polyvagal-informed approaches (social contact as a regulator of physiological state, vagal tone as a marker of flexibility, co-regulation as a treatment element) is largely independent of the question of whether the critics or Porges are right about sharks and lungfishes. The observations that carry the clinical theory are observations of humans under social and more stressful circumstances. These remain valid as long as they are empirically confirmed in their own right.

And yet the distant past and the consulting room touch one another. What took shape over hundreds of millions of years, namely that proximity becomes possible only when the body feels safe enough to let down its defenses, is precisely what plays out on a small scale in every treatment room. Co-regulation works not in the first place through a technique, but because the other’s nervous system learns to register proximity as safe again. The therapist does, perhaps even in a single encounter, what the ventral vagus made possible over the course of evolution.

For the scientific discussion, finally, the exaptation perspective means that the war of words may come to rest. Taylor and his colleagues end their article with a remark that may be considered an invitation to Porges: a theory deserves regular testing, and they are curious how polyvagal theory will develop under that testing.

The question is not who has the right on their side. The question is whether polyvagal theory is willing to adjust its vocabulary in such a way that the building-block claim is detached from the coherence claim and thereby acquires an evolutionarily more precise and clinically stronger formulation.

How old?

So what is the answer to the question this article began with: how old is the ventral vagus, really?

That depends on what you mean by it. The anatomical building blocks, ventrolaterally located cardiac vagal neurons with myelinated fibers to the heart, are at least five hundred million years old and go back to the common ancestor of all vertebrates. The respiratory-modulated version of it, the pattern in which the heart rhythm fluctuates to the rhythm of breathing, is about four hundred million years old and is connected with the origin of lung breathing. The specific integration of heart, breathing, voice, and face into one coherent regulatory system around a mobile and expressive face is about two hundred million years old and coincides with the origin of mammals.

The ventral vagus is therefore at once ancient and very “young.” Which answer is correct depends on the level at which you look. And that is where the exaptation perspective shows its value.

In conclusion

The comparative physiology of Taylor, Wang and Leite is not an attack on polyvagal theory as a therapeutic framework. It is a correction of a specific evolutionary claim in a field where these three researchers are among the greatest authorities in the world. Anyone who reads their work as a rejection of PVT misses an opportunity for clarification. Anyone who reads it as building material for a more mature formulation of polyvagal theory, a formulation that distinguishes its building blocks from its coherence and explains that coherence as exaptation rather than as anatomical invention, holds in their hands a framework of thought that supports clinical practice better than the original version did.

A delimitation is in order here. The criticism discussed in this article is the evolutionary criticism: the question of whether the building blocks of the system are really specifically mammalian. That is not the only criticism polyvagal theory has received. There are also methodological questions, for example, about how ventral vagal activity can best be measured, and there is discussion about the clinical claims. These fall outside the scope of this article. What I have wanted to show here is that precisely the evolutionary objections, which at first glance seem to hit hardest, lose their sharpness as soon as you view them through the lens of exaptation. The building blocks are old; that point Taylor and colleagues score. What mammals do with them is new; that point remains for Porges. And exaptation is the key point at which those two truths come together.

A brief methodological remark to finish. Earlier in this article I noted that heart, voice, and face in mammals together do something the separate parts cannot, and I promised to come back to it. Anyone who thought of emergence at that point, I wrote, had been paying close attention. Emergence is the phenomenon whereby a coherent system displays properties that are not present in the separate parts. Anyone who reads polyvagal theory as a description of an integrated regulatory system sees in it an emergent layer: co-regulation, a sense of social safety, prosody, and affective attunement as properties that the whole system brings forth, not the separate parts.

One question finally remains hanging. In recent years Porges himself already shifted towards a language of repurposing. Given this movement, when would he himself have taken the step to the concept of exaptation?

Afterword

The exaptation perspective does, as I see it, three things at once in the polyvagal debate.

Firstly, it resolves a pseudo-opposition that has kept the discussion in a stalemate for years: the choice between mammalian uniqueness and evolutionary continuity. Both sides have been right, only at different levels, and the concept of exaptation provides the language to make that difference explicit.

Secondly, it shifts the heaviest claim of polyvagal theory from a vulnerable anatomical level, where Taylor and his colleagues stand empirically strong, to a synthesis level that is well defensible empirically. What is really organized differently in mammals is not the presence of separate building blocks, but the integration of face, voice, and heart into one coherent regulatory system. That claim does not stand or fall with the question whether certain vagal fibers already occur in the lungfish.

Thirdly, and this seems paradoxical but it is not, it actually makes polyvagal theory more testable than in its original form. The claims that remain are about what is measurable and researchable in humans: the degree to which face, voice, and heart respond to one another; the working of co-regulation; and the relationship between vagal tone and social behavior. These are empirical questions, not evolutionary claims that withdraw from testing.

What exaptation does not do, and I want to be honest about this, is remove all criticism of polyvagal theory. There are still open methodological questions, such as how ventral vagal activity can best be measured. And the specific phylogenetic claims around the evolutionary reorganization of vagal circuits are plausible but less firmly underpinned than the anatomical part of the theory. However, whether the picture of integration that Porges sketches is really realized neurally remains an open empirical question.

But for the evolutionary part of the debate, precisely where the PVT community has so far responded least convincingly, exaptation offers what the debate needs: a reformulation in which no winner or loser is designated, but both sides are reconciled at a higher level. And it is not without significance that Porges himself has, since 2021, been moving in that direction with his language of “repurposing.” He does not use the word exaptation, but he says something that lies very close to it. This article makes that movement explicit and places it within an evolutionary concept that biology has been working with since 1982.

One observation to finish. Perhaps the most lasting contribution of this whole exercise is not even the exaptation argument itself, but the three-layer structure that comes with it: evolutionary, neurobiological, and functional. That is no longer an exaptation-technical matter but a framework of thought that can also help, in other debates in the polyvagal literature, to disentangle confusions between levels. If anything from this piece is going to take on a life of its own in the discussion, I suspect it may lie there.

If you found this article worth reading (you did, I hope?) and (not yet) feel like getting a paid subscription, you can always treat me to a cappuccino!

OK, I'll buy you a cappuccino!

References

Berta, A., Sumich, J. L., & Kovacs, K. M. (2015). Marine mammals: Evolutionary biology (3rd ed.). Academic Press / Elsevier.

Campbell, H. A., Leite, C. A. C., Wang, T., Skals, M., Abe, A. S., Egginton, S., Rantin, F. T., Bishop, C. M., & Taylor, E. W. (2006). Evidence for a respiratory component, similar to mammalian respiratory sinus arrhythmia, in the heart rate variability signal from the rattlesnake, Crotalus durissus terrificus. Journal of Experimental Biology, 209(14), 2628–2636. https://doi.org/10.1242/jeb.02278

Doody, J. S., Burghardt, G. M., & Dinets, V. (2023). The evolution of sociality and the polyvagal theory. Biological Psychology, 180, 108569. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2023.108569

Doody, J. S., Dinets, V., & Burghardt, G. M. (2021). The Secret Social Lives of Reptiles. Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Gould, S. J., & Vrba, E. S. (1982). Exaptation, a missing term in the science of form. Paleobiology, 8(1), 4–15.
https://doi.org/10.1017/S0094837300004310

Grigg, G., Nowack, J., Bicudo, J. E. P. W., Bal, N. C., Woodward, H. N., & Seymour, R. S. (2021). Whole-body endothermy: Ancient, homologous and widespread among the ancestors of mammals, birds and crocodylians. Biological Reviews, 97(2), 766–801.
https://doi.org/10.1111/brv.12822

Grossman, P. (2023). Fundamental challenges and likely refutations of the five basic premises of the polyvagal theory. Biological Psychology, 180, 108589. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2023.108589

Grossman, P., & Taylor, E. W. (2007). Toward understanding respiratory sinus arrhythmia: Relations to cardiac vagal tone, evolution and biobehavioral functions. Biological Psychology, 74(2), 263–285. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2005.11.014

Halder, G., Callaerts, P., & Gehring, W. J. (1995). Induction of ectopic eyes by targeted expression of the eyeless gene in Drosophila. Science, 267(5205), 1788–1792.
https://doi.org/10.1126/science.7892602

Popper, K. R. (1959). The Logic of Scientific Discovery. London: Hutchinson.

Porges, S. W. (1995). Orienting in a defensive world: Mammalian modifications of our evolutionary heritage. A Polyvagal Theory. Psychophysiology, 32(4), 301–318.
https://doi.org/10.1111/j.1469-8986.1995.tb01213.x

Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. New York: W.W. Norton.

Porges, S. W. (2021). Polyvagal Theory: A biobehavioral journey to sociality. Comprehensive Psychoneuroendocrinology, 7, 100069. https://doi.org/10.1016/j.cpnec.2021.100069

Porges, S. W. (2022). Polyvagal Theory: A science of safety. Frontiers in Integrative Neuroscience, 16, 871227.
https://doi.org/10.3389/fnint.2022.871227

Porges, S. W. (2023). The vagal paradox: A polyvagal solution. Comprehensive Psychoneuroendocrinology, 16, 100200. https://doi.org/10.1016/j.cpnec.2023.100200

Shubin, N. (2008). Your Inner Fish. New York: Pantheon Books.

Taylor, E. W., Wang, T., & Leite, C. A. C. (2022). An overview of the phylogeny of cardiorespiratory control in vertebrates with some reflections on the ‘Polyvagal Theory’. Biological Psychology, 172, 108382. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2022.108382

Welkom bij mijn langste artikel op RelaxMore.net tot nu toe. Het heeft me behoorlijk wat werk gekost, maar het was de moeite waard. Het doornemen van de wetenschappelijke bronnen was intensief, leerzaam en leuk. Maar het meeste werk zat in het zoeken naar de formulering die recht doet aan de beide kanten van een debat dat al bijna dertig jaar duurt en waar ik nu over schrijf. Neem gerust de tijd om het te lezen. Omdat het een lang stuk is, begin ik met een samenvatting. Ik hoop ook dat je daarna des te nieuwsgieriger bent geworden naar hoe het verhaal zich ontvouwt.

Samenvatting

Sinds halverwege de jaren negentig wordt er gediscussieerd over het evolutionaire fundament van de polyvagaaltheorie. Aan de ene kant Stephen Porges, die het ventraal vagale systeem (= het sociale verbindingssysteem) presenteert als typisch zoogdier-eigen: een nieuwe, snelle vagale rem op het hart, vanuit de nucleus ambiguus, die zoogdieren in staat stelt om sociaal contact te zoeken en elkaar te kalmeren. Aan de andere kant een groep vergelijkende fysiologen onder leiding van Edwin Taylor, die heeft aangetoond dat de bouwstenen die Porges noemt – gemyeliniseerde cardiale vagale vezels, twee kernen in de hersenstam en een respiratoir gemoduleerd hartritme (ik leg alle termen verderop uit) – al honderden miljoenen jaren vóór de zoogdieren bestonden, bij haaien, longvissen, kikkers en reptielen.

Op het eerste oog lijkt dit een discussie waar een winnaar uit moet komen. Maar de tegenstelling blijkt niet meer zo spectaculair zodra je het evolutionaire concept exaptatie gaat toepassen: het verschijnsel dat een bestaande structuur in een nieuwe context een nieuwe functie krijgt. De bouwstenen zijn dus oud, maar wat zoogdieren ermee hebben gedaan, is wel nieuw: een integratie van hart, ademhaling en stem in één samenhangend regulatiesysteem, georganiseerd rondom iets wat geen ander gewerveld dier in deze mate bezit, een beweeglijk en expressief gezicht.

In dit artikel laat ik zien hoe dat perspectief Porges en zijn critici binnen één evolutionair kader verenigt, en hoe het de polyvagaaltheorie, paradoxaal genoeg, juist empirisch toetsbaarder maakt dan in haar oorspronkelijke vorm.

Een meningsverschil van dertig jaar

Sinds halverwege de jaren negentig wordt er gediscussieerd over het evolutionaire fundament van de polyvagaaltheorie (Porges, 1995, 2011). Aan de ene kant staat Stephen Porges, de Amerikaanse wetenschapper die de theorie heeft ontwikkeld. Hij stelt dat zoogdieren, en dus ook wij mensen, beschikken over een speciale zenuwbaan die andere dieren niet hebben. Deze zenuwbaan1 is onderdeel van de tiende hersenzenuw, de bekende nervus vagus. Volgens Porges maakt deze baan het mogelijk dat zoogdieren rust kunnen vinden bij elkaar en veiligheid aan elkaar kunnen geven met hun lichaamstaal, stem en mimiek. Het is het neurale, lichamelijke en gedragsmatige fundament van wat hij het social engagementsystem, het sociale verbindingssysteem noemt.

Aan de andere kant staat een groep vergelijkende fysiologen, onderzoekers die zenuwstelsels van verschillende diergroepen met elkaar vergelijken. De Britse emeritus hoogleraar Edwin Taylor (University of Birmingham) doet samen met Tobias Wang (Aarhus University) en Cleo Leite (Federal University of São Carlos) al decennia onderzoek naar hartslag- en ademhalingsregulatie en de coördinatie daarvan bij vissen, kikkers, hagedissen en vogels2. Zij publiceerden in 2022 een artikel met de titel “An overview of the phylogeny of cardiorespiratory control in vertebrates with some reflections on the ‘Polyvagal Theory’”, in het Nederlands “Een overzicht van de fylogenie (= de studie van de afstammingsgeschiedenis van een groep organismen) van cardiorespiratoire regulatie (= de regulatie van hartslag en ademhaling) bij gewervelden, met enkele beschouwingen over de ‘Polyvagaaltheorie’”.

An overview of the phylogeny of cardiorespiratory control in vertebrates with some reflections on the ‘Polyvagal Theory

1.79MB ∙ PDF file

Download

Download

Hun bezwaar tegen de polyvagaaltheorie is niet dat het functionele verhaal van Porges over sociaal gedrag onzinnig zou zijn. Hun bezwaar zit dieper: zij zeggen dat de bouwstenen waar Porges het systeem op baseert – in tegenstelling tot wat hij beweert – helemaal niet exclusief bij zoogdieren voorkomen. Die zenuwvezels, die hersenstamkernen, dat samenspel tussen ademen en hartslag: dat vind je bij vissen, hagedissen en kikkers ook al. Taylor, Wang en Leite beschrijven dit standpunt uitgebreid in hun, overigens zeer interessante, artikel (Taylor, Wang, & Leite, 2022, zie hierboven voor een pdf). Eerder was Paul Grossman al met een methodologische kritiek gekomen die in vergelijkbare richting wees (Grossman & Taylor, 2007; Grossman, 2023).

Op het eerste oog lijkt dit een gevecht waar maar één winnaar uit kan komen. Of de bouwstenen zijn typisch voor zoogdieren, of dat zijn ze niet. Maar wie het debat op de of-of-manier voert, mist iets belangrijks. Er is een derde mogelijkheid die beide kanten recht doet, een en-en-model dus. De mogelijkheid daarvoor ligt verborgen in een evolutionair concept dat exaptatie heet, een woord dat ik verderop uitleg. Met behulp van dat concept blijkt de tegenstelling minder onverzoenlijk dan ze lijkt.

We beginnen bij de basis

Voordat we het debat zelf induiken, zal ik eerst een paar begrippen uitleggen, zodat je de redenering kunt volgen.

Nervus vagus

De nervus vagus is de tiende hersenzenuw. Het is een lange, best dikke zenuw die vanuit de hersenstam naar beneden loopt en zich vertakt naar het hart, de longen, het strottenhoofd en de organen in de buik. Het is de langste zenuw in het lichaam. De vagus hoort bij het parasympathische zenuwstelsel: het deel van ons zenuwstelsel dat actief is in rust en herstel, dat de hartslag vertraagt, de spijsvertering ondersteunt, en betrokken is bij stem en gezichtsuitdrukking, maar ook bij shutdown- en verslappingsresponsen bij stress die we als levensbedreigend ervaren.

De vagus heeft niet één oorsprong in de hersenstam, maar twee. In de hersenstam is een groepje zenuwcellen meer naar de rugzijde gelegen: de dorsale (= achterzijde) motorkern van de vagus, afgekort de DMNX. En er is een groepje cellen meer naar de buikzijde (= ventraal) gelegen: de nucleus ambiguus, afgekort de NAmb. Dat het om twee verschillende hersenstamkernen gaat, is belangrijk in de polyvagaaltheorie. Porges koppelt ze namelijk aan verschillende functies. De DMNX is volgens hem evolutionair oud en hangt samen met ineenstorten, dichtklappen en dissociatie bij overweldigende dreiging, wat in de polyvagaaltheorie shutdown of collapse heet. De NAmb daarentegen zou bij zoogdieren een functie hebben die geen andere diergroep kent. Niet zozeer omdat deze kern elders zou ontbreken (Porges erkent zelf dat een NAmb-achtige structuur al bij reptielen aanwezig is), maar omdat de snelle, gemyeliniseerde vezels (dat is het volgende begrip dat ik uitleg) die vanuit de NAmb naar het hart lopen, en de manier waarop ze met gezicht, stem en gehoor zijn verbonden, volgens hem uniek voor zoogdieren zouden zijn. Die NAmb-tak zou het mogelijk maken om sociaal contact te zoeken, te kalmeren en in verbinding te zijn.

Een waarschuwing is hier op zijn plaats, want ik gebruikte zojuist het woord “tak”, en dat woord is eigenlijk misleidend. Je komt het overal tegen in de literatuur over de polyvagaaltheorie: de ventrale vagale tak, de dorsale vagale tak, alsof het om twee aparte kabels gaat die ieder hun eigen weg door het lichaam zoeken. Zo werkt het niet. De vezels die uit de DMNX komen en de vezels die uit de NAmb komen, lopen niet gescheiden, maar raken al voor het verlaten van de hersenstam vervlochten in dezelfde zenuwstreng. Stel je dus geen twee losse draden voor, maar één touw waarin draden van verschillende herkomst samen zijn gevlochten. De cardiale tak van de vagus, die naar het hart loopt, bevat dan ook vezels uit beide kernen, snelle gemyeliniseerde én trage ongemyeliniseerde, door elkaar heen (Taylor et al., 2022). Ik blijf in dit artikel overigens gewoon over "takken" spreken, want het is een handig en ingeburgerd woord, maar je weet nu dat het een vereenvoudiging is.

Dat de twee soorten vezels functioneel te onderscheiden zijn, betekent dus niet dat ze anatomisch gescheiden zijn. Het onderscheid zit in hun oorsprong en in hun gedrag, niet in twee losse takken. Dit lijkt een detail, maar het raakt aan iets dat in dit hele artikel telkens terugkomt: een functioneel onderscheid is iets anders dan een fysieke scheiding. Wie de ventrale en de dorsale vagus als twee aparte zenuwbanen voorstelt, maakt precies de denkfout die ook ten grondslag ligt aan een deel van de kritiek op de polyvagaaltheorie. Ik kom daar verderop op terug.

Myeline

Nog één begrip is van belang: myeline. Sommige zenuwvezels zijn omhuld door een isolatielaagje van vet en eiwit. Dat laagje, myeline, zorgt ervoor dat signalen veel sneller door de vezels kunnen reizen. Vergelijk het met de plastic isolatie om een elektriciteitsdraad. Zenuwvezels mét myeline geleiden tot wel 10 keer sneller dan vezels zonder myeline. Een belangrijke stelling van Porges over de aansturing van het hart is dat alleen zoogdieren daarvoor beschikken over gemyeliniseerde NAmb-vezels, en dat deze snelle vezels de basis vormen voor het fijngevoelige samenspel tussen ademen en hartslag dat zich uit in de hartslagvariabiliteit.

Dat samenspel zelf heet respiratoire sinusaritmie, afgekort RSA. Het is het natuurlijke verschijnsel dat het hart bij inademen iets sneller gaat en bij uitademen iets vertraagt. Het wordt vaak gezien als een teken van een gezond, flexibel zenuwstelsel.

Wat Taylor en collega’s hebben aangetoond

Met deze begrippen op zak kunnen we kijken naar wat Taylor, Wang en Leite in 2022 in het tijdschrift Biological Psychology hebben gepubliceerd (Taylor et al., 2022). Hun overzichtsartikel vat decennia onderzoek samen tot een gestructureerde kritiek op de evolutionaire onderbouwing van de polyvagaaltheorie. Hun argumentatie heeft vier hoofdlijnen.

De eerste lijn betreft de remming van het hart in rust. Bij alle bestudeerde gewervelde dieren, van haaien tot zoogdieren, blijkt dat de hartslag in rust wordt afgeremd door de vagus. Bij reptielen blijkt deze rem zelfs heel sterk te zijn. Bij de ratelslang verdubbelt de hartslag ongeveer wanneer de vagale invloed met atropine wordt weggenomen (Campbell et al., 2006), terwijl de stijging bij de mens doorgaans tussen de dertig en vijftig procent blijft. Een traag metabolisme gaat dus prima samen met een krachtige vagale grip op het hart. Dat is even wennen voor de intuïtie, die van een koudbloedig, traag dier eerder een losse dan een strakke teugel verwacht. Sterke vagale controle van het hart in rust is hoe dan ook dus geen zoogdiernieuwtje. Of die controle bij reptielen ook berust op dezelfde snelle, gemyeliniseerde vezels als bij ons, is een aparte vraag, waarop ik bij de derde lijn terugkom.

De tweede lijn betreft de twee oorsprongen van de vagus in de hersenstam. Porges presenteert het als een typisch zoogdier-kenmerk dat er vagusvezels die het hart aansturen ontspringen uit twee kernen in de hersenstam: in de DMNX én in de NAmb. Maar Taylor en zijn collega’s laten zien dat deze tweedeling al bestaat bij de hondshaai. Bij deze haai zit het grootste deel van de vagale zenuwcellen in de DMNX, maar er is óók een groepje meer naar voren (= ventraal) gelegen, en in dat groepje liggen al cellen die het hart aansturen. Taylor en collega's zien deze ventrolaterale groep als een mogelijke voorloper van wat bij zoogdieren de nucleus ambiguus is geworden. Bij krokodillen, hagedissen, slangen en kikkers vinden de auteurs vergelijkbare verdelingen. Bij de Afrikaanse klauwkikker ligt zelfs 30% van de betreffende vagale zenuwcellen al in die voorste hersenstamkern. De tweedeling is niet alleen oud, in het ventrale groepje liggen bij de haai al cardiale vagale neuronen, op een locatie die door Taylor als een mogelijke voorloper van de zoogdier-NAmb wordt gezien. En de relatieve omvang ervan loopt door de evolutie heen op, van tien procent bij de haai naar dertig bij de klauwkikker en een uitgebreide kern bij ons. Geen uitvinding van ‘ons’ dus, maar een uitbouw.

De derde lijn betreft de gemyeliniseerde vezels. De claim van Porges is hier specifiek: niet dat er ergens in de vagus myeline aanwezig zou zijn, maar dat alleen zoogdieren snelle, gemyeliniseerde cardiale vezels bezitten die in een respiratoir-gemoduleerd (= door de ademhaling gestuurd) circuit het hart van moment tot moment kunnen bijsturen. Letterlijk: “Alleen zoogdieren hebben een gemyeliniseerde vagus” (Porges, 2009, 2011). Met de elektronenmicroscoop hebben Taylor en collega's deze vezels intussen ook in de cardiale vagustak aangetoond bij haaien, longvissen, ratelslangen, hagedissen en padden. Bij de hondshaai en de Zuid-Amerikaanse longvis blijken de geleidingssnelheden bovendien te matchen met die van bepaalde vezels bij zoogdieren. En zowel bij de longvis als bij de ratelslang draaien deze vezels mee in een respiratoir-gemoduleerd hartritme dat lijkt op de RSA die we bij zoogdieren kennen. Het gaat dus niet om enkele uitzonderingen waar ‘ergens’ myeline is aangetroffen, maar om hetzelfde functionele pakket dat Porges als zoogdier-eigen presenteert.

De vierde en theoretisch interessantste lijn betreft het samenspel tussen ademen en hartslag zelf. Taylor en zijn collega’s noemen dit cardiorespiratoire synchronisatie (CRS): elke hartslag valt samen met een ademhalingsbeweging, een 1-op-1 koppeling, aangestuurd vanuit de DMNX3, die de tegenstroom van bloed en water over de kieuwen optimaliseert voor maximale zuurstofopname. Bij luchtademhalers, zoals longvissen, kikkers, reptielen, vogels en zoogdieren, ziet de koppeling tussen ademhaling en hartslag er fundamenteel anders uit. De hartslag is dan veel sneller dan het ademritme, dus een strikte 1-op-1 koppeling is niet meer mogelijk. In plaats daarvan beïnvloedt de ademhaling de snelheid van de hartslag: tijdens inademing wordt de vagale rem op het hart even losgelaten, waardoor de hartslag versnelt, en bij uitademing gaat de rem er weer meer op. Dit patroon, waarin de hartslagsnelheid schommelt op het ritme van de ademhaling, is wat we bij zoogdieren respiratoire sinusaritmie (RSA) noemen. Ditzelfde mechanisme is dus aangetroffen bij longvissen en cururu-padden, dieren waarvan de afstammingslijn zich honderden miljoenen jaren geleden heeft afgesplitst van de lijn die uiteindelijk tot zoogdieren zou leiden4.

Het meest verrassende inzicht zit in de slotgedachte van de auteurs. Bij reptielen en amfibieën, die een hart hebben waarbij long- en lichaamscirculatie niet volledig gescheiden zijn – zoals bij ons het geval is – helpt deze schommeling in hartslag bij elke ademteug om bloed efficiënt naar de longen te sturen5. Zoogdieren hebben die efficiëntiewinst niet meer nodig: ons hart heeft volledig gescheiden boezems en kamers: voor de longcirculatie en voor de lichaamscirculatie. RSA bij zoogdieren is dus eigenlijk geen evolutionaire innovatie. Het is een overblijfsel uit een tijd waarin het ritme nog werkelijk werk te doen had, en nu nog altijd klopt😉, maar zonder de duidelijke fysiologische rol die het bij dieren met cardiale shunting nog vervult.

Hier kan een vraag opkomen. Als RSA bij zoogdieren zijn oorspronkelijke functie heeft verloren, waarom geldt hartslagvariabiliteit (waarvan RSA een belangrijk onderdeel is) dan als een maat voor gezondheid? Het antwoord is dat RSA bij ons niet waardevol is om wat het doet, maar om wat het verraadt. De schommeling van de hartslag met het ritme van de adem ontstaat doordat de snelle ventraal vagale vezels het hart voortdurend bijsturen. De omvang van die schommeling is daarmee een venster op hoe soepel die vagale regulatie werkt. Veel variabiliteit wijst op een flexibel, responsief systeem; weinig variabiliteit op een systeem dat hapert door stress, ziekte of ouderdom. RSA is bij zoogdieren dus geen functioneel mechanisme meer, maar een bruikbaar en meetbaar signaal, en in die hoedanigheid waardevol.

Wat Taylor nadrukkelijk níet beweert

In het artikel van Taylor en collega’s staan enkele opmerkingen die vaak onderbelicht blijven. De auteurs zeggen in hun inleiding en in hun conclusie expliciet dat ze niets willen zeggen over de rol van de vagus bij sociaal gedrag van mensen. Letterlijk schrijven ze dat ze niet pretenderen “iets nuttigs te kunnen zeggen over de mogelijke rollen van een social engagementsystem bij de mens, dat op een of andere wijze parasympathische input via de nervus vagus zou kunnen omvatten” (Taylor et al., 2022). Tegelijk laten ze er geen twijfel over bestaan dat ze het ‘smart vagus’-concept zelf, waarmee Porges dat sociaal engagementsysteem fundeert, als overbodig beschouwen. Hun afbakening betreft dus alleen de psychologische en klinische uitwerking van de theorie; over de neurobiologische bouwstenen daaronder spreken ze zich juist wél uit. Ze erkennen dat de vagus vele belangrijke functies vervult bij ons. Hun kritiek beperkt zich tot wat zij zelf bestudeerd hebben: de vergelijkende fysiologie van het hart en de ademhaling bij verschillende diergroepen.

Dit is een wezenlijke begrenzing van hun onderzoeksgebied, en wetenschappelijk zeer integer. Wat Taylor en zijn collega’s weerleggen, is de bewering dat de anatomische bouwstenen typisch zijn voor zoogdieren. Wat zij dus niet weerspreken, is de bewering dat zoogdieren een geïntegreerd systeem hebben waarin gezicht, stem en hart samenwerken om sociaal contact mogelijk te maken. Hier blijkt al dat de polyvagaaltheorie en de kritiek van Taylor en zijn collega’s elkaar niet hoeven uit te sluiten.

Longvis?

Op dit punt zul je je als nuchtere lezer misschien afvragen: wat heeft een longvis met mij te maken? Mijn ventrale vagus reguleert mijn omgang met collega’s, mijn vermogen om mijn kind te kalmeren, mijn stem in een gesprek. Een longvis flirt niet, glimlacht niet, troost geen partner. Wat doet die hier dan in het verhaal?

Het antwoord ligt in een onderscheid dat in de evolutionaire biologie van belang is. Wanneer een kenmerk in verschillende afstammingslijnen voorkomt, kan dat op twee fundamenteel verschillende manieren zijn ontstaan. Het kan onafhankelijk zijn uitgevonden, telkens opnieuw, in elke lijn apart. Dat heet convergente evolutie: vleermuizen, vogels en pterosauriërs hebben alle drie vleugels, maar ieder vanuit een eigen evolutionair pad. De gemeenschappelijke voorouder had geen vleugels. Of het kan geërfd zijn van een gemeenschappelijke voorouder die het kenmerk al bezat, waarna alle afstammingslijnen het hebben behouden. Dat heet homologie.

Zoals je hierboven kunt zien, lijkt het verschil tussen convergent en homoloog goed af te bakenen, maar in de praktijk lopen de twee nog wel eens door elkaar. Neem het oog. Naar schatting is een lichtgevoelig orgaan tientallen keren onafhankelijk van elkaar ontstaan in de dierenwereld, van het samengestelde oog van insecten tot het cameraoog van gewervelden en inktvissen. Op het niveau van de bouw is het oog dus een schoolvoorbeeld van convergentie: telkens opnieuw uitgevonden, met verschillende onderdelen en verschillende optica. En toch zit daar een verrassing onder. Al die onafhankelijk ontstane ogen blijken te worden aangezet door hetzelfde genetische schakelmechanisme: het zogeheten Pax6-gen speelt bij vrijwel alle dieren een sleutelrol in de aanleg van ogen. Dat gen is wél homoloog, geërfd van een verre gemeenschappelijke voorouder6.

Het oog is dus tegelijk convergent en homoloog: convergent in zijn bouw, homoloog in zijn genetische aansturing. Het oude gen gaf bij verschillende dieren het startsein “bouw hier een oog”, en elke afstammingslijn vulde dat commando in met zijn eigen middelen. Precies dit verschil tussen niveaus is wat we nodig hebben om het vagale verhaal te begrijpen. Want ook daar geldt: je moet weten op welk niveau je kijkt voordat je kunt zeggen of iets oud of nieuw is.

Taylor en zijn collega’s nemen een heel duidelijke positie in: het mechanisme van de vagale rem op het hart, met gemyeliniseerde vezels en respiratoire modulatie, is homoloog. Het is niet onafhankelijk uitgevonden door longvissen, padden en zoogdieren, maar geërfd van een gemeenschappelijke voorouder die ergens in het Devoon leefde, ongeveer vierhonderd miljoen jaar geleden. Die voorouder had het mechanisme al: de snelle vezels, de cellen die het hart aansturen, en de koppeling met het ademritme. En al zijn afstammelingen, ieder via zijn eigen evolutionaire traject, hebben het meegekregen en in licht aangepaste vorm doorgegeven.

Dit is een belangrijker punt dan je misschien op het eerste gezicht zou zeggen. Als het kenmerk convergent was ontstaan, zou Porges nog kunnen volhouden dat zoogdieren het opnieuw hebben ontwikkeld, als unieke uitvinding op hun eigen evolutionaire pad. Maar homologie betekent dat het oud erfgoed is. De anatomische bouwstenen, een ventrale groep cardiale vagale neuronen met gemyeliniseerde vezels naar het hart, zijn niet typisch zoogdier-eigen. Ze zijn in herkenbare vorm al aanwezig bij de hondshaai en keren terug bij vrijwel alle latere gewervelden. En de RSA-achtige koppeling van hartritme en ademhaling die zoogdieren laten zien, delen ze met longvissen, kikkers, reptielen en vogels. Het mechanisme is dus niet nieuw bij zoogdieren; het is heel oud.

En hier raakt het dus wel degelijk de mens. Niet omdat wij iets met de longvis te maken hebben in ons dagelijkse leven, maar omdat het de tijdlijn van Porges’ theorie ondergraaft. Porges baseert zijn theorie op de claim dat zoogdieren een nieuwe bouwsteen hebben ontwikkeld die het sociale betrokkenheidssysteem mogelijk maakt. Als die bouwsteen er bij de longvis ook al was, is dat verhaal niet meer houdbaar in zijn oorspronkelijke vorm.
Het wordt dan tijd om opnieuw te bedenken wat zoogdieren werkelijk nieuw doen.

En dat is precies waar ik met dit hele artikel naartoe werk: niet de bouwstenen, maar wat zoogdieren ermee hebben gedaan, is nieuw. De longvis hoort dus thuis in dit verhaal, als getuige van een oude erfenis die wij met hem delen. De vraag wordt dan: hoe kunnen we begrijpen wat zoogdieren met die erfenis hebben gedaan?
Daar komt een evolutionair concept om de hoek kijken dat exaptatie heet.

Exaptatie

In 1982 publiceerden de Amerikaanse evolutionair bioloog Stephen Jay Gould en zijn collega Elisabeth Vrba een kort maar invloedrijk artikel onder de titel: ‘Exaptatie, een ontbrekende term in de wetenschap van de vorm’ (Gould & Vrba, 1982). Hun stelling was dat de evolutiebiologie tot dan toe een belangrijke categorie van vorm en functie miste.

Tot dan toe sprak men namelijk vooral over adaptaties: eigenschappen die door natuurlijke selectie zijn ontstaan ten behoeve van de functie die ze vervullen. De lange poten van een paard zijn een adaptatie om snel te kunnen rennen; de zwemvliezen van een eend zijn een adaptatie om te kunnen zwemmen. Maar Gould en Vrba wezen erop dat veel eigenschappen die nu een bepaalde functie vervullen, niet ten behoeve van die functie zijn ontstaan. Ze zijn in een andere omgeving, voor een ander doel gevormd, en gingen pas later een nieuwe functie vervullen. Voor dit type vorm-en-functie bedachten zij de term exaptatie7.

De term exaptatie is gevormd naar analogie van adaptatie. Waar het voorvoegsel ad- (= naartoe) wijst op een eigenschap die naar een doel toe is gevormd, wijst ex- (= vanuit) op een eigenschap die ergens anders vandaan komt en pas later van pas bleek te komen.

Enkele voorbeelden zijn waarschijnlijk verhelderend: vogelveren zijn bijna zeker niet ontstaan voor het vliegen. Ze ontstonden bij gevederde dinosauriërs, vermoedelijk voor warmte-isolatie of ten behoeve van seksueel pronkgedrag. Pas veel later, toen sommige diersoorten naar de boomtoppen klommen en daarvandaan glijvluchten begonnen te maken, kregen deze veren een herbestemming voor het vliegen. De middenoorbeentjes van zoogdieren (de hamer, het aambeeld en de stijgbeugel die het geluid doorgeven aan het binnenoor) zijn ooit ontstaan als botjes in de kaak van vroege voorlopers van zoogdieren. Toen de kaakconstructie veranderde, raakten die botjes hun oude functie kwijt en kregen ze een herbestemming in het gehoor. Longen zijn waarschijnlijk geëvolueerd uit gasuitwisselingsorganen bij vroege vissen die in zuurstofarm water leefden; pas later werden ze gebruikt voor ademen op het droge.

Doelloos, maar wel reconstrueerbaar

De kern van exaptatie is eenvoudig: een eigenschap is ouder dan de functie die ze nu vervult8; ze was er al voordat ze nuttig werd. Bij een adaptatie heeft de eigenschap zich juist verspreid omdát ze nuttig was: eenden met betere zwemvliezen bleken grotere overlevingskansen te hebben, dus werden zwemvliezen in de loop van vele generaties algemener. Bij een exaptatie bestond de eigenschap al om een andere reden, of zonder een bijzondere reden, en bleek ze pas later nuttig voor wat ze nu doet. Denk opnieuw aan de veren van vogels, die ontstonden bij dinosauriërs die niet konden vliegen en pas veel later bleken die veren bruikbaar voor een heel nieuwe functie: vliegen. De veer was er dus eerder dan het vliegen.

Zowel bij adaptatie als bij exaptatie is geen sprake van een plan of een bedoeling; de evolutie streeft namelijk nergens naar. Het onderscheid gaat dus niet over doelgericht versus doelloos, maar over de vraag: was een eigenschap al nuttig terwijl ze ontstond, of bestond ze al voordat ze nuttig werd? En hoe stel je dat vast, als er niemand bij was om het ontstaan te zien?

Het antwoord is dat je het reconstrueert uit bewijsmateriaal. Hierbij helpen drie soorten aanwijzingen. De eerste is de volgorde in de tijd: als een eigenschap al bij voorouders bestond, voordat ze haar huidige functie kreeg, dan is ze ouder dan die functie. Denk hier weer aan de veren bij gevederde dinosauriërs die niet konden vliegen. Zij bewijzen dat veren er eerder waren dan het vliegen en veren zijn dus een exaptatie. De tweede aanwijzing is de vorm zelf: een eigenschap die zich samen met haar functie heeft ontwikkeld, is daar meestal goed op afgestemd, terwijl een herbestemde eigenschap vaak sporen van haar oude functie draagt9, of waarvan zelfs de oude functie een raadsel blijft. De derde aanwijzing is de vergelijking tussen soorten: door te kijken welke verwanten het kenmerk wel en niet hebben, kun je reconstrueren wanneer en in welke vorm het oorspronkelijk ontstond.

Het onderscheid tussen adaptatie en exaptatie is dus geen kwestie van gissen naar bedoelingen, maar een empirische10 vraag, te beantwoorden via fossielen, stambomen en vergelijkend onderzoek. En precies dat maakt het ook toetsbaar.

Dan is er nog ‘integratie’

Eén begrip is hier nog onmisbaar, omdat het een kant belicht die in de hele discussie niet gemist mag worden: integratie. Dit is een functionele term die wijst op het verschijnsel dat losse onderdelen samen iets gaan doen wat ze afzonderlijk niet kunnen11. Hart, ademhaling, stem, gezicht, gehoor en sociale oriëntatie zijn elk afzonderlijk bestudeerd door verschillende vakgebieden. Maar bij zoogdieren werken ze als één samenhangend regulatiesysteem. Dit verschil in analyseniveau is precies wat Porges en de vergelijkend fysiologen langs elkaar heen doet praten.

Taylor en zijn collega’s bestuderen losse onderdelen: zenuwvezels, hersenstamkernen, geleidingssnelheden. Porges kijkt naar wat die onderdelen samen produceren. Beide benaderingen zijn van belang en legitiem; ze opereren alleen op verschillende niveaus, en wanneer ze met elkaar in debat treden alsof het om hetzelfde niveau gaat, ontstaan makkelijk misverstanden.

Een van die misverstanden kondigde ik eerder al aan, bij het woord “tak”. Wie de ventrale en de dorsale vagus voorstelt als twee aparte zenuwbanen, vertaalt een functioneel onderscheid ten onrechte in een fysieke scheiding. En precies zo'n verwarring van niveaus, het ene moment over losse vezels praten, het volgende over een samenhangend systeem, voedt een deel van de tegenstelling tussen Porges en zijn critici. Veel van wat als onverenigbaar wordt gepresenteerd, blijkt bij nader inzien een kwestie van praten op verschillende niveaus.

Porges’ eigen herformulering: een halve stap richting exaptatie

Een interessante ontwikkeling in dit debat is dat Porges zelf, sinds ongeveer 2021, in zijn formuleringen heel dicht bij het exaptatie-idee terecht is gekomen. Zonder de term te gebruiken, beweegt hij conceptueel wél in die richting.

In zijn artikel uit 2021 in het tijdschrift Comprehensive Psychoneuroendocrinology spreekt Porges niet meer over een ‘uniek zoogdier-systeem’, maar over een ‘herbestemd’ systeem (Porges, 2021). Het Engelse woord dat hij gebruikt is repurposed, wat letterlijk ‘opnieuw bestemd’ of (letterlijker vertaald) ‘opnieuw van een doel voorzien’ betekent. Strikt genomen klinkt daarin nog een bedoeling in door, alsof iets doelbewust een nieuwe taak krijgt, terwijl we weten dat exaptatie zonder plan plaatsvindt. Maar op die nuance na is de beweging die Porges maakt opmerkelijk dicht bij het exaptatie-idee.

Voorbeelden van zijn eigen formuleringen: “het zenuwstelsel kreeg een herbestemming om verdedigingsstrategieën te onderdrukken ten gunste van sociaal gedrag”. Elders schrijft hij dat de evolutie het zoogdier-vagale complex zou hebben herbestemd om sociaal gedrag te faciliteren. In zijn artikel uit 2022 in Frontiers in Integrative Neuroscience zegt hij het nog explicieter: “Evolutie is een proces van modificatie waarin bestaande structuren en circuits worden aangepast om adaptieve functies te vervullen.” (Porges, 2022). Dat laatste is bijna woordelijk wat Gould en Vrba in 1982 met exaptatie bedoelden. Daarmee erkent Porges in feite dat het bouwsteen-niveau niet houdbaar is, en verschuift hij naar het synthese-niveau. Maar hij benoemt dat niet als correctie van zijn eerdere claims.

Een tweede verschuiving betreft het anatomische referentiepunt. In zijn oorspronkelijke werk uit de jaren negentig sprak Porges over de NAmb, de hersenstamkern die wat meer naar voren ligt (oftewel ventraal) en waaruit de snellere vagale vezels ontspringen, als de bron van wat hij de ‘smart vagus’ noemde (Porges, 1995, 2011). In zijn werk vanaf 2021 spreekt hij consistent over het ventraal vagale complex, een grotere groep zenuwcellen die niet alleen de NAmb omvat, maar ook de hersenstamkernen die de gezichtspieren, de kaakspieren en de spiertjes in het middenoor aansturen (Porges, 2021, 2023).

Het zoogdier-eigene zit dus niet in één losse hersenkern, en evenmin in een grotere verzameling kernen op zich. Het zit in iets wat zoogdieren uniek maakt onder de gewervelden: een beweeglijk, expressief gezicht, en in de manier waarop oude vagus-bouwstenen daarmee zijn gaan samenwerken. De meeste zoogdieren hebben een echte gelaatsmusculatuur, de spieren onder de huid waarmee we glimlachen, fronsen en onze blik laten spreken. Vissen, reptielen en vogels missen die volledig; een hagedis kan niet fronsen, een vogel zijn gezicht niet vertrekken12. Dat nieuwe gezicht vraagt om aansturing, en het is die aansturing die bij zoogdieren verweven raakte met de oude regulatie van het hart.

Tegelijk laat Porges andere uitspraken staan die met deze halve stap niet zijn opgelost. Hij blijft schrijven over ‘de overgang van asociale reptielen naar sociale zoogdieren’ (Porges, 2021). Dat klopt empirisch niet helemaal. Onderzoekers als Doody, Burghardt en Dinets hebben in 2021 een heel boek gewijd aan het sociale leven van reptielen, met ouderzorg, groepsvorming en collectieve nestbescherming (Doody, Dinets, & Burghardt, 2021). In 2023 publiceerden ze een artikel in Biological Psychology, waarin ze de aanname dat reptielen asociaal zijn rechtstreeks weerleggen (Doody, Burghardt, & Dinets, 2023). De exaptatie-formulering die ik hier voorstel, lost dit spanningsveld op: ze laat sociaal gedrag bij reptielen volwaardig staan, zonder dat het zoogdier-eigen samenspel van gezicht, stem en hart daardoor wordt ontkend.

Een laatste kwestie betreft de wetenschappelijke status van de theorie zelf. In 2021 schreef Porges: “De theorie was niet bedoeld om bewezen of weerlegd te worden, maar om geïnformeerd te worden door onderzoek en gemodificeerd.” (Porges, 2021). Dat is in wetenschapsfilosofisch opzicht een problematische uitspraak, die Porges ook geregeld door critici is aangewreven. Een theorie die zich aan toetsing onttrekt (wat overigens niet is wat Porges zei noch bedoelde), plaatst zichzelf buiten de wetenschap13. Hier biedt de exaptatie-vorm van de polyvagaaltheorie een onverwachte uitweg. Ze maakt de theorie juist méér toetsbaar in plaats van minder. De centrale stelling verschuift naar de aanwezigheid en werking van een samenhangend gezicht-stem-hart-systeem bij zoogdieren, en weg van anatomische uitspraken die de vergelijkende fysiologie inmiddels heeft weerlegd. Wat overblijft, is empirisch te onderzoeken14.

De polyvagaaltheorie als theorie van exaptatie

Wanneer we het Taylor-artikel en de polyvagaaltheorie naast elkaar leggen en bekijken door de bril van exaptatie, lost de schijnbare tegenstelling op in een werkbare synthese.

Het is daarbij verhelderend te zien dat exaptatie hier op drie niveaus tegelijk werkt, en dat het zinvol is die niveaus uit elkaar te houden.

Op het evolutionaire niveau is exaptatie een vorm-en-functie duiding: oude bouwstenen krijgen een nieuwe rol in een nieuwe omgeving. Op het neurobiologische niveau zien we een reorganisatie: bestaande netwerken die anders gekoppeld raken, een andere hiërarchie krijgen en op nieuwe manieren met elkaar gaan communiceren. Op het functionele niveau zien we de integratie: hart, ademhaling, stem, gezicht en gehoor die als één samenhangend systeem gaan opereren.

Deze drie niveaus beschrijven niet drie verschillende verschijnselen, maar één verschijnsel vanuit drie perspectieven. Wie alleen op het niveau van de losse bouwstenen kijkt (zoals in de discussie soms gebeurt), ziet de continuïteit met andere gewervelden en concludeert dat er bij zoogdieren niets bijzonders aan de hand is. Wie alleen op het functionele niveau kijkt, ziet de bijzonderheid, maar mist de evolutionaire continuïteit. Pas wanneer de drie niveaus tegelijk in beeld blijven, valt het verhaal op zijn plek.

De bouwstenen die Porges aanvankelijk als typisch zoogdier-eigen presenteerde (gemyeliniseerde vagusvezels, een ventrale groep hart-aansturende vaguscellen, een ademritme dat de hartslag moduleert) zijn empirisch gezien geen uitvindingen van zoogdieren. Ze maken deel uit van een veel oudere uitrusting die alle gewervelden delen. Maar wat bij zoogdieren wél nieuw is, is de manier waarop deze oude bouwstenen in een samenhangend ensemble zijn geïntegreerd dat nergens anders in het dierenrijk in deze vorm bestaat.

Bij zoogdieren

Wat bij zoogdieren werkelijk nieuw is, zijn dus niet de losse bouwstenen, maar de combinatie. En deze combinatie laat zich het duidelijkst zien bij iets wat geen enkel ander gewerveld dier bezit: een beweeglijk, expressief gezicht. Dat gezicht zelf is wel een nieuwe anatomische verworvenheid; wat exaptatie heet, zit niet in dat gezicht op zich, maar in de manier waarop oude vagus-bouwstenen daarmee zijn gaan samenwerken.

Zoogdieren zijn de enige diergroep met een echte gelaatsmusculatuur, de spieren onder de huid waarmee we glimlachen, fronsen, knipperen en onze blik laten spreken. Die spieren zijn bij zoogdieren divers en gedifferentieerd en zijn verbonden met de bewegingen van lippen, kaak, tong en strottenhoofd. Vissen, reptielen en vogels missen dit volledig: een hagedis kan niet fronsen, een vogel zijn gezicht niet vertrekken. Daarbovenop ontwikkelt het strottenhoofd zich tot een verfijnd apparaat voor stem en intonatie, en krijgt het middenoor een regelsysteem dat geluidsfrequenties kan dempen of versterken, afgestemd op de geluiden die soortgenoten maken. Bij baby’s coördineren verschillende hersenzenuwen samen het zuigen, slikken en ademen, een patroon dat bij geen enkel reptiel of amfibie in deze vorm bestaat.

Dat dit alles bij zoogdieren mogelijk werd, hangt samen met een tweede kenmerk: warmbloedigheid. Die is overigens niet uniek voor zoogdieren. Vogels zijn ook warmbloedig, en er zijn sterke aanwijzingen dat de gemeenschappelijke voorouders van zoogdieren, vogels en krokodilachtigen een vorm van warmbloedigheid bezaten (Grigg et al., 2021). Een warmbloedig dier houdt zelf zijn lichaamstemperatuur op peil. Het kan zich daardoor iets permitteren wat een koudbloedig dier niet kan, namelijk een continue, fijngevoelige bijsturing van de fysiologische toestand, mede afhankelijk van wat er sociaal gebeurt. Die permanente bijsturing kost energie, en juist die energie heeft een warmbloedig dier beschikbaar. Warmbloedigheid is daarmee niet zelf de vernieuwing, maar een voorwaarde die de vernieuwing mogelijk maakt.

En hier wordt zichtbaar wat de exaptatie precies is. Niet de mimiek zelf, dat is een nieuwe verworvenheid. En niet de vagale rem op het hart; die is juist oeroud en delen wij met longvissen en reptielen. De exaptatie is de verbinding tussen die twee: een oud mechanisme, de snelle vagale rem die het hart van moment tot moment kan bijsturen, dat in dienst komt van iets volstrekt nieuws, namelijk een gezicht dat een innerlijke toestand kan tonen en bij een ander kan aflezen. De oude hartregulatie kreeg een sociale rol die pas mogelijk werd toen er een expressief gezicht was om mee te communiceren, en toen er genoeg energie was om die afstemming voortdurend te laten plaatsvinden. Dit is exaptatie in haar meest duidelijke vorm: een oud onderdeel dat, in een nieuwe configuratie, een nieuwe betekenis krijgt.

En in feite reikt die herbestemming verder dan deze ene koppeling van hart en het gezicht. Want het sociale engagementsysteem is opgebouwd uit een hele reeks oude onderdelen. De middenoorbeentjes waarmee we de stem van een ander verstaan, ontstonden, zoals we eerder zagen, als fragmenten van de kaakbotten van reptielen en haaien en kregen pas later hun rol in het gehoor. Het strottenhoofd, waarmee we stemklank en intonatie vormen, gaat terug op een klep die de lagere luchtweg afsluit, een functie die ze nog altijd vervult; de vorming van stem kwam daar pas later bij. En de vagale rem op het hart is honderden miljoenen jaren oud. Sommige van deze onderdelen waren bovendien al eerder met elkaar verbonden. Bij duikende reptielen werken larynx en hartslag samen om tijdens een duik zuurstof te sparen. De losse stukken, en zelfs sommige van hun verbindingen, zijn dus geen uitvinding van zoogdieren.

Wat zoogdieren onderscheidt, is iets anders. Rond één werkelijk nieuwe verworvenheid, het beweeglijke gezicht, kwam dit oude samenstel in dienst te staan van een nieuwe functie: niet het sparen van zuurstof of het beschermen van de luchtweg, maar het tonen, laten klinken en aflezen van een innerlijke toestand tussen soortgenoten. Het sociale verbindingssysteem is daarmee niet zomaar een voorbeeld van exaptatie. Het is een heel ensemble van oude onderdelen en oude verbindingen, herbestemd, uitgebreid met een nieuw element, en als geheel in dienst gesteld van iets wat geen van de delen afzonderlijk ooit kon: sociale verbinding.

Hoe strak dit geheel neuraal geïntegreerd is, in de zin die Porges voor ogen staat, is een vraag die nog verder onderzoek vergt; daarover doet de vergelijkende fysiologie van Taylor en zijn collega’s geen uitspraak. Maar dát zoogdieren beschikken over een communicatiekanaal dat geen ander dier heeft, en dat dit kanaal de oude hartregulatie heeft meegenomen in een nieuwe, sociale functie, staat buiten kijf.

En juist dat communicatiekanaal raakt aan wat het hart 😉 van de polyvagaaltheorie vormt: het begrip veiligheid. Want waar dit zuinige, fijngevoelige regulatiesysteem werkelijk verschil maakt, is in de nabijheid van soortgenoten. Een dier dat alleen kan kiezen tussen sympathische verdediging, vechten of vluchten, of dorsale shutdown, ervaart de nabijheid van een ander al snel als bedreiging. Maar een dier dat zijn hartfrequentie en zijn mimiek via de ventrale vagus subtiel kan bijsturen, kan in de buurt van een ander zijn zonder in de verdediging te schieten. Het kan nabijheid verdragen en zelfs opzoeken. Dat is fysiologisch belangrijk, want het betekent dat de nabijheid van een soortgenoot niet onmiddellijk in een vecht- of vluchtreactie hoeft om te slaan. En daar vinden we ook de voorwaarde voor alles wat daarna sociaal mogelijk werd: niet vechten maar afstemmen, niet vluchten maar verbinden, niet alleen overleven maar samen overleven. De ventrale vagus heeft die samenwerking niet in zijn eentje veroorzaakt, want samenwerking, wat uiteindelijk tot beschaving leidde, heeft vele wortels: van een verlengde kindertijd waarin meerdere volwassenen voor één kind zorgen, via gedeelde taal en intentionaliteit, tot het culturele vermogen om kennis door te geven aan volgende generaties. Maar de ventrale vagus leverde wel het lichamelijke fundament waarop een gevoel van veiligheid in elkaars nabijheid kon ontstaan, en zonder dat fundament was de rest niet mogelijk geweest. Een oud mechanisme, ooit werkzaam in de regulatie van het hart, werd zo de stille voorwaarde voor een leven onder en met soortgenoten.

Wat dit betekent voor theorie en praktijk

Deze herformulering heeft gevolgen die het waard zijn om expliciet te maken.

Voor de polyvagaaltheorie zelf betekent het exaptatie-perspectief dat de evolutionaire stellingen zoals Porges ze oorspronkelijk formuleerde niet meer als noodzakelijke onderbouwing kunnen dienen. De uitspraak dat alleen zoogdieren een gemyeliniseerde vagus zouden hebben, of dat de dorsale motorkern evolutionair ouder is dan de nucleus ambiguus, houdt geen stand bij wat de huidige vergelijkende fysiologie laat zien. Die uitspraken hoeven dan ook geen onderdeel meer te zijn van het theoretische bouwwerk. Wat overblijft, en wat empirisch en klinisch goed verdedigbaar is, is de stelling dat zoogdieren, en specifiek de mens, een samenhangend gezicht-stem-hart-systeem hebben dat sociaal gedrag en lichamelijke regulatie aan elkaar koppelt op een manier die elders in het dierenrijk geen evenknie heeft. Deze stelling staat of valt niet met de vraag of de nucleus ambiguus al bij hagedissen voorkomt.

Voor de klinische praktijk is dit een geruststellende uitkomst. De bruikbaarheid van polyvagaal-geïnformeerde benaderingen (sociaal contact als regulator van fysiologische toestand, vagale tonus als marker van flexibiliteit, co-regulatie als behandelelement) is grotendeels onafhankelijk van de vraag of de critici of Porges gelijk hebben over haaien en longvissen. De waarnemingen die de klinische theorie dragen, zijn waarnemingen aan mensen onder sociale en meer stressvolle omstandigheden. Die blijven geldig zolang ze in eigen recht empirisch worden bevestigd.

En toch raken het verre verleden en de spreekkamer elkaar. Wat zich over honderden miljoenen jaren aftekende, namelijk dat nabijheid pas mogelijk wordt wanneer het lichaam zich veilig genoeg voelt om de verdediging te laten zakken, is precies wat zich in het klein in elke behandelkamer afspeelt. Co-regulatie werkt niet in de eerste plaats door een techniek, maar doordat het zenuwstelsel van de ander de nabijheid opnieuw als veilig leert registreren. De therapeut doet, misschien wel in één ontmoeting, wat de ventrale vagus over de loop van de evolutie mogelijk maakte.

Voor de wetenschappelijke discussie tot slot betekent het exaptatie-perspectief dat de woordenstrijd tot rust mag komen. Taylor en zijn collega’s eindigen hun artikel met een opmerking die als een uitnodiging aan Porges gezien mag worden: een theorie verdient regelmatige toetsing, en zij zijn benieuwd hoe de polyvagaaltheorie zich onder die toetsing zal ontwikkelen.

De vraag is niet wie het gelijk aan zijn kant heeft. De vraag is of de polyvagaaltheorie bereid is haar woordenschat zo bij te stellen dat de bouwsteen-stelling losgemaakt wordt van de samenhang-stelling, en daarmee een evolutionair preciezere én klinisch sterkere formulering krijgt.

Hoe oud?

Wat is dan het antwoord op de vraag waar dit artikel mee begon: hoe oud is de ventrale vagus eigenlijk?

Dat hangt af van wat je ermee bedoelt. De anatomische bouwstenen, ventrolateraal gelegen cardiale vagale neuronen met gemyeliniseerde vezels naar het hart, zijn minstens vijfhonderd miljoen jaar oud en gaan terug tot de gemeenschappelijke voorouder van alle gewervelden. De respiratoir gemoduleerde versie ervan, het patroon waarin het hartritme schommelt op het ritme van de ademhaling, is ongeveer vierhonderd miljoen jaar oud en hangt samen met het ontstaan van longademhaling. De specifieke integratie van hart, ademhaling, stem en gezicht in één samenhangend regulatiesysteem rondom een beweeglijk en expressief gezicht is ongeveer tweehonderd miljoen jaar oud en valt samen met het ontstaan van de zoogdieren.

De ventrale vagus is dus tegelijk heel oud en heel “jong”. Welk antwoord klopt, hangt af van het niveau waarop je kijkt. En dat is waar het exaptatie-perspectief zijn waarde laat zien.

Tot besluit

De vergelijkende fysiologie van Taylor, Wang en Leite is geen aanval op de polyvagaaltheorie als therapeutisch denkkader. Het is een correctie van een specifieke evolutionaire claim, op een terrein waar deze drie onderzoekers tot de grootste autoriteiten ter wereld behoren. Wie hun werk leest als een afkeuring van de PVT, mist een kans op verheldering. Wie het leest als bouwmateriaal voor een rijpere formulering van de polyvagaaltheorie, een formulering die haar bouwstenen onderscheidt van haar samenhang en die samenhang verklaart als exaptatie in plaats van als anatomische uitvinding, heeft een denkraam in handen dat de klinische praktijk beter ondersteunt dan de oorspronkelijke versie deed.

Een afbakening is hier op haar plaats. De kritiek die in dit artikel is besproken, is de evolutionaire kritiek: de vraag of de bouwstenen van het systeem werkelijk zoogdier-eigen zijn. Dat is niet de enige kritiek die de polyvagaaltheorie heeft gekregen. Er zijn ook methodologische vragen, bijvoorbeeld over hoe ventrale vagale activiteit het beste kan worden gemeten, en er is discussie over de klinische claims. Die vallen buiten het bestek van dit artikel. Wat ik hier heb willen laten zien, is dat juist de evolutionaire bezwaren, die op het eerste gezicht het hardst lijken aan te komen, hun scherpte verliezen zodra je ze door de bril van exaptatie bekijkt. De bouwstenen zijn oud, dat punt scoren Taylor en collega’s. Wat zoogdieren ermee doen is nieuw; dat punt blijft voor Porges. En exaptatie is het sleutelpunt waarop die twee waarheden samenkomen.

Een korte methodologische opmerking tot slot. Eerder in dit artikel merkte ik op dat hart, stem en gezicht bij zoogdieren samen iets doen wat de losse delen niet kunnen, en ik beloofde daarop terug te komen. Wie toen aan emergentie dacht, schreef ik, had scherp opgelet. Emergentie is het verschijnsel dat een samenhangend systeem eigenschappen vertoont die in de losse onderdelen niet aanwezig zijn. Wie de polyvagaaltheorie als beschrijving van een geïntegreerd regulatiesysteem leest, ziet daarin een emergente laag: co-regulatie, gevoel van sociale veiligheid, prosodie en affectieve afstemming als eigenschappen die het hele systeem voortbrengt, niet de afzonderlijke onderdelen.

Eén vraag blijft tot slot hangen. Porges schoof de afgelopen jaren zelf al op richting een taal van herbestemming, van ‘repurposing’. Wanneer zou hij, gezien deze beweging, zelf de stap naar het begrip exaptatie hebben gezet?

Nabeschouwing

Het exaptatie-perspectief doet, als ik het overzie, drie dingen tegelijk in het polyvagale debat.

Ten eerste lost het een schijntegenstelling op die de discussie al jaren in een patstelling houdt: de keuze tussen zoogdier-uniciteit en evolutionaire continuïteit. Beide kanten hebben gelijk gehad, alleen op verschillende niveaus, en het exaptatie-begrip geeft de taal om dat verschil expliciet te maken.

Ten tweede verschuift het de zwaarste claim van de polyvagaaltheorie van een kwetsbaar anatomisch niveau, waar Taylor en zijn collega’s empirisch sterk staan, naar een synthese-niveau dat empirisch goed te verdedigen is. Wat bij zoogdieren werkelijk anders is georganiseerd, is niet de aanwezigheid van afzonderlijke bouwstenen, maar de integratie van gezicht, stem en hart in één samenhangend regulatiesysteem. Die stelling staat of valt niet met de vraag of bepaalde vagale vezels al bij de longvis voorkomen.

Ten derde, en dit lijkt paradoxaal maar dat is het niet, maakt het de polyvagaaltheorie juist toetsbaarder dan in haar oorspronkelijke vorm. De claims die overblijven gaan over wat in mensen meetbaar en onderzoekbaar is: de mate waarin gezicht, stem en hart op elkaar reageren, de werking van co-regulatie, de relatie tussen vagale tonus en sociaal gedrag. Dat zijn empirische vragen, geen evolutionaire claims die zich aan toetsing onttrekken.

Wat exaptatie niet doet, en daar wil ik eerlijk over zijn, is alle kritiek op de polyvagaaltheorie opheffen. Er liggen nog open methodologische vragen, zoals hoe ventrale vagale activiteit het beste kan worden gemeten. En de specifieke fylogenetische claims rond de evolutionaire herorganisatie van vagale circuits zijn plausibel, maar minder stevig onderbouwd dan het anatomische deel van de theorie. Hoe strak ook het integratiebeeld dat Porges schetst neuraal werkelijk gerealiseerd is, blijft een open empirische vraag.

Maar voor het evolutionaire deel van het debat, juist waar de PVT-gemeenschap tot nu toe het minst overtuigend heeft gereageerd, biedt exaptatie wat het debat nodig heeft: een herformulering waarin geen winnaar of verliezer wordt aangewezen, maar beide kanten op een hoger niveau worden verzoend. En het is niet zonder betekenis dat Porges zelf sinds 2021 al die kant op beweegt met zijn taal van “repurposing”. Hij gebruikt het woord exaptatie niet, maar hij zegt iets wat er heel dicht tegenaan ligt. Dit artikel maakt die beweging expliciet en plaatst ze in een evolutionair concept waar de biologie al sinds 1982 mee werkt.

Eén observatie tot slot. Misschien is de blijvendste bijdrage van deze hele oefening niet eens het exaptatie-argument zelf, maar de drielagenstructuur die mee komt: evolutionair, neurobiologisch en functioneel. Dat is geen exaptatie-technische kwestie meer, maar een denkraam dat ook in andere debatten in de polyvagaal-literatuur kan helpen om verwarringen tussen niveaus uit elkaar te halen. Als er iets uit dit stuk een eigen leven gaat leiden in de discussie, vermoed ik dat het misschien daar zit.

Als je dit artikel lezenswaardig vond (ja toch, hoop ik?) en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Geraadpleegde literatuur

Berta, A., Sumich, J. L., & Kovacs, K. M. (2015). Marine mammals: Evolutionary biology (3rd ed.). Academic Press / Elsevier.

Campbell, H. A., Leite, C. A. C., Wang, T., Skals, M., Abe, A. S., Egginton, S., Rantin, F. T., Bishop, C. M., & Taylor, E. W. (2006). Evidence for a respiratory component, similar to mammalian respiratory sinus arrhythmia, in the heart rate variability signal from the rattlesnake, Crotalus durissus terrificus. Journal of Experimental Biology, 209(14), 2628–2636. https://doi.org/10.1242/jeb.02278

Doody, J. S., Burghardt, G. M., & Dinets, V. (2023). The evolution of sociality and the polyvagal theory. Biological Psychology, 180, 108569. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2023.108569

Doody, J. S., Dinets, V., & Burghardt, G. M. (2021). The Secret Social Lives of Reptiles. Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Gould, S. J., & Vrba, E. S. (1982). Exaptation, a missing term in the science of form. Paleobiology, 8(1), 4–15.
https://doi.org/10.1017/S0094837300004310

Grigg, G., Nowack, J., Bicudo, J. E. P. W., Bal, N. C., Woodward, H. N., & Seymour, R. S. (2021). Whole-body endothermy: Ancient, homologous and widespread among the ancestors of mammals, birds and crocodylians. Biological Reviews, 97(2), 766–801.
https://doi.org/10.1111/brv.12822

Grossman, P. (2023). Fundamental challenges and likely refutations of the five basic premises of the polyvagal theory. Biological Psychology, 180, 108589. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2023.108589

Grossman, P., & Taylor, E. W. (2007). Toward understanding respiratory sinus arrhythmia: Relations to cardiac vagal tone, evolution and biobehavioral functions. Biological Psychology, 74(2), 263–285. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2005.11.014

Halder, G., Callaerts, P., & Gehring, W. J. (1995). Induction of ectopic eyes by targeted expression of the eyeless gene in Drosophila. Science, 267(5205), 1788–1792.
https://doi.org/10.1126/science.7892602

Popper, K. R. (1959). The Logic of Scientific Discovery. London: Hutchinson.

Porges, S. W. (1995). Orienting in a defensive world: Mammalian modifications of our evolutionary heritage. A Polyvagal Theory. Psychophysiology, 32(4), 301–318.
https://doi.org/10.1111/j.1469-8986.1995.tb01213.x

Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. New York: W.W. Norton.

Porges, S. W. (2021). Polyvagal Theory: A biobehavioral journey to sociality. Comprehensive Psychoneuroendocrinology, 7, 100069. https://doi.org/10.1016/j.cpnec.2021.100069

Porges, S. W. (2022). Polyvagal Theory: A science of safety. Frontiers in Integrative Neuroscience, 16, 871227.
https://doi.org/10.3389/fnint.2022.871227

Porges, S. W. (2023). The vagal paradox: A polyvagal solution. Comprehensive Psychoneuroendocrinology, 16, 100200. https://doi.org/10.1016/j.cpnec.2023.100200

Shubin, N. (2008). De vis in ons (M. van Nieuwstadt, Vert.). Nieuw Amsterdam.

Taylor, E. W., Wang, T., & Leite, C. A. C. (2022). An overview of the phylogeny of cardiorespiratory control in vertebrates with some reflections on the ‘Polyvagal Theory’. Biological Psychology, 172, 108382. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2022.108382

Last week, the first part of this two-part series was published, in which the experiences of clients and professionals with the polyvagal theory took centre stage. In this new article, I expose a pattern. The polyvagal theory (PVT) may be subjected to critical scrutiny; that is both valuable and necessary. But the burden of proof that some demand of it stands in stark contrast to the standards applied elsewhere in science. That inconsistency deserves attention because it gives the impression that more is at play than purely scientific motives1.

To make that pattern visible, I do not begin with the PVT but with a number of medical and psychological treatments that have been standard practice for decades. Because anyone who wants to understand the bar being set for the PVT must first see how low that bar lies elsewhere2. Many treatments applied daily in clinics and practices rest on a foundation that is, on closer inspection, rather shaky. Treatments that work are sometimes only proven to do so years later, and treatments that appeared to work are sometimes only found to be ineffective years down the line.

Let me first give a few examples of how low the bar in science sometimes lies. The contrast with what critics demand of the PVT will then be all the sharper.

Paracetamol: still a mystery

Paracetamol is the most widely used painkiller in the world. You can buy it at any pharmacy without a prescription. And yet scientists still do not know precisely how it works.

What we do know: paracetamol does not work like most other painkillers. Ibuprofen and aspirin reduce inflammation by targeting a specific process in the body. Paracetamol barely does this at all. How it relieves pain remains incompletely understood. There are indications that a breakdown product of paracetamol, formed in the brain, acts on the pain system via pathways that normally respond to cannabis-like substances in the body (Högestätt et al., 2005; Mallet et al., 2023). But even that has not been proven. Multiple processes are likely at work simultaneously.

No one demands that paracetamol be withdrawn from the market until its mechanism is fully elucidated, and that would be absurd; the drug helps people, that much is beyond doubt. But remember this example. I will return to it.

Lithium: gold standard without a golden explanation

For people with bipolar disorder, in which moods can swing violently between deep depression and mania, lithium is considered one of the most effective medications available. It is also used in recurrent depression. There is strong evidence for its role in stabilizing mood and reducing the risk of suicide (Cipriani et al., 2013). But what does lithium actually do in the brain? That is less clear. It affects dozens of processes in the body simultaneously. Which of those processes explains its efficacy remains a matter of scientific debate (Malhi et al., 2013). We prescribe it. It works, but we do not know precisely how. No problem (apparently).

EMDR: are the eye movements actually necessary?

EMDR is a well-researched therapy for trauma and is now included in clinical guidelines worldwide. That it works is not in dispute. But the specific element to which EMDR owes its name, the eye movements, very much is. When researchers compared EMDR with eye movements to EMDR without eye movements, an initial large-scale analysis found no difference in effectiveness (Davidson & Parker, 2001). A later analysis did find a modest difference (Lee & Cuijpers, 2013), but that study contained a number of weaknesses that make its conclusions less conclusive. A broad overview of 76 studies concluded that the evidence for the specific contribution of eye movements is not unequivocal (Cuijpers et al., 2020). The most widely supported explanation now points to working memory load: simultaneously holding a memory and performing a mental task reduces the emotional charge of that memory. This can be achieved by means other than eye movements.

Does EMDR work? Yes. But not for the reason embedded in its name. And yet it appears in every trauma guideline.

Attachment theory: useful, influential, and less proven than it appears

Bowlby’s attachment theory is one of the most influential models in twentieth-century psychology. The core idea is recognizable and intuitive: the bond a child forms with its caregiver(s) in the early years lays a foundation for how that person later navigates relationships, handles stress, and regulates themselves. Therapists worldwide work with it. Clients recognize themselves in it. It gives language to something that is otherwise difficult to articulate.

But the scientific status of attachment theory is shakier than its broad acceptance suggests. The original categories—secure, anxious-avoidant, anxious-ambivalent, and disorganized—are based on the Strange Situation, a laboratory procedure from 1969 in which a toddler is separated from its caregiver for a few minutes (Ainsworth & Wittig, 1969). The question is, how representative is such a brief laboratory situation of the full complexity of a caregiving relationship? And how well does what you measure in that moment actually predict how someone will manage relationships as an adult? The answer: less well than you might expect (Fraley, 2002). Whether early attachment actually causes later difficulties, rather than simply being associated with them, has not been convincingly demonstrated3.

And then there is the oversimplification. In popular psychology, attachment theory has become an explanatory system capable of accounting for almost anything: relationship anxiety, avoidance, burnout, addiction. That is not what Bowlby described, and it does not do the theory justice. A useful framework becomes a catch-all concept and, in the process, becomes simultaneously less useful and harder to test.

Familiar? It is a pattern we also see with the PVT…

Herniation and knee surgery: unnecessary?

This is where things become genuinely uncomfortable. Lumbar disc surgery was performed on a large scale for many years and still is in many countries. The reasoning is intuitively plausible: there is pressure on a nerve, we relieve that pressure, and the pain disappears. Only, on closer inspection, that story holds up only in part.

A large-scale American study, the so-called SPORT trial, compared surgery with conservative treatment, in this case physiotherapy and watchful waiting. The conclusion: in the long term, surgery barely outperformed conservative management (Weinstein et al., 2006). Moreover, it turns out that disc herniations can resolve spontaneously in many patients without any intervention. And there is something else striking: a substantial proportion of the general population has demonstrable disc herniations on MRI scans without experiencing any pain whatsoever. The structural abnormality on the scan and the patient’s complaint are only weakly correlated. The scan is used to justify the procedure, while that same scan does not adequately explain why the person is in pain.

Then there is the parallel with knee arthroscopy for osteoarthritis, a procedure in which cartilage in the knee is trimmed or cleaned. In 2002, researchers published a study in the prestigious New England Journal of Medicine in which some patients underwent a sham operation: an incision was made, but nothing was done inside the knee. After two years, these patients had the same outcomes as those who had undergone the actual procedure (Moseley et al., 2002). The operation performed no better than the expectation of having been operated on. It still took years before practice changed.

Here, then, not only is the explanation lacking; the active mechanism itself is absent. And yet the surgery continued for years.

Antidepressants and the serotonin story

For a long time, the dominant explanation for depression was the so-called serotonin deficiency hypothesis: depression was said to be caused by insufficient serotonin in the brain, and antidepressants, the so-called SSRIs, were supposed to correct that deficit. This explanation appeared in patient information leaflets, was conveyed by general practitioners, and gave people an understandable account of what was happening to them.

In 2022, a large umbrella review summarized all available research in this area. The conclusion was unambiguous: there is no consistent scientific evidence that depression is caused by a serotonin deficiency (Moncrieff et al., 2022). SSRIs help some patients; that is not in dispute. But the explanation that was proclaimed with such confidence for decades turns out to be wrong. Whether a treatment works and whether the theory behind it is correct are two different questions. And here, the theory was not correct.

A ruptured aneurysm: when the bar disappears entirely

No randomized controlled trial (the gold standard for establishing the safety and effectiveness of a treatment) has ever been conducted in patients with a ruptured abdominal aortic aneurysm (a tear in the body’s main artery, usually in the abdomen, which causes the patient to bleed to death internally unless surgery is performed). The control condition, “let’s wait and see,” has never passed an ethics committee, and it never will. And yet surgeons worldwide operate daily on patients with a rupturing aorta, without anyone arguing that this is unethical lacking RCT evidence. Clinical logic suffices: the artery ruptures, the patient bleeds to death, and we intervene. Proven mechanism? Check. Proven efficacy via randomized trial? Well, no, but no one loses sleep over it.

It is just one example. But it illustrates something: the call for evidence is not always equally loud and not always equally consistent. Sometimes clinical logic may suffice. Sometimes common sense is permitted to take precedence over protocol. It is simply a pity that this latitude is not extended with equal generosity to everyone.

The double standard and how it is maintained

Disc surgery was performed and reimbursed on a large scale for years, while evidence for its added value was already under pressure. An incorrect explanation for depression was conveyed to patients for decades. EMDR appears in every guideline, while its most distinctive element remains scientifically unsettled. No one seems particularly troubled by any of this.

A theory about the functioning of the autonomic nervous system, with a solid grounding in neuroanatomy, recognized in clinical practice, and supported by a growing body of empirical research (see, for example, Porges, 20254), must, according to some, meet stricter requirements before it can be taken seriously.

It is therefore time to subject the criticism itself to critical scrutiny. Because the way in which the PVT is judged is not arbitrary. This situation is maintained by a combination of structural mechanisms and by the content and tone of the criticism itself. I identify six aspects:

The first is publication bias. Studies with positive results are published more frequently than studies with negative results. For established treatments, this means failures remain invisible for longer. For new theories such as the polyvagal theory, it means every critical voice finds a platform, while supporting evidence is subjected to stricter scrutiny.

The second is the question of who actually decides what constitutes “sufficient proof.” Clinical guideline committees, health insurers, and journal editorial boards—all of them have their interests, blind spots, and networks. The polyvagal theory has no powerful institutional lobby behind it. Paracetamol and SSRIs do. That has consequences for which treatments and theories become mainstream and which must first prove themselves entirely5.

The third is the shifting goalposts. The knee arthroscopy example showed that a sham operation worked just as well as a real one. The effect consisted entirely of the expectation of recovery following the (sham) procedure. But when a PVT-informed therapist does something that helps, and clients recover, regulate, and feel what they had not felt for a long time, they are asked to demonstrate the mechanism, or it is said that working in this way is unethical. The standard shifts according to what is convenient.

The fourth is the language of evidence itself. “Not evidence-based” sounds like an objective judgment: neutral, scientific, beyond question. But the term is not neutral. The dominant model of scientific evidence was developed for standardized interventions: a pill, a protocol, or a procedure. That model works reasonably well for medications or surgery. It works less well for explanatory theories about physiological processes, relational safety, or the functioning of the autonomic nervous system. Theories that do not describe a single intervention but an underlying principle, such as the PVT, which does not prescribe what a practitioner should do but explains why people respond the way they do under pressure, in connection, in danger, and in safety. Those who use “evidence-based” as the sole standard without acknowledging its limitations are, from the outset, excluding part of reality. And calling that objectivity.

The fifth is the reversed burden of proof. In the debate around the PVT, the claim is regularly made that polyvagal-informed practice is harmful. But that claim has never been substantiated with evidence. No one has presented documented cases. No one has cited formal complaints. No one has provided case reports. The burden of proof for efficacy is stringently demanded, but the burden of proof for the alleged harm caused is not delivered. That is not what we call scientific reasoning; it is an unsubstantiated claim and a line of argument that does not apply to itself the very norm it insists upon. That is dishonest and perhaps even lacking in integrity.

Which brings us to the ethical dimension. In the debate, working from a polyvagal perspective is sometimes described as outright unethical because the theory “does not hold” or is insufficiently proven. That is a bold claim. A claim that, applied consistently, would also require removing paracetamol from the market, prohibiting disc surgery, and striking EMDR from clinical guidelines. No one draws that conclusion there. That raises the question of whether it is ethically defensible to assert that working with the PVT is unethical, and therefore who is actually violating an ethical norm here.

The way in which criticism is currently being expressed does not sound like science. It sounds more like politics. And those who look more closely at the tone, the consistency, and the targeted nature of the criticism of the PVT may well ask themselves whether scientific integrity is the driving force here, or something else entirely6.

Read here part 1 of this two-part series, in which I invite clients and professionals to share their experiences with the polyvagal theory, both positive and negative.

If you found this article worth reading and (not yet) feel like getting a paid subscription, you can always treat me to a cappuccino!

OK, I'll buy you a cappuccino!

References

Ainsworth, M.D.S. & Wittig, B.A. (1969). Attachment and exploratory behavior of one-year-olds in a strange situation. In B.M. Foss (red.), Determinants of infant behaviour (Vol. 4, pp. 111–136). Methuen.

Cipriani, A., e.a. (2013). Lithium in the prevention of suicide in mood disorders: updated systematic review and meta-analysis. BMJ, 346, f3646. https://doi.org/10.1136/bmj.f3646

Cuijpers, P., e.a. (2020). Eye movement desensitization and reprocessing for mental health problems: a systematic review and meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 49(3), 165–180. https://doi.org/10.1080/16506073.2019.1703801

Davidson, P.R. & Parker, K.C.H. (2001). Eye movement desensitization and reprocessing (EMDR): a meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 69(2), 305–316. https://doi.org/10.1037/0022-006X.69.2.305

Fraley, R.C. (2002). Attachment stability from infancy to adulthood: Meta-analysis and dynamic modeling of developmental mechanisms. Personality and Social Psychology Review, 6(2), 123–151. https://doi.org/10.1207/S15327957PSPR0602_03

Grossman, P., e.a. (2026). Why the polyvagal theory is untenable. An international expert evaluation of the polyvagal theory and commentary upon Porges, S.W. (2025). Clinical Neuropsychiatry.
https://doi.org/10.36131/cnfioritieditore20260110

Högestätt, E.D., e.a. (2005). Conversion of acetaminophen to the bioactive N-acylphenolamine AM404 via fatty acid amide hydrolase-dependent arachidonic acid conjugation in the nervous system. Journal of Biological Chemistry, 280(36), 31405–31412.
https://doi.org/10.1074/jbc.M501489200

Kok, B.E. & Fredrickson, B.L. (2010). Upward spirals of the heart: Autonomic flexibility, as indexed by vagal tone, reciprocally and prospectively predicts positive emotions and social connectedness. Biological Psychology, 85, 432–436.
https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2010.09.005

Lee, C.W. & Cuijpers, P. (2013). A meta-analysis of the contribution of eye movements in processing emotional memories. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 44(2), 231–239. https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2012.11.001

Malhi, G.S., e.a. (2013). Potential mechanisms of action of lithium in bipolar disorder. CNS Drugs, 27(2), 135–153.
https://doi.org/10.1007/s40263-013-0039-0

Mallet, C., Desmeules, J., Pegahi, R. & Eschalier, A. (2023). An updated review on the metabolite (AM404)-mediated central mechanism of action of paracetamol (acetaminophen): experimental evidence and potential clinical impact. Journal of Pain Research, 16, 1081–1094. https://doi.org/10.2147/JPR.S393809

Moncrieff, J., e.a. (2022). The serotonin theory of depression: a systematic umbrella review of the evidence. Molecular Psychiatry, 28, 3243–3256. https://doi.org/10.1038/s41380-022-01661-0

Moseley, J.B., e.a. (2002). A controlled trial of arthroscopic surgery for osteoarthritis of the knee. New England Journal of Medicine, 347(2), 81–88. https://doi.org/10.1056/NEJMoa013259

Porges, S.W. (2026). When a critique becomes untenable: A scholarly response to Grossman et al.’s evaluation of polyvagal theory. Clinical Neuropsychiatry.
https://doi.org/10.36131/cnfioritieditore20260111

Quintana, D.S., Guastella, A.J., Outhred, T., Hickie, I.B. & Kemp, A.H. (2012). Heart rate variability is associated with emotion recognition: Direct evidence for a relationship between the autonomic nervous system and social cognition. International Journal of Psychophysiology, 86(2), 168–172.
https://doi.org/10.1016/j.ijpsycho.2012.08.012

Weinstein, J.N., e.a. (2006). Surgical vs nonoperative treatment for lumbar disk herniation: the Spine Patient Outcomes Research Trial (SPORT). JAMA, 296(20), 2441–2450.
https://doi.org/10.1001/jama.296.20.2441

Vorige week verscheen het eerste deel van dit tweeluik, waarin ervaringen van cliënten en professionals met de polyvagaaltheorie centraal stonden. In dit nieuwe artikel leg ik een patroon bloot. De polyvagaaltheorie (PVT) mag kritisch bevraagd worden; dat is waardevol en noodzakelijk. Maar de bewijslast die sommigen van haar verlangen, staat in schril contrast met maatstaven die elders in de wetenschap worden gehanteerd. Die inconsistentie verdient aandacht, want ze wekt de indruk dat er meer meespeelt dan alleen wetenschappelijke motieven1.

Om dat patroon zichtbaar te maken, begin ik niet bij de PVT, maar bij een aantal medische en psychologische behandelingen die al decennia gemeengoed zijn. Want wie de lat wil begrijpen die de PVT wordt opgelegd, moet eerst zien hoe laag die lat elders ligt. Veel behandelingen die dagelijks worden toegepast in klinieken en praktijken, staan namelijk op een fundament dat eigenlijk behoorlijk wankel is. Behandelingen die effect hebben, worden soms pas jaren later bewezen, en behandelingen die effect leken te hebben, blijken soms pas na jaren niet effectief te zijn.

Laat me eerst enkele voorbeelden geven van hoe laag de lat in de wetenschap soms ligt2. Dan wordt het contrast met wat de PVT wordt opgelegd door critici des te scherper.

Paracetamol, nog steeds een raadsel

Paracetamol is het meest gebruikte pijnstillende middel ter wereld. Je koopt het bij elke drogist, zonder recept. En toch weten wetenschappers tot op de dag van vandaag niet precies hoe het werkt.

Wat we weten: paracetamol werkt niet zoals de meeste andere pijnstillers. Ibuprofen en aspirine remmen ontstekingen door in te grijpen op een specifiek proces in het lichaam. Paracetamol doet dat nauwelijks. Hoe het dan wél de pijn verlicht, is nog steeds niet volledig opgehelderd. Er zijn aanwijzingen dat een afbraakproduct van paracetamol, dat in de hersenen wordt gevormd, inwerkt op het pijnsysteem via wegen die normaal gesproken reageren op cannabis-achtige stoffen in ons lichaam (Högestätt e.a., 2005; Mallet e.a., 2023). Maar ook dat is nog niet bewezen. Waarschijnlijk spelen meerdere processen tegelijk een rol.

Niemand eist dat paracetamol van de markt gaat totdat het mechanisme volledig is opgehelderd en dat zou ook absurd zijn; het middel helpt mensen, dat staat buiten kijf. Maar onthoud dit voorbeeld. Ik kom erop terug.

Lithium, gouden standaard zonder verklaring

Voor mensen met een bipolaire stoornis – waarbij stemmingen heftig kunnen wisselen tussen diepe depressie en manie – geldt lithium als een van de meest effectieve medicijnen die er zijn. Ook bij terugkerende depressies wordt het gebruikt. Het heeft sterk bewijs voor het stabiliseren van stemming en het verminderen van het risico op zelfdoding (Cipriani e.a., 2013). Maar wat lithium precies doet in het brein? Dat is minder helder. Het beïnvloedt tientallen processen in het lichaam tegelijk. Welk van die processen de werkzaamheid verklaart, is nog altijd onderwerp van wetenschappelijk debat (Malhi e.a., 2013). We schrijven het voor. Het werkt, maar we weten niet precies hoe. No problem (blijkbaar).

EMDR, zijn oogbewegingen nodig?

EMDR is een goed onderzochte therapie voor mensen met een trauma en is inmiddels opgenomen in richtlijnen wereldwijd. Dat het werkt, staat niet ter discussie. Maar het specifieke onderdeel waaraan EMDR zijn naam dankt – de oogbewegingen – staat dat wél. Wanneer onderzoekers EMDR met oogbewegingen vergeleken met EMDR zónder oogbewegingen, vonden ze in een eerste grote analyse geen verschil in effectiviteit (Davidson & Parker, 2001). Een latere analyse vond wel een bescheiden verschil (Lee & Cuijpers, 2013), maar die studie bevatte een aantal zwakheden die de conclusies minder veelzeggend maken. Een brede overzichtsstudie van 76 onderzoeken concludeerde dat het bewijs voor de specifieke bijdrage van de oogbewegingen niet eenduidig is (Cuijpers e.a., 2020). De meest gesteunde verklaring wijst inmiddels in de richting van werkgeheugenbelasting: het gelijktijdig vasthouden van een herinnering én een mentale taak vermindert de emotionele lading ervan. Dat kun je ook op andere manieren bereiken dan met oogbewegingen.

Werkt EMDR? Ja. Maar niet om de reden die in de naam besloten ligt. En toch staat het in elke traumarichtlijn.

Hechtingstheorie, nuttig, invloedrijk en minder bewezen dan het lijkt

Bowlby’s hechtingstheorie is een van de meest invloedrijke modellen in de psychologie van de twintigste eeuw. De basisgedachte is herkenbaar en intuïtief: de band die een kind in zijn vroege jaren opbouwt met de verzorger(s) legt een basis voor hoe diegene later relaties aangaat, met stress omgaat en zichzelf reguleert. Therapeuten wereldwijd werken ermee. Cliënten herkennen zichzelf erin. Het geeft taal aan iets wat anders moeilijk te benoemen is.

Maar de wetenschappelijke status van hechtingstheorie is wankeler dan de brede acceptatie ervan suggereert. De oorspronkelijke categorieën – veilig, angstig-vermijdend, angstig-ambivalent en gedesorganiseerd – zijn gebaseerd op de Strange Situation, een laboratoriumproef uit 1969 waarbij een peuter enkele minuten van de verzorger wordt gescheiden (Ainsworth & Wittig, 1969). De vraag is: hoe representatief is zo’n korte laboratoriumsituatie voor de complexiteit van een opvoedingsrelatie? En hoe goed voorspelt wat je dan meet eigenlijk hoe iemand als volwassene om zal gaan met relaties? Het antwoord: minder goed dan je zou verwachten (Fraley, 2002). Of vroege hechting latere problemen ook echt veroorzaakt, in plaats van er simpelweg mee samen te hangen, is niet goed aangetoond3.

En dan is er de oversimplificering. In de populaire psychologie is hechtingstheorie inmiddels een verklaringssysteem geworden dat bijna alles kan verklaren – relatieangst, vermijding, burn-out, verslaving. Dat is niet wat Bowlby beschreef, en het doet de theorie geen recht. Een nuttig kader wordt een containerbegrip, en daarmee tegelijk minder bruikbaar en moeilijker te toetsen.

Herkenbaar? Het is een fenomeen dat we ook bij de PVT zien ...

Hernia- en knieoperaties, overbodig?

Dit is waar het echt ongemakkelijk wordt. Discusherniaoperaties werden jarenlang op grote schaal uitgevoerd, en worden dat in veel landen nog steeds. Het verhaal is intuïtief best begrijpelijk: er staat druk op een zenuw, we halen die druk weg, de pijn verdwijnt. Alleen klopt dat verhaal bij nader inzien maar gedeeltelijk.

Een grootschalig Amerikaans onderzoek – de zogenaamde SPORT-trial – vergeleek opereren met conservatief behandelen (= in dit geval fysiotherapie en afwachten). De conclusie: op de lange termijn scoorde opereren nauwelijks beter (Weinstein e.a., 2006). Bovendien blijkt dat een hernia bij veel mensen vanzelf kan verdwijnen, zonder enige ingreep. En er is nog iets opmerkelijks: een groot deel van de bevolking heeft aantoonbare herniaties op een MRI-scan zonder ook maar enige pijn te hebben. De afwijking op de scan en de klacht die iemand ervaart, hangen dus maar matig samen. De scan wordt gebruikt om de ingreep te rechtvaardigen, terwijl die scan eigenlijk niet goed verklaart waarom iemand pijn heeft.

Dan is er nog de parallel met knie-arthroscopie bij artrose – een operatie waarbij kraakbeen in de knie wordt bijgewerkt. In 2002 publiceerden onderzoekers in het gezaghebbende New England Journal of Medicine een studie waarbij een deel van de patiënten een nepoperatie onderging: er werd wel een sneetje gemaakt, maar er werd in de knie niets gedaan. Na twee jaar hadden deze patiënten precies dezelfde uitkomsten als de mensen die wél geopereerd waren (Moseley e.a., 2002). De operatie werkte niet beter dan de verwachting dat er geopereerd was. Het duurde desondanks nog jaren voordat de praktijk veranderde.

Hier ontbreekt dus niet alleen de verklaring; hier ontbreekt ook het werkzame mechanisme zelf. En toch werd er jarenlang gewoon doorgesneden.

Antidepressiva en het serotonine-verhaal

Heel lang was de dominante verklaring voor depressie de zogenaamde serotonine-tekorthypothese: depressie zou worden veroorzaakt door te weinig serotonine in de hersenen, en antidepressiva – de zogenaamde SSRI’s – zouden dat tekort aanvullen. Deze uitleg stond in patiëntenfolders, werd uitgelegd door artsen en gaf mensen een begrijpelijk verhaal over wat er met hen aan de hand was.

In 2022 verscheen een grote overzichtsstudie die al het beschikbare onderzoek op dit gebied samenvatte. De conclusie was helder: er is geen consistent wetenschappelijk bewijs dat depressie wordt veroorzaakt door een tekort aan serotonine (Moncrieff e.a., 2022). SSRI’s helpen een deel van de patiënten, dat staat niet ter discussie. Maar de verklaring die decennialang met grote stelligheid werd verkondigd, klopt niet. Dat een behandeling werkt en dat de theorie erachter klopt, zijn twee verschillende dingen. En hier klopt de theorie niet.

Gebarsten aneurysma – als er geen lat meer is

Er is nooit een gerandomiseerde gecontroleerde studie (= de gouden standaard om de veiligheid en effectiviteit van een behandeling te bepalen) gedaan bij patiënten met een gebarsten abdominaal aneurysma van de aorta (= een scheur in de grote lichaamsslagader, meestal in de buik [=abdomen], die ertoe leidt dat de patiënt inwendig doodbloedt als er niet geopereerd wordt). De controleconditie – “we wachten even af” – heeft nog nooit een ethische commissie gepasseerd, en dat zal ook niet gebeuren. En toch opereren chirurgen wereldwijd dagelijks patiënten met een scheurende aorta, zonder dat iemand roept dat dit onethisch is wegens gebrek aan RCT-bewijs (= randomised controlled trial). De klinische logica volstaat: de slagader barst, de patiënt bloedt dood, we grijpen in. Bewezen mechanisme? Check. Bewezen werkzaamheid via gerandomiseerd onderzoek? Nou, nee, maar niemand die er wakker van ligt.

Het is maar een voorbeeld. Maar het illustreert iets: de roep om bewijs is niet altijd even luid, en niet altijd even consistent. Soms mag klinische logica volstaan. Soms mag gezond verstand het overnemen van het protocol. Het is alleen jammer dat die ruimte niet voor iedereen even royaal wordt uitgemeten.

De dubbele maatstaf en hoe deze in stand wordt gehouden

Herniaoperaties werden jarenlang op grote schaal uitgevoerd en vergoed, terwijl het bewijs voor de meerwaarde ervan al onder druk stond. Een onjuiste verklaring voor depressie werd decennialang aan patiënten uitgelegd. EMDR staat in elke richtlijn, terwijl het meest kenmerkende onderdeel wetenschappelijk gezien nog niet helder is. Dat lijkt niemand te deren.

Een theorie over de werking van het autonome zenuwstelsel, met een stevige basis in de neuroanatomie, herkenbaar in de klinische praktijk en ondersteund door een toenemende hoeveelheid empirisch onderzoek (zie o.a. Porges, 20254), moet volgens sommigen aan strengere eisen voldoen voordat ze serieus genomen mag worden.

Het wordt dus tijd om ook de kritiek zelf kritisch te bekijken. Want de manier waarop de PVT wordt beoordeeld, is niet willekeurig. Deze situatie wordt in stand gehouden door een mix van structurele mechanismen en door de inhoud en de toon van de kritiek zelf. Ik onderscheid zes aspecten:

Het eerste is publicatiebias. Studies met positieve resultaten worden vaker gepubliceerd dan studies met negatieve resultaten. Voor gevestigde behandelingen betekent dat: mislukkingen blijven langer onzichtbaar. Voor nieuwe theorieën zoals de polyvagaaltheorie betekent het: elke kritische stem vindt een podium, terwijl de ondersteunende evidentie strenger wordt beoordeeld.

Het tweede is de vraag wie er eigenlijk bepaalt wat “bewezen genoeg” is. Richtlijncommissies, zorgverzekeraars, tijdschriftredacties; allemaal hebben ze hun eigen belangen, blinde vlekken en netwerken. De polyvagaaltheorie heeft geen machtige institutionele lobby achter zich. Paracetamol en SSRI’s wel. Dat heeft consequenties voor welke behandelingen en theorieën gemeengoed worden en welke zich eerst helemaal moeten bewijzen5.

Het derde is de wisselende meetlat. Het knie-arthroscopie-voorbeeld liet zien dat een nepoperatie even goed werkte als een echte. Het effect bestond volledig uit de verwachting van herstel na de (nep)ingreep. Maar als een PVT-geïnformeerde therapeut iets doet dat helpt, en cliënten herstellen, reguleren, voelen wat ze lang niet voelden, wordt gevraagd om bewijs van het mechanisme; of wordt gezegd dat het onethisch is zo te werken. De maatstaf verschuift al naargelang het uitkomt.

Het vierde is de taal van bewijs zelf. “Niet evidence-based” klinkt als een objectief oordeel: neutraal, wetenschappelijk, onomstotelijk. Maar de term is niet neutraal. Het dominante model van wetenschappelijk bewijs is ontwikkeld voor gestandaardiseerde interventies: een pil, een protocol of een ingreep. Dat model werkt ‘goed’ voor medicijnen of een operatie. Het werkt minder goed voor verklarende theorieën over fysiologische processen, relationele veiligheid of de werking van het autonome zenuwstelsel. Theorieën die niet één interventie beschrijven, maar een onderliggend principe, zoals de PVT, die niet zegt wat een behandelaar moet doen, maar verklaart waarom mensen reageren zoals ze reageren onder druk, in contact, in gevaar en in veiligheid. Wie ‘evidence-based’ als enige maatstaf hanteert zonder de beperkingen te erkennen, sluit bij voorbaat een deel van de werkelijkheid buiten en noemt dat objectiviteit.

Het vijfde is de omgekeerde bewijslast. In het debat rond de PVT wordt regelmatig de claim gemaakt dat polyvagaal-geïnformeerd werken schadelijk is. Maar die claim is nooit onderbouwd met bewijs. Niemand heeft gedocumenteerde gevallen gepresenteerd. Niemand heeft klachtenprocedures aangehaald. Niemand heeft casuïstiek geleverd. De bewijslast voor werkzaamheid wordt geëist, maar de bewijslast voor vermeende toegebrachte schade wordt niet geleverd. Dat is niet wat we wetenschappelijk redeneren noemen, maar een ongefundeerde claim en een redenering die de norm die zij stelt niet op zichzelf toepast. Dat noemen we oneerlijk en misschien zelfs niet-integer.

Zo komen we dan bij de ethische dimensie. In het debat wordt werken vanuit de PVT soms onethisch genoemd, omdat de theorie “niet klopt” of onvoldoende bewezen zou zijn. Dat is een stevige claim. Een claim die, consequent toegepast, ook paracetamol van de markt zou halen, herniaoperaties zou hebben verboden en EMDR uit de richtlijnen zou hebben geschrapt. Niemand trekt die conclusie bij die voorbeelden. Dat roept de vraag op of het wel ethisch is om te stellen dat werken met de PVT onethisch is, en dus wie hier nu eigenlijk een ethische norm schendt.

De manier waarop momenteel kritiek geuit wordt, klinkt niet als wetenschap, maar meer als politiek. En wie de toon, de consistentie en de doelgerichtheid van de kritiek op de PVT nader bekijkt, mag zich afvragen of wetenschappelijke integriteit hier de drijfveer is, of iets heel anders6.

Lees hier deel 1 van dit tweeluik, waarin ik cliënten en professionals vraag om hun ervaringen – positief en negatief – met de polyvagaaltheorie te delen.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Bronnen

Ainsworth, M.D.S. & Wittig, B.A. (1969). Attachment and exploratory behavior of one-year-olds in a strange situation. In B.M. Foss (red.), Determinants of infant behaviour (Vol. 4, pp. 111–136). Methuen.

Cipriani, A., e.a. (2013). Lithium in the prevention of suicide in mood disorders: updated systematic review and meta-analysis. BMJ, 346, f3646. https://doi.org/10.1136/bmj.f3646

Cuijpers, P., e.a. (2020). Eye movement desensitization and reprocessing for mental health problems: a systematic review and meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 49(3), 165–180. https://doi.org/10.1080/16506073.2019.1703801

Davidson, P.R. & Parker, K.C.H. (2001). Eye movement desensitization and reprocessing (EMDR): a meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 69(2), 305–316. https://doi.org/10.1037/0022-006X.69.2.305

Fraley, R.C. (2002). Attachment stability from infancy to adulthood: Meta-analysis and dynamic modeling of developmental mechanisms. Personality and Social Psychology Review, 6(2), 123–151. https://doi.org/10.1207/S15327957PSPR0602_03

Grossman, P., e.a. (2026). Why the polyvagal theory is untenable. An international expert evaluation of the polyvagal theory and commentary upon Porges, S.W. (2025). Clinical Neuropsychiatry.
https://doi.org/10.36131/cnfioritieditore20260110

Högestätt, E.D., e.a. (2005). Conversion of acetaminophen to the bioactive N-acylphenolamine AM404 via fatty acid amide hydrolase-dependent arachidonic acid conjugation in the nervous system. Journal of Biological Chemistry, 280(36), 31405–31412.
https://doi.org/10.1074/jbc.M501489200

Kok, B.E. & Fredrickson, B.L. (2010). Upward spirals of the heart: Autonomic flexibility, as indexed by vagal tone, reciprocally and prospectively predicts positive emotions and social connectedness. Biological Psychology, 85, 432–436.
https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2010.09.005

Lee, C.W. & Cuijpers, P. (2013). A meta-analysis of the contribution of eye movements in processing emotional memories. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 44(2), 231–239. https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2012.11.001

Malhi, G.S., e.a. (2013). Potential mechanisms of action of lithium in bipolar disorder. CNS Drugs, 27(2), 135–153.
https://doi.org/10.1007/s40263-013-0039-0

Mallet, C., Desmeules, J., Pegahi, R. & Eschalier, A. (2023). An updated review on the metabolite (AM404)-mediated central mechanism of action of paracetamol (acetaminophen): experimental evidence and potential clinical impact. Journal of Pain Research, 16, 1081–1094. https://doi.org/10.2147/JPR.S393809

Moncrieff, J., e.a. (2022). The serotonin theory of depression: a systematic umbrella review of the evidence. Molecular Psychiatry, 28, 3243–3256. https://doi.org/10.1038/s41380-022-01661-0

Moseley, J.B., e.a. (2002). A controlled trial of arthroscopic surgery for osteoarthritis of the knee. New England Journal of Medicine, 347(2), 81–88. https://doi.org/10.1056/NEJMoa013259

Porges, S.W. (2026). When a critique becomes untenable: A scholarly response to Grossman et al.’s evaluation of polyvagal theory. Clinical Neuropsychiatry.
https://doi.org/10.36131/cnfioritieditore20260111

Quintana, D.S., Guastella, A.J., Outhred, T., Hickie, I.B. & Kemp, A.H. (2012). Heart rate variability is associated with emotion recognition: Direct evidence for a relationship between the autonomic nervous system and social cognition. International Journal of Psychophysiology, 86(2), 168–172.
https://doi.org/10.1016/j.ijpsycho.2012.08.012

Weinstein, J.N., e.a. (2006). Surgical vs nonoperative treatment for lumbar disk herniation: the Spine Patient Outcomes Research Trial (SPORT). JAMA, 296(20), 2441–2450.
https://doi.org/10.1001/jama.296.20.2441

A theory that does not reach people changes nothing. The polyvagal theory (PVT) has reached a worldwide audience over the past thirty years, and a question that has been on my mind for some time is what those people have gained from it.

In debates around the PVT, the suggestion has recently been made with some regularity that working from a polyvagal-informed perspective is unethical or even harmful. Characterizations that do not fit my experience at all1, but that I am not willing to simply dismiss. There is, after all, a chance that there is some truth to them—and these suggestions, made without any supporting evidence from client stories, made me not only angry but also curious.

In the comments below this article, I would therefore like to collect experiences. From clients, therapists, colleagues, and participants who attended a training with me. I am doing this partly to illustrate the value of the polyvagal theory for clinical practice with concrete examples and partly to collect cases in which harm may have been caused by the polyvagal theory. To my knowledge, this has not been done systematically before, which makes this call all the more relevant.

The article you are about to read forms, together with my article on evidence, double standards in science, and the ethics of criticism, a two-part series that aims to take an honest look at what the PVT gives people and where things go wrong—because decisions about what professionals may or may not use must be grounded in facts, not unfounded claims, and because the clinical value of the PVT is too great to lose to an unfair debate.

Words for what had no name

One of the most common reactions from people encountering the PVT for the first time is a variation on the same theme: “Finally, I understand why I do what I do.” The account of how the autonomic nervous system works is more than a cognitive explanation; it provides recognition and often feels like a relief. Exculpatory is a word that fits here.

People who spent years believing they were “weak” because they froze in stressful situations learn that freezing is not a character flaw but a biological survival response—older than language and older than human consciousness. People who describe themselves as “always switched on” recognize sympathetic activation as something their nervous system has learned, not something they are. The shift from judgment—and often self-judgment and shame—to understanding is, for many people, the beginning of recovery (Porges, 2011).

A client who worked with exercises developed by Deb Dana described it this way: “It was an eye-opener to understand why my nervous system reacts the way it does. I was constantly in a state of activation and felt empty by the end of the day. Once I understood where I was on the ladder (the ladder is a tool developed by Dana to explain the PVT to clients), I started to relate to myself differently. My brain catastrophized far less.” (Muller & Vu, 2022)

In the consulting room

For therapists working with trauma, the PVT has fundamentally shifted the focus from the story told in words to the physiology—the story the body tells. From “what happened” to “what is the body doing now.” That is not a small change.

Polyvagal-informed practitioners learn to work more consciously with cues of danger and safety: in the treatment room and in the way they make contact—through posture and tone of voice, for instance. The therapeutic relationship becomes less about words and more about a physiological process of co-regulation (Porges & Dana, 2018). Early research suggests that the quality of the therapeutic bond is associated with clients’ autonomic regulation and that heart rate variability has something to say about how safe a client experiences the relationship—and even about the outcome of therapy (Blanck et al., 2019).

This has practical implications. Therapists working from a polyvagal perspective attend to vocal prosody, eye contact, and the layout of the room. They understand that a client who “cannot make contact” is not unwilling but physiologically unavailable, and they do not fall into the trap of applying more pressure or asking more questions. They work with the nervous system rather than against the behaviour.

Children, schools, and early development

The PVT has also found its way beyond the consulting room—into education, childcare, and neonatology. Pediatrician Marilyn Sanders and child psychiatrist George Thompson describe how polyvagal-informed care can make a difference for children who have experienced early trauma or attachment difficulties. Not by talking more, but by organizing safety physiologically. Caregivers who learn how a child’s nervous system signals and processes safety can have a significant positive influence on that child’s development (Sanders & Thompson, 2022).

In Spain, 585 primary school pupils took part in a breathing and heart rate variability training program based on polyvagal principles. Afterward, the children showed significantly lower levels of anxiety and stress (Ruiz-Aranda et al., 2022).

All of this research points consistently in one direction: working with the nervous system pays off, even outside the consulting room.

The Safe and Sound Protocol

One of the most practical applications of the PVT is the Safe and Sound Protocol (SSP), a listening program using filtered music that trains the auditory system to recognize human vocal frequencies as safe while becoming less attuned to lower tones (associated with predators) and higher tones (associated with alarm calls). It was developed by Porges himself and is now used worldwide.

Initial studies with adults with autism showed improvements in social responsiveness, particularly in the area of social awareness (Kawai et al., 2023). These are pilot studies with small groups; larger, controlled studies are needed. People with anxiety, ADHD, and trauma report in practice a reduction in sensory hypersensitivity, improved emotional regulation, and a greater capacity for connection—experiences that are illustrative, not scientific proof.

The SSP is, of course, not a miracle cure. Some people find the stimulation too intense, particularly when the build-up is too rapid. This underlines something essential: every tool requires skilled use. And here, I believe, lies a mechanism behind some criticism directed at the PVT. Negative experiences with the SSP travel well in professional circles and can cast a shadow over the entire polyvagal theory. It is an understandable mechanism, one we encounter more broadly, and one where double standards are sometimes applied. I will address this in depth in next week’s article.

Somatic Experiencing

Another approach that connects seamlessly with polyvagal principles is Somatic Experiencing® (SE), developed by Peter Levine. Where the PVT describes how the nervous system responds to danger and safety, SE offers a method for gently discharging survival responses that have become stuck. Levine observed that animals in the wild literally shake and tremble after a threatening situation—a physiological discharge of accumulated mobilization energy. In humans, this discharge is often blocked. SE works with precisely that blockage: not by reliving the trauma, but by slowly guiding the nervous system towards completion of an interrupted response (Levine, 1997).

What connects SE and the PVT is a shared starting point: the body is not the problem, but the pathway to recovery. SE practitioners work with what Eugene Gendlin, founder of focusing, called the “felt sense”—a concept that Levine adopted and placed at the heart of his method. The felt sense might be described as the subtle, bodily awareness that precedes emotions and thoughts (Gendlin, 1978). By attending to this, at a pace the nervous system can manage, space opens up for regulation that talking alone cannot achieve. Clients often describe a feeling of relaxation after SE sessions that they had not known for a long time—not as an achievement, but as something the body did by itself once it had the space and safety to do so.

From a polyvagal perspective, this is no coincidence. SE is most effective when the client has sufficient ventral vagal tone to tolerate the experience—the zone in which activation remains manageable and integration becomes possible (Dana, 2018); what Daniel Siegel called the “window of tolerance” (Siegel, 1999) and what Levine described in comparable terms. A nervous system deeply in shutdown cannot yet handle discharge. The therapist therefore works first on safety and contact, then on regulation and mobilization, and only then on completion and integration. This is precisely the sequence that the polyvagal hierarchy predicts: ventral regulation as a prerequisite for everything that follows.

SE and the PVT describe essentially the same landscape: the PVT as the map2, SE as the route. Levine and Porges have been friends for decades, and Levine embraced the PVT early on, because it gave him an explanation for what he had been observing in his clients for years3.

Creativity, movement, and the arts therapies

The PVT has also provided a theoretical foundation for fields that had long worked with the body and the senses but could not always account for why. Art therapy, psychomotor therapy, music therapy, and dance—all of these work directly on the autonomic nervous system through sensory and movement experiences. The PVT offers a neuroscientific language for this.

Researchers at HAN University of Applied Sciences in Nijmegen describe how polyvagal principles—attention to physical and sensory experience, co-regulation, and working from a place of safety—connect seamlessly with what arts therapists and psychomotor therapists were already doing. The theory gives their work an academic language and deepens the understanding of why certain interventions work (Haeyen, 2024).

What the PVT offers that cognitive models do not

People who have spent years—sometimes many years—in cognitive therapy and “know” that their anxiety is irrational but continue to feel it often recognize something important in the polyvagal theory: thinking alone does not shift your physiology sufficiently towards safety. You cannot reason yourself out of a state of shutdown. You cannot argue away the flight response. The nervous system operates at a level that words do not reach, and it calls for a different approach.

Porges captured this in a reformulation of Descartes: not “I think, therefore I am,” but “I feel myself, therefore I am” (Porges, 2022). It sounds philosophical, but it speaks to something many people in therapy are missing: recognition that the body is not the enemy but the guide. That the reactions standing in their way are not weaknesses, but marks left by something that once helped them survive. And then there is something else many people recognize: the feeling of not truly feeling oneself, as if watching one’s own life from a distance4. From a polyvagal perspective, this is an understandable phenomenon: a nervous system that has closed itself off to survive.

This reframe—from pathology to adaptation (from disorder to adjustment)—is for many clients and therapists, the core of what the PVT offers. Not a diagnosis, but a story that is recognized and that can be worked with.

My own experience

I have now been working for over six years as a mindfulness therapist in the day treatment unit of the Psychiatry Department at Gelre Hospital in Apeldoorn, the Netherlands. I provide group and individual mindfulness sessions, into which I regularly weave elements of Somatic Experiencing. The people who come to the groups and individual sessions have, alongside a psychiatric diagnosis, a physical component to their presentation—which is precisely why they are seeing a hospital psychiatrist. For nearly all of them, the idea of feeling into their body is, to put it mildly, something they would rather avoid. They have become unaccustomed to it, and have a disturbed relationship with their body, ranging from chronic frustration to outright hatred of it.

In every group, after several weeks, I explain the polyvagal theory. I do so using simple language—something I have also had to learn—and fill the whiteboard with drawings and notes.

One of the most common reactions to a whiteboard full of diagrams is, “Well, you can put my name up there,” meaning recognition. Things click into place. People see connections, better understand why they react the way they do, and become more convinced that their nervous system is actually giving a “normal” response to the abnormal events that have occurred in their lives. Whether it was abuse, bullying, an accident, an emergency operation, serious illness, or another overwhelming event—the body has lost its sense of safety and has adjusted—sensibly, but unfortunately often with unwanted consequences for the here and now—by moving more readily into a defensive autonomic state. Outside conscious control or will, intending to protecting.

In my view, the polyvagal theory is enormously helpful. It gives direction to sessions and motivates people to practice—even though learning to feel in one’s body again is demanding—with the meditations I offer and to engage with exercises during our sessions, to reflect on them afterward, and to gradually become better at recognizing and growing signals of safety.

That said, I have regularly noticed that clients did not fully understand my explanation, and I have had to learn which words and exercises work and which do not. To my knowledge, I have been able to resolve the resulting misunderstandings in the great majority of cases, and over time I have practiced increasingly at explaining the PVT in plain language without losing too much nuance. There is probably a phenomenon here that can never be entirely prevented: how is your explanation heard and remembered?

Share your story

All of this is important information. Not (or not yet?) as scientific evidence, but as living knowledge—which I will also share with the Polyvagal Institute Netherlands.

The road to evidence-based often runs through practice-based.

Your stories help me understand how the PVT really lands in practice, and they form a richer basis for conversation than abstract debates about neuroanatomy alone.

And also: where did things go wrong?

My working hypothesis—and I call it explicitly a hypothesis, not a prejudice—is that when polyvagal-informed practice causes harm, the cause is not the theory itself. I suspect it will often involve insufficiently trained therapists applying the theory too simplistically. Or misrepresentation of the PVT: over-popularization in which nuance is lost and people are confronted with overly confident claims. Or general therapeutic incompetence that has nothing to do with the PVT but that damages both the client and the theory’s reputation. Stephen Porges himself has described that the PVT is sometimes applied in wellness and coaching contexts in ways that do not reflect the scientific depth of the theory and that this is a matter of training and responsibility in translating the theory into practice, not of the theory itself (Porges, 2025).

In all of these cases, harm can occur, and I can well imagine that it does. That is serious, and every such case is one too many. But misinterpretation of the theory and therapist incompetence cannot be attributed to the polyvagal theory itself.

But my hypothesis is a hypothesis. And hypotheses deserve to be tested. So if you—as a client, therapist, supervisor, or trainer—know of situations in which polyvagal-informed practice demonstrably contributed to harm, I would like to hear about them. Concrete cases, documented situations, formal complaints. It is important to start collecting this to learn from it. Because if that evidence exists, I want to know it. And if it does not exist—that too is an answer to the question of how dangerous the polyvagal theory actually is. An answer that deserves to be heard.

Read here part two of this two-part series on evidence, double standards in science, and the ethics of criticism.

If you found this article worth reading and (not yet) feel like getting a paid subscription, you can always treat me to a cappuccino!

OK, I'll buy you a cappuccino!

References

Blanck, P., Stoffel, M., Bents, H., Ditzen, B., & Mander, J. (2019). Heart rate variability in individual psychotherapy: Associations with alliance and outcome. Journal of Nervous & Mental Disease, 207(6), 451–458. https://doi.org/10.1097/NMD.0000000000000994

Dana, D. (2018). The polyvagal theory in therapy: Engaging the rhythm of regulation. W.W. Norton & Company.

Gendlin, E.T. (1978). Focusing. Everest House.

Haeyen, S. (2024). A theoretical exploration of polyvagal theory in creative arts and psychomotor therapies for emotion regulation in stress and trauma. Frontiers in Psychology, 15, 1382007. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1382007

Kawai, H., et al. (2023). Initial outcomes of the Safe and Sound Protocol on patients with adult autism spectrum disorder: Exploratory pilot study. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(6), 4862. https://doi.org/10.3390/ijerph20064862

Levine, P. (1997). Waking the tiger: Healing trauma. North Atlantic Books.

Muller, R.T. & Vu, L.H. (2022). Polyvagal theory: An approach to understanding trauma. Psychology Today, June 2022. https://www.psychologytoday.com/us/blog/talking-about-trauma/202206/polyvagal-theory-approach-understanding-trauma

Porges, S.W. (2011). The polyvagal theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. W.W. Norton & Company.

Porges, S.W. (2022). Polyvagal theory: A science of safety. Frontiers in Integrative Neuroscience, 16, 871227. https://doi.org/10.3389/fnint.2022.871227

Porges, S.W. & Dana, D. (Eds.) (2018). Clinical applications of the polyvagal theory: The emergence of polyvagal-informed therapies. W.W. Norton & Company.

Porges, S.W. (2025). Polyvagal theory: Current status, clinical applications and future directions. Clinical Neuropsychiatry, 22(3), 169–184. https://doi.org/10.36131/cnfioritieditore20250301

Ruiz-Aranda, D., et al. (2022). Reducing anxiety and social stress in primary education: A breath-focused heart rate variability biofeedback intervention. International Journal of Environmental Research and Public Health. PMC9407856. https://doi.org/10.3390/ijerph191610181

Sanders, M.R. & Thompson, G.S. (2022). Polyvagal theory and the developing child: Systems of care for strengthening kids, families, and communities. W.W. Norton & Company.

Siegel, D.J. (1999). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are. Guilford Press.

Een theorie die de mensen niet bereikt, verandert niets. De polyvagaaltheorie (PVT) heeft in dertig jaar een wereldwijd publiek bereikt en een vraag die me al een tijdje bezighoudt is wat die mensen eraan gehad hebben.

In het debat rond de PVT klinkt de laatste tijd regelmatig de suggestie dat polyvagaal geïnformeerd werken onethisch of zelfs schadelijk zou zijn. Kwalificaties die beslist niet passen bij mijn ervaringen1, maar die ik niet zonder meer naast me neer wil leggen. Er is immers een kans dat er iets van waar is en deze suggesties – die werden gedaan zonder verdere onderbouwing met cliëntverhalen – maakten me, behalve boos, ook nieuwsgierig.

Onder dit artikel wil ik daarom ervaringen verzamelen. Van cliënten, therapeuten, collega’s en van cursisten die een training bij me volgden. Ik doe dat enerzijds om de waarde van de polyvagaaltheorie voor de klinische praktijk te illustreren met voorbeelden en anderzijds om casussen (“gevallen”) waarbij mogelijk schade door de polyvagaaltheorie is ontstaan te verzamelen. Op deze manier anekdotisch bewijs verzamelen is, voor zover ik weet, nog niet eerder gedaan, dus dat maakt mijn oproep des te relevanter.

Het artikel dat je nu gaat lezen, vormt samen met mijn artikel over bewijsvoering en dubbele standaarden in de wetenschap en de ethiek van kritiek een tweeluik dat eerlijk wil kijken naar wat de PVT mensen geeft én waar het misgaat. Omdat beslissingen over wat professionals wel of niet mogen gebruiken op feiten moeten steunen en niet op ongefundeerde claims, en omdat de klinische waarde van de PVT te groot is om haar aan een oneerlijk debat te verliezen.

Taal voor wat geen naam had

Een van de meest gehoorde reacties van mensen die voor het eerst kennismaken met de PVT is een variant op hetzelfde thema: “Eindelijk begrijp ik waarom ik doe wat ik doe.” Het verhaal van de werking van het autonome zenuwstelsel is meer dan een cognitieve verklaring; het geeft erkenning en voelt vaak als een opluchting. Ontschuldigend is een woord dat hierbij past.

Mensen die jarenlang dachten dat ze “zwak” waren omdat ze bevroren in stressvolle situaties, leren dat bevriezen geen karakterfout is, maar een biologische overlevingsreactie, ouder dan taal en ouder dan het menselijk bewustzijn. Mensen die zichzelf beschrijven met woorden als “altijd aan staan” herkennen de sympathische activatie als iets wat hun zenuwstelsel heeft geleerd, niet als iets wat ze zijn. De verschuiving van oordeel en vaak ook zelfveroordeling en schaamte naar begrip is voor veel mensen het begin van herstel (Porges, 2011).

Een cliënte die werkte met oefeningen van Deb Dana, beschreef het zo: “Het was een eyeopener om te begrijpen waarom mijn zenuwstelsel reageert zoals het reageert. Ik zat constant in een toestand van activatie en voelde me aan het einde van de dag leeg. Toen ik begreep waar ik op de ladder stond (de ladder is een hulpmiddel, ontwikkeld door Dana om de PVT uit te leggen aan cliënten), begon ik anders met mezelf om te gaan. Mijn brein catastrofeerde (= negatief ‘omdenken’) ineens veel minder.” (Muller & Vu, 2022)

In de behandelkamer

Voor therapeuten die werken met trauma heeft de PVT iets wezenlijks veranderd: de focus is verschoven van het verhaal van de woorden naar de fysiologie, oftewel het verhaal dat het lichaam vertelt. Van “wat is er gebeurd” naar “wat doet het lichaam nu”. Dat is geen kleine verandering.

Polyvagaal geïnformeerde behandelaars leren bewuster te ‘werken’ met signalen van gevaar en veiligheid; in de behandelruimte en in de manier waarop ze contact maken, bijvoorbeeld met hun lichaamshouding en hun stem. De therapeutische relatie hangt dan veel minder af van de woorden, maar wordt een fysiologisch co-regulatieproces (Porges & Dana, 2018). Eerste onderzoeken suggereren dat de kwaliteit van de therapeutische band samenhangt met autonome regulatie bij cliënten, en dat hartslagvariabiliteit iets zegt over hoe veilig een cliënt de relatie ervaart – en zelfs over de uitkomst van de therapie (Blanck e.a., 2019).

Dat heeft praktische gevolgen. Therapeuten die werken vanuit de PVT letten op prosodie van stem, op oogcontact, op de inrichting van de ruimte. Ze begrijpen waarom een cliënt die “geen contact kan maken” niet onwillig is, maar fysiologisch niet beschikbaar, en stappen niet in de valkuil van meer druk zetten of meer vragen stellen. Ze werken met het zenuwstelsel in plaats van tegen het gedrag.

Kinderen, scholen en vroege ontwikkeling

De PVT heeft ook buiten de therapiekamer ingang gevonden. In het onderwijs, in de kinderzorg, in de neonatologie. Kinderarts Marilyn Sanders en kinderpsychiater George Thompson beschrijven hoe polyvagaal geïnformeerde zorg het verschil kan maken voor kinderen die vroeg trauma of hechtingsproblemen hebben doorgemaakt. Dat deden ze niet door meer gesprekken te houden, maar door ervoor te zorgen dat de kinderen meer veiligheid ervaarden. Sensitieve verzorgers die leren hoe het zenuwstelsel van een kind veiligheid signaleert en verwerkt, kunnen een belangrijke positieve invloed hebben op de ontwikkeling van het kind (Sanders & Thompson, 2022).

In Spanje volgden 585 basisschoolleerlingen een adem- en hartslagvariabiliteitstraining, gebaseerd op polyvagale principes. Na afloop vertoonden de kinderen significant lagere angst- en stressniveaus (Ruiz-Aranda e.a., 2022).

Al deze onderzoeken wijzen consistent in een richting: werken met het zenuwstelsel loont, ook buiten de spreekkamer.

Het Safe and Sound Protocol

Een van de meest praktische toepassingen van de PVT is het Safe and Sound Protocol (SSP), een luisterprogramma met gefilterde muziek dat het auditieve systeem traint om menselijke stemfrequenties als veilig te herkennen en minder afgestemd te raken op lagere tonen (die associëren met roofdieren) en hogere tonen (die associëren met alarmkreten). Het is ontwikkeld door Porges zelf en wordt inmiddels wereldwijd toegepast.

De eerste studies met volwassenen met autisme lieten verbeteringen zien in sociale responsiviteit, met name op het gebied van sociaal bewustzijn (Kawai e.a., 2023). Het gaat vooralsnog om pilotstudies met kleine groepen. Grotere, gecontroleerde studies zijn nodig. Mensen met angstklachten, ADHD en trauma rapporteren in de praktijk verminderde sensorische overgevoeligheid, meer emotionele regulatie en een vergroot vermogen tot contact; ervaringen die als illustratief gelden, niet als veelzeggend wetenschappelijk bewijs.

SSP is uiteraard geen wondermiddel. Sommige mensen ervaren de stimulering als te intens, met name bij een te snelle opbouw. Dat onderstreept iets essentieels: ieder instrument vereist deskundig gebruik. En daar ligt volgens mij een mechanisme achter een deel van de kritiek op de PVT: negatieve ervaringen met het SSP doen het goed aan de professionele borreltafel en stralen vervolgens af op de hele polyvagaaltheorie. Een begrijpelijk mechanisme, dat we vaker tegenkomen en waar soms dubbele standaarden worden gehanteerd. In het artikel van volgende week ga ik hier uitgebreid op in.

Somatic Experiencing

Een andere toepassing die naadloos aansluit op polyvagale principes is Somatic Experiencing® (SE), ontwikkeld door Peter Levine. Waar de PVT beschrijft hóé het zenuwstelsel reageert op gevaar en veiligheid, biedt SE een methodiek om vastgelopen overlevingsreacties voorzichtig te ontladen. Levine observeerde dat dieren in het wild na een bedreigende situatie letterlijk schudden en trillen; een fysiologische ontlading van de opgebouwde mobilisatie-energie. Bij mensen wordt die ontlading vaak geblokkeerd. SE werkt met precies die blokkade: niet door het trauma opnieuw te beleven, maar door het zenuwstelsel langzaam te begeleiden naar voltooiing van een onderbroken reactie (Levine, 1997).

Wat SE en de PVT verbindt, is een gedeeld uitgangspunt: het lichaam is niet het probleem, maar de weg naar herstel. SE-therapeuten werken met wat Eugene Gendlin, grondlegger van focusing, de “felt sense” noemde, een concept dat Levine overnam en centraal stelde in zijn methode. Je zou kunnen zeggen dat felt sense de subtiele, lichamelijke gewaarwording is die voorafgaat aan emoties en gedachten (Gendlin, 1978). Door daar aandacht aan te geven, in een tempo dat het zenuwstelsel aankan, ontstaat ruimte voor regulatie die je met praten alleen niet bereikt. Cliënten beschrijven na SE-sessies vaak een gevoel van ontspanning dat ze lang niet meer hebben gekend; als iets wat het lichaam zelf deed zodra het de ruimte en veiligheid voelde om dat te doen.

Vanuit polyvagaal perspectief is dat niet toevallig. SE werkt het meest effectief wanneer de cliënt voldoende ventrale vagale tonus heeft om de ervaring te verdragen; de zone waarbinnen activatie draaglijk blijft en integratie mogelijk wordt (Dana, 2018); wat Daniel Siegel het ‘window of tolerance’ noemde (Siegel, 1999) en wat Levine op vergelijkbare wijze beschreef. Een zenuwstelsel dat diep in shutdown zit, kan ontlading nog niet aan. De therapeut werkt daarom eerst aan veiligheid en contact, dan aan regulatie en mobilisatie, dan pas aan voltooiing en integratie. Dat is precies de volgorde die de polyvagale hiërarchie voorspelt: ventrale regulatie als voorwaarde voor alles wat daarna komt.
SE en PVT beschrijven in wezen hetzelfde landschap: de PVT als kaart2, SE als route. Levine en Porges zijn al decennia bevriend en Levine heeft de PVT al vroeg omarmd, want ze gaf hem een verklaring voor wat hij al jaren zag gebeuren bij zijn cliënten3.

Creativiteit, beweging en de kunstzinnige therapieën

De PVT heeft ook een theoretisch fundament geboden voor vakgebieden die al lang werkten met het lichaam en de zintuigen, maar dat niet altijd goed konden verklaren. Beeldende therapie, psychomotorische therapie, muziektherapie, dans; al deze vormen werken direct in op het autonome zenuwstelsel via sensorische en bewegingservaringen. De PVT biedt daarvoor een neurowetenschappelijke verklaringstaal.

Onderzoekers van de HAN University of Applied Sciences in Nijmegen beschrijven hoe polyvagale principes (aandacht voor fysieke en sensorische ervaring, co-regulatie, werken vanuit veiligheid) naadloos aansluiten op wat kunstzinnige en psychomotorische therapeuten al deden. De theorie geeft hun werk academische taal en vergroot tegelijk het inzicht in wáárom bepaalde interventies werken (Haeyen, 2024).

Wat de PVT geeft dat cognitieve modellen niet geven

Mensen die – soms jarenlang – in cognitieve therapie hebben gezeten en “weten” dat hun angst irrationeel is, maar haar toch blijven voelen, herkennen vaak iets belangrijks in de polyvagaaltheorie: denken alleen verandert je fysiologie niet afdoende in de richting van veiligheid. Je kunt jezelf niet uit een toestand van shutdown redeneren. Je kunt een vluchtreactie niet wegargumenteren. Het zenuwstelsel werkt op een niveau waar woorden niet komen en vraagt daarom een andere benadering.

Porges heeft dat treffend samengevat als een herformulering van Descartes: niet “ik denk, dus ik besta”, maar “ik voel mezelf, dus ik besta” (Porges, 2022). Het klinkt filosofisch, maar het raakt aan iets wat veel mensen in therapie missen: erkenning dat het lichaam niet de vijand is, maar de gids. Dat de reacties die hen in de weg zitten geen zwakheden zijn, maar littekens van iets wat hen ooit heeft geholpen te overleven. En dan is er nog iets wat veel mensen herkennen: het gevoel zichzelf niet echt te voelen, alsof ze van een afstand naar hun eigen leven kijken4. Vanuit de PVT is dat een verklaarbaar verschijnsel: een zenuwstelsel dat zichzelf heeft afgesloten om te overleven.

Dit reframe – van pathologie naar adaptatie (= van stoornis naar aanpassing) – is voor veel cliënten en therapeuten de kern van wat de PVT geeft. Niet een diagnose, maar een verhaal dat herkend wordt en waarmee gewerkt kan worden.

Mijn eigen ervaringen

Ik werk inmiddels ruim zes jaar als mindfulnesstherapeut op de deeltijdafdeling van de afdeling Psychiatrie van het Gelre Ziekenhuis in Apeldoorn. Ik verzorg daar groeps- en individuele sessies mindfulness. Daarin verweef ik regelmatig elementen van Somatic Experiencing. De mensen die in de groepen zitten en op individuele sessie komen, hebben naast een psychiatrisch gelabeld beeld ook een lichamelijk probleem (anders hoef je niet naar een ziekenhuispsychiater). Voor nagenoeg alle mensen geldt dat ze op zijn zachtst gezegd liever niet in hun lijf willen voelen, dat ze dit ontwend zijn, een verstoorde relatie met hun lichaam hebben, tot aan het chronisch boos zijn op hun lijf en het zelfs soms haten.

In iedere groep leg ik na een aantal weken de polyvagaaltheorie uit. Ik gebruik daarbij eenvoudige taal (dat heb ik ook moeten leren) en teken en schrijf het whiteboard vol.

Een van de meest gehoorde reacties op zo'n volgetekend whiteboard is: “Nou, schrijf mijn naam daar maar bij”, oftewel: herkenning, er vallen kwartjes, mensen zien verbanden, snappen beter waarom ze reageren zoals ze reageren en zien meer in dat hun zenuwstelsel eigenlijk een “normale” reactie geeft op de abnormale gebeurtenissen die in hun leven zijn voorgevallen. Of het nu mishandeling is, gepest zijn, een ongeluk, een spoedoperatie, ernstige ziekte of een andere heftige gebeurtenis; het lichaam is het gevoel van veiligheid kwijtgeraakt en heeft zich – heel verstandig, maar helaas vaak met ongewenste gevolgen voor het hier en nu – aangepast door uit voorzorg sneller in een defensieve autonome staat te gaan. Buiten de bewuste controle en wil om, met een intentie om te beschermen.

De polyvagaaltheorie is wat mij betreft zeer helpend en geeft richting aan het verloop van een sessie. Hij motiveert mensen daarbij om te oefenen – ondanks dat het pittig is om weer te leren voelen in het lijf – met de meditaties die ik ze geef om thuis mee te oefenen, maar ook om live tijdens de contacten een oefening die ik begeleid mee in te gaan en er nadien over uit te wisselen en zo steeds beter signalen van veiligheid te leren herkennen en te laten groeien.

Ja, ik heb ook regelmatig gemerkt dat cliënten mijn uitleg niet goed begrepen en ik heb zelf ook moeten wennen aan welke woorden en oefeningen werken en welke niet. Bij mijn weten heb ik de ontstane misverstanden in verreweg de meeste gevallen kunnen herstellen en heb ik me in de loop van de tijd steeds meer geoefend om de PVT uit te leggen in eenvoudige taal, zonder daarbij al te veel nuance te verliezen.
Hier hebben we vermoedelijk een fenomeen dat nooit te voorkomen is: hoe wordt je uitleg gehoord en onthouden?

Deel je verhaal

Allemaal belangrijke informatie. Niet (of nog niet?) als bewijs in wetenschappelijke zin, maar als levende kennis, die ik ook zal delen met het Polyvagaal Instituut Nederland, waar een aangepaste versie van dit artikel is geplaatst.

De weg naar evidence-based gaat vaak via practice-based.

Jullie verhalen helpen me te begrijpen hoe de PVT werkelijk landt in de praktijk, en ze vormen een rijkere basis voor een gesprek dan alleen abstracte debatten over neuroanatomie.

En ook: waar ging het mis?

Mijn werkhypothese – en ik noem het expliciet een hypothese, niet een vooroordeel – is dat wanneer polyvagaal-geïnformeerd werken schade veroorzaakt, de oorzaak niet de theorie zelf is. Ik vermoed dat het vaak zal gaan om onvoldoende opgeleide therapeuten die de theorie te simpel toepassen. Of om misrepresentatie van de PVT; te veel populariseren waarbij nuance verloren gaat en mensen met te stellige beweringen worden geconfronteerd. Of om algemene therapeutische onkunde die niets met de PVT te maken heeft en die naast schade aan de cliënt ook schade aan de PVT toebrengt. Stephen Porges zelf heeft beschreven dat de PVT in wellness- en coachingcontexten soms wordt ingezet op manieren die de wetenschappelijke diepgang van de theorie niet weerspiegelen, en dat dat een kwestie is van opleiding en verantwoordelijkheid in de vertaling van de theorie naar de praktijk, niet van de theorie zelf (Porges, 2025).

In al deze gevallen kan schade ontstaan, dat kan ik me goed voorstellen. Dat is ernstig en ieder ‘geval’ is er één te veel. Maar misinterpretatie van de theorie en incompetentie van therapeuten kun je de polyvagaaltheorie niet aanrekenen.

Maar mijn hypothese is een hypothese. En hypothesen verdienen toetsing. Dus als jij – als cliënt, als therapeut, als supervisor of opleider – situaties kent waarin polyvagaal geïnformeerd werken aantoonbaar bijdroeg aan schade, wil ik die graag horen. Concrete gevallen, gedocumenteerde situaties, klachtenprocedures. Het is belangrijk om dat te gaan verzamelen, om ervan te leren. Want als die evidentie bestaat, wil ik haar kennen. En als ze niet bestaat – dan is dat ook een antwoord op de vraag hoe gevaarlijk de polyvagaaltheorie eigenlijk is. Een antwoord dat ook gehoord mag worden.

Lees hier deel twee van dit tweeluik, over bewijsvoering en dubbele standaarden in de wetenschap en de ethiek van kritiek.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Bronnen

Blanck, P., Stoffel, M., Bents, H., Ditzen, B., & Mander, J. (2019). Heart rate variability in individual psychotherapy: Associations with alliance and outcome. Journal of Nervous & Mental Disease, 207(6), 451–458. https://doi.org/10.1097/NMD.0000000000000994

Dana, D. (2018). The polyvagal theory in therapy: Engaging the rhythm of regulation. W.W. Norton & Company.

Gendlin, E.T. (1978). Focusing. Everest House.

Haeyen, S. (2024). A theoretical exploration of polyvagal theory in creative arts and psychomotor therapies for emotion regulation in stress and trauma. Frontiers in Psychology, 15, 1382007. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1382007

Kawai, H., e.a. (2023). Initial outcomes of the Safe and Sound Protocol on patients with adult autism spectrum disorder: Exploratory pilot study. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(6), 4862. https://doi.org/10.3390/ijerph20064862

Levine, P. (1997). Waking the tiger: Healing trauma. North Atlantic Books.

Muller, R.T. & Vu, L.H. (2022). Polyvagal theory: An approach to understanding trauma. Psychology Today, juni 2022. https://www.psychologytoday.com/us/blog/talking-about-trauma/202206/polyvagal-theory-approach-understanding-trauma

Porges, S.W. (2011). The polyvagal theory: Neurophysiological foundations of emotions, attachment, communication, and self-regulation. W.W. Norton & Company.

Porges, S.W. (2022). Polyvagal theory: A science of safety. Frontiers in Integrative Neuroscience, 16, 871227. https://doi.org/10.3389/fnint.2022.871227

Porges, S.W. & Dana, D. (red.) (2018). Clinical applications of the polyvagal theory: The emergence of polyvagal-informed therapies. W.W. Norton & Company.

Porges, S.W. (2025). Polyvagal theory: Current status, clinical applications and future directions. Clinical Neuropsychiatry, 22(3), 169–184. https://doi.org/10.36131/cnfioritieditore20250301
Nederlandse vertaling:

Ruiz-Aranda, D., e.a. (2022). Reducing anxiety and social stress in primary education: A breath-focused heart rate variability biofeedback intervention. International Journal of Environmental Research and Public Health. PMC9407856. https://doi.org/10.3390/ijerph191610181

Sanders, M.R. & Thompson, G.S. (2022). Polyvagal theory and the developing child: Systems of care for strengthening kids, families, and communities. W.W. Norton & Company.

Siegel, D.J. (1999). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are. Guilford Press.

Over the years, Grandmaster William C. C. Chen has never stopped developing. There is a remark of his that I heard him make somewhere in the 1990s and will not easily forget: “After 50 years of practicing Tai Chi, I discovered something.” He would then share this discovery, and we would spend the entire day exploring it in our training, trying to find or apply it ourselves. It is the hallmark of a true master: always remaining a student.

William Chen was always a very practically oriented Tai Chi teacher, with a strong focus on martial applications and boxing. The subject of health was not something he emphasized greatly—that began to change around 2012 and beyond. In 2015 he wrote the article below, which he gave me permission to translate, with assistance from my teacher, Master Laura Stone.

The translated article appeared in TQT Magazine, which no longer exists. I felt it was worth making it available to the public once more. Voilà:

Tai Chi Practice and the Prevention of Heart Disease

The most important steps in preventing heart disease are movement, together with healthy nutrition, healthy sleep, and healthy thinking. Exercise helps to relax the muscles of the rib cage and give the organs sufficient room to function.

Improving the lubrication and oxygenation of the organs is one of the fundamental ways to remove bacteria, viruses, and toxins and contributes to the better functioning and health of all organs—especially to the vitality of the heart.

There is nothing magical about the positive effects of the magical art of Tai Chi practice on heart disease. It is simply a matter of relaxing the muscles of the rib cage while the arms float upward and the elbows move slightly outward to keep the armpits open, thereby increasing the volume of the torso. This helps the organs to function effectively through the enlarged space in the chest cavity. At the same time, deep breathing provides sufficient oxygen to the blood and removes carbon dioxide from the body, allowing us to live long and in good health. This is the primary purpose of the slow tempo of the movements.

Synchronizing the soft, slow movements with deep diaphragmatic breathing is one of the best ways to prevent heart disease. Exhaling calms the nerves and relieves muscular tension. When the muscles of the rib cage are relaxed, the arms float upward and the armpits open slightly. The result is an increase in the volume of the torso, giving the organs more room to function optimally.

Deep diaphragmatic breathing brings more oxygen into the lungs than ordinary breathing. More oxygen-rich blood from the heart stimulates the functioning of the immune system, making it easier for the body to detoxify. We aim to keep the heart functioning well.

The heart is the hub of the organs, pumping oxygen-rich blood (氣血) throughout the body. All major aspects of fitness, health, and life itself depend on the functioning of the heart. The organs depend on the heart for their proper functioning. Every organ, tissue, and cell in the body depends on the blood pumped by the heart for optimal performance.

Although emotional stress is a natural part of life, the excessive and persistent worry, anxiety, and despondency that accompany stress are highly damaging. Stress causes the muscles of the rib cage to contract. The diaphragm rises and the arms fall against the rib cage. This reduces the volume of the torso, impairing blood flow to the organs and potentially overburdening the heart.

A poorly functioning heart pumps less oxygen and nutrients to the organs and removes fewer waste products, toxins, and carbon dioxide from the body. This inevitably leads to tissue poisoning and organ failure, resulting in a number of heart-threatening conditions.

Heart disease is the leading cause of death in the United States, with nearly 2,000 deaths per day. Each year, approximately 720,000 Americans suffer a heart attack—515,000 of them for the first time, and 205,000 having had a previous heart attack. A major cause of heart disease is excessive strain on the organs. Lack of space and poor circulation of the heart gives rise to disease.

The importance of exercise in preventing heart disease has been repeatedly demonstrated by experts in the field. The CDC Division for Heart Disease and Stroke Prevention (DHDSP), for example, states in its summary of risk factors and recommendations that adults are advised to engage in two and a half hours of physical activity per week.

The Ohio State University Medical Center lists fitness as a means of preventing heart disease. Exercise is nature’s medicine—more powerful than any pharmaceutical in restoring and rejuvenating the human heart and organs.

Daily movement is essential for the heart. Researchers have concluded that exercise is a superior method for keeping our hearts healthy, noting that regular gentle movement is better than short, intense, and more strenuous workouts. Exercise helps to loosen overtaxed muscles throughout the body, allowing everything to function more smoothly and efficiently.

The slow-motion practice of Tai Chi Chuan is strongly recommended by physicians. The slow movements calm the nervous system and relieve excessive preoccupation with worry, anxiety, and despondency. The muscles of the rib cage relax and the volume of the torso increases, creating more space and improving organ function.

Enlarging the space of the torso allows the lungs to function better by enabling a full inhalation and exhalation. At the same time, the toes press into the ground and the fingers push against the resistance of the air, generating a powerful flow of energy through the body. This creates a dynamic jetstream wave effect within the torso, capable of flushing out organ impurities. This is comparable to the water jets in a dishwasher, which rinse the dirt from the dishes and leave them clean and ready to be used again.

The same principle applies to the brain cells. Dr. Maiken Nedergaard, a leading neuroscientist, explains in “The Power of Sleep” (Alice Park, Time Magazine, November 9, 2014) how changes in brain cells during sleep create greater opportunity for cerebrospinal fluid to flow. “It is like a dishwasher rinsing away the dirt,” she writes.

The Tai Chi movements support the return of blood from the legs to the heart. When we take a slow step and place the foot down softly so that the calf muscles remain relaxed, blood can pool in the lower leg. As we gradually shift our weight from heel to toe and press the toes into the ground, the calf muscle pumps the blood upward toward the heart, increasing blood supply to the heart.

This supporting action of the calf muscle in pumping blood toward the heart is important for us. Research shows that “it takes only one heartbeat to pump blood from the heart to the lower legs, but several strong heartbeats to pump it back up to the heart.”

The mechanism of stepping and releasing in Tai Chi Chuan is critically important for the return of blood to the heart while simultaneously improving circulation in the legs. This calf muscle pump is sometimes called the second heart of the body.

Physicians advise airline passengers to stand up and walk around regularly during long flights. It stimulates circulation in the legs but also promotes healthier circulation of the organs in the torso. The cramped seats of modern commercial airlines force the arms against the rib cage, limiting the volume of the torso and compressing the organs together. This prevents the heart from functioning normally.

Good health depends on the organs of the body. When the organs are healthy and strong, ailments and diseases will occur less frequently. We should not allow stress to reduce the volume of the torso, restricting organ function and impairing the heart.

Stress is not always harmful. We sometimes need tension to stimulate us. Positive stress brims with life energy. Many martial artists, athletes, and performers know how to channel stress into high-energy performance. Properly directed stress can truly work in our favor. The ambition to succeed is the feeling of our conscious heart that provides the energy to realize our aspirations.

Negative states of fear, worry, and despondency, on the other hand, are the cause of muscular tension. The muscles of the rib cage contract and pull the diaphragm upward, while the upper arms simultaneously fall against the rib cage. The space available for the organs in the torso diminishes, circulation deteriorates, and hazardous conditions develop that can result in serious heart disease.

Mother Nature has bestowed upon us a metabolic process capable of renewing the organs of the body. Our torso is like the interior of a dishwasher, and the organs are like reusable plates. We must cleanse the organs as frequently as possible, even before toxins begin to accumulate. Regularly cleansing the organs to keep them in optimal condition is our priority.

Happy people are healthier and live longer than unhappy people. When we are happy, the muscles of the rib cage relax. When we are sad, worried, or unhappy, the muscles of the rib cage contract. The limited space in the torso makes it harder for the organs to function.

The muscle-free movements of Tai Chi Chuan arise from releasing and activating the flow of energy, generating a powerful energetic wave through the body while the muscles—particularly those surrounding the arteries—remain relaxed, producing vasodilation. This creates a constant flow of nutrients and oxygen-rich blood throughout the entire vascular system. This powerful internal energy flow extends far beyond organ cleansing; it helps to purify everything in the body.

Relaxing the rib muscles is the best care we can offer our organs, as it enables them to increase the volume of the torso. This promotes the cleansing of the organs so that they can perform their work effectively and helps to keep the heart vital and in peak condition.

The concept of heart disease prevention has its origins in an insight from my teacher, the world-renowned Grandmaster Professor Cheng Man-Ching, who observed, “The organs of cats and dogs are healthier than those of humans, because their organs hang freely in the body as they move about. This helps to lubricate and oxygenate the organs to keep them healthy, in contrast to the unhealthy human organs that often jostle against each other in the body.”

The information I have gathered and researched through my daily practice with students over the past sixty years leads me to this positive conviction: cleansing the organs is the foundation of staying healthy. The analogy of “organ cleansing as a dishwasher” is one I have carried with me for many years.

This article is part of my lifelong dedication to Tai Chi practitioners. The inner practice of Tai Chi Chuan is like cleansing the body from within. Regularly cleansing the organs, cells, arteries, veins, and tissues of the body is of vital importance to the health of the heart. Cleansing through Tai Chi movements can also help to prevent kidney and liver disease, as well as cancer. It is undeniably helpful in reducing other ailments, diseases, and stress.

Daily practice of Tai Chi Chuan, with heart and mind attuned to feeling the flow of energy pulsing through the body, will keep the doctors at bay. Consistent daily practice of these slow movements is particularly helpful in reducing the burden on hospital staff and physicians.

Dutch article: Tai Chi en het voorkomen van hartaandoeningen

4.73MB ∙ PDF file

Download

Download

Colofon:

Written by Yang Style T’ai Chi Ch’uan Grandmaster William C. C. Chen. Original publication: Spring 2015, International Magazine of Tai Chi Chuan, Vol. 39, No. 1. Translation: Ronald de Caluwé, with assistance from Laura Stone. Previously published in TQT Magazine, Vol. 3, No. 10, June 2015.

If you found this article worth reading and (not yet) feel like getting a paid subscription, you can always treat me to a cappuccino!

OK, I'll buy you a cappuccino!

In de loop van de jaren is Grootmeester William C. C. Chen zich steeds blijven ontwikkelen. Zo luidde een uitspraak van hem die ik hem ergens in de jaren 90 hoorde zeggen en niet snel zal vergeten: “After 50 years of practising Tai Chi, I discovered something”. Dan vertelde hij over deze ontdekking en waren we daar de hele dag mee bezig om dat tijdens onze training ook te ontdekken of toe te passen. Het kenmerkt een echte meester: altijd ook leerling blijven!

William Chen was altijd een erg praktisch ingestelde Tai Chi leraar, met veel aandacht voor krijgskunstige toepassingen en boksen. Het onderwerp gezondheid werd niet erg door hem benadrukt. Dat begon wat meer tijdens de jaren plusminus 2012 en later. In 2015 schreef hij onderstaand artikel, dat ik van hem mocht vertalen en waarbij ik hulp kreeg van mijn leraar Master Laura Stone.

Het vertaalde artikel verscheen in “TQT Magazine”, wat inmiddels niet meer bestaat. Ik vond het de moeite om het toch nog een keer openbaar te maken. Voilà:

Tai Chi beoefening en het voorkomen van hartaandoeningen

De belangrijkste stappen bij het voorkomen van hartaandoeningen zijn beweging, tezamen met gezonde voeding, gezonde slaap en gezond denken. Oefeningen helpen om de spieren van de ribbenkast te ontspannen en de organen voldoende ruimte te geven.
Het verbeteren van de smering en zuurstofvoorziening van organen is een van de fundamentele manieren om bacteriën, virussen en toxines (gifstoffen) te verwijderen en levert een bijdrage aan het beter functioneren en aan de gezondheid van alle organen, speciaal voor de vitaliteit van het hart.

Er is niets magisch aan de positieve effecten van de magische kunst van de Tai Chi-beoefening bij hartaandoeningen. Het is eenvoudigweg een kwestie van het ontspannen van de spieren van de ribbenkast, terwijl de armen omhoog drijven en de ellebogen licht naar buiten bewegen om de oksels geopend te houden, waardoor het volume van de torso toeneemt.
Dit helpt de organen om effectief te functioneren, door de vergrote ruimte in de borstholte. Tegelijkertijd geeft een diepe ademhaling ons voldoende zuurstof in het bloed en verwijdert het kooldioxide uit het lichaam, waardoor we lang en in goede gezondheid kunnen leven.
Dit is het primaire doel van het langzame tempo van de bewegingen.

Het synchroniseren van de zachte, langzame bewegingen met een diepe middenrif-ademhaling is een van de beste manieren om hartaandoeningen te voorkomen. Uitademen brengt de zenuwen tot rust en verlicht spierspanning. Wanneer de spieren van de ribbenkast worden ontspannen, drijven de armen omhoog en openen de oksels zich licht. Het resultaat is een toename van het volume van de torso, waardoor de organen meer ruimte krijgen om optimaal te kunnen functioneren.

De diepe middenrif-ademhaling brengt meer zuurstof in de longen dan de normale ademhaling. Meer zuurstofrijk bloed vanuit het hart stimuleert de werking van het immuunsysteem. Hierdoor is het makkelijker voor het lichaam om te ontgiften.
Het is onze bedoeling om het hart goed te laten blijven functioneren.

Het hart is de spil van de organen, die het zuurstofrijke bloed (氣血) door het lichaam pompt. Alle belangrijke facetten van fitheid, gezondheid en het leven zelf zijn afhankelijk van het functioneren van het hart. De organen zijn voor hun goede werking afhankelijk van het hart. Ieder orgaanweefsel en iedere cel in het lichaam is voor een optimaal functioneren afhankelijk van het bloed dat wordt rondgepompt door het hart.

Hoewel emotionele stress een natuurlijk onderdeel van het leven is, zijn de excessieve en aanhoudende zorgen, angsten en somberheid die gepaard gaan met stress zeer schadelijk. Stress leidt tot het samentrekken van de spieren van de ribbenkast. Het middenrif komt omhoog en de armen vallen tegen de ribbenkast. Hierdoor vermindert het volume van de torso, waardoor de bloeddoorstroming van de organen verslechtert en het hart mogelijk overbelast raakt.

Een slechter werkend hart pompt minder zuurstof en voedingsstoffen naar de organen en voert minder afvalstoffen, gifstoffen en kooldioxide af uit het lichaam. Dit leidt onvermijdelijk tot vergiftiging van de weefsels en orgaanfalen. Het resulteert in een aantal hart-dodende aandoeningen.

Hartaandoeningen zijn de voornaamste doodsoorzaak in de VS, met bijna 2000 doden per dag. Ieder jaar krijgen ongeveer 720.000 Amerikanen een hartinfarct. Hiervan zijn er 515.000 die een eerste hartinfarct hebben en 205.000 die eerder een hartinfarct hadden. Een belangrijke oorzaak van hartaandoeningen is overmatige stress van de organen. Een gebrek aan ruimte en slechte circulatie van het hart veroorzaakt ziekten.

Het belang van oefeningen om hartaandoeningen te voorkomen is herhaaldelijk aangetoond door experts uit het veld. Zo vermeldt bijv. de CDC Division for Heart Disease and Stroke Prevention (DHDSP [de Amerikaanse variant van de Hartstichting]) in haar samenvatting van risicofactoren en suggesties dat aanbevolen wordt dat volwassenen wekelijks tweeënhalf uur zouden moeten bewegen.

The Ohio State University Medical Center noemt fitness als een manier om hartaandoeningen te voorkomen. Beweging is een geneesmiddel van de natuur, krachtiger dan welk medicijn dan ook om het menselijke hart en de organen te herstellen en te verjongen.

Dagelijks bewegen is essentieel voor het hart. Onderzoekers zijn tot de conclusie gekomen dat beweging een superieure methode is om ons hart gezond te houden, waarbij aangemerkt wordt dat regelmatige lichte beweging beter is dan korte, intense en meer inspannende oefeningen. Bewegen helpt om overspannen spieren in het lichaam losser te maken, waardoor alles soepeler en efficiënter gaat.

De slow motion van Tai Chi Chuan wordt sterk aanbevolen door artsen. De langzame bewegingen kalmeren het zenuwstelsel en verlichten het overmatig bezig zijn met zorgen, angst en somberheid. De spieren van de ribbenkast ontspannen en het volume van de torso neemt toe, zodat meer ruimte ontstaat en het functioneren van de organen verbetert.

Het vergroten van de ruimte van de torso zorgt voor een beter functioneren van de longen, doordat een volle in- en uitademing mogelijk wordt. Tegelijk drukken de tenen tegen de grond en duwen de vingers tegen de luchtweerstand en ontstaat een krachtige energiestroom in het lichaam. Dit creëert een dynamisch jetstream-golfeffect binnen de torso waardoor verontreiniging van organen weggespoeld kan worden. Dit is vergelijkbaar met de waterstralen in een vaatwasser, die het vuil van de vaat spoelen en het servies weer als nieuw maken en klaar maken om hergebruikt te worden.

Dit geldt ook voor de hersencellen. Dr. Maiken Nedergaar, vooraanstaand neurowetenschapper, legt in “The Power of Sleep” (Alice Prank, Time Magazine, 9-11-’14) uit hoe veranderingen in hersencellen tijdens onze slaap ervoor zorgen dat er meer gelegenheid ontstaat voor de hersen- en ruggemergvloeistof (liquor) om te kunnen stromen. “Het is als een vaatwasser die de afwas afspoelt om het vuil te verwijderen,” schrijft ze.

De Tai Chi bewegingen helpen bij de terugstroom van bloed van de benen naar het hart. Wanneer we langzaam een stap maken, de voet zacht neerzetten, zodat de kuitspieren ontspannen blijven, kan bloed zich in het onderbeen verzamelen. Wanneer we geleidelijk het gewicht verplaatsen van de hiel naar de tenen en de tenen op de grond drukken, pompt de kuitspier het bloed in de richting van het hart, waardoor de bloedaanvoer naar het hart toeneemt.

Dit ondersteunend pompen van bloed door de kuitspier, om bloed naar het hart te laten stromen, is belangrijk voor ons. Onderzoek toont aan dat “het slechts één hartslag kost om het bloed van het hart naar de onderbenen te pompen, maar dat het enkele sterke hartslagen kost om het bloed terug omhoog naar het hart te pompen.”

Het mechanisme van stappen en loslaten in Tai Chi Chuan is erg belangrijk voor het terugstromen van bloed naar het hart, waarbij tegelijk de doorbloeding van de benen verbetert. Deze kuitspierpomp wordt dan ook weleens het tweede hart van het lichaam genoemd.

Artsen adviseren vliegtuigpassagiers om tijdens lange vluchten regelmatig op te staan en wat rond te lopen. Het stimuleert de doorbloeding van de benen, maar zorgt ook voor een gezondere circulatie van de organen in de torso. De krappe stoelen van de hedendaagse commerciële vliegmaatschappijen dwingen de armen tegen de ribbenkast, hetgeen het volume van de torso beperkt en organen dicht opeen comprimeert. Hierdoor kan het hart niet normaal functioneren.

Een goede gezondheid hangt af van de organen in het lichaam. Als de organen gezond en sterk zijn, zullen aandoeningen en ziekten minder vaak voorkomen. We zouden niet moeten toestaan dat stress het volume van de torso reduceert, waardoor de werking van organen beperkt wordt en de hartfunctie verslechtert.

Stress is niet altijd slecht. We hebben soms spanning nodig om ons te stimuleren. Positieve stress barst van de levensenergie. Er zijn veel krijgskunstenaars, sporters en artiesten die weten hoe ze stress kunnen benutten voor een high energy prestatie. In goede banen geleide stress kan echt in ons voordeel werken. De ambitie om te slagen is het gevoel van ons bewuste hart dat de energie geeft onze ambitie te realiseren.

Aan de andere kant zal een negatieve stemming van angst, bezorgdheid en somberheid de oorzaak zijn van spierspanningen. De spieren van de ribbenkast trekken samen en trekken het middenrif op, waarbij tegelijk de bovenarmen tegen de ribbenkast zakken. De ruimte voor de organen in de torso vermindert, waardoor de circulatie verslechtert en zich riskante omstandigheden ontwikkelen die kunnen resulteren in ernstige hartaandoeningen.

Moeder Natuur heeft ons een stofwisselingsproces geschonken dat de organen in het lichaam kan hernieuwen. Onze torso is als het binnenste van een afwasmachine en de organen zijn als herbruikbare borden. We moeten de organen zo vaak mogelijk reinigen, zelfs nog vóór de gifstoffen zich ophopen. Het regelmatig reinigen van de organen om ze in optimale conditie te houden is onze prioriteit.

Gelukkige mensen zijn gezonder en leven langer dan ongelukkige mensen. Wanneer we gelukkig zijn, ontspannen de spieren van de ribbenkast zich. Wanneer we droevig zijn, bezorgd of ongelukkig, zullen de spieren van de ribbenkast samentrekken. De beperkte ruimte in de torso bemoeilijkt het functioneren van de organen.

De spier-vrije bewegingen van Tai Chi Chuan ontstaan door het loslaten en opwekken van de stroom van energie, om zo een krachtige energetische golf in het lichaam te creëren, terwijl de spieren ontspannen, met name die rond de slagaderen, waardoor verwijding van de bloedvaten ontstaat. Hierdoor ontstaat een constante stroom van voedingsstoffen en zuurstofrijk bloed door het gehele vasculaire systeem. Deze krachtige interne energiestroom gaat veel verder dan orgaanreiniging: het helpt alles in het lichaam te zuiveren.

Het ontspannen van de ribspieren is de beste zorg voor onze organen, doordat zij in staat zijn het volume van de torso te vergroten. Dit bevordert de reiniging van de organen, zodat zij hun werk goed kunnen doen, en helpt om het hart vitaal en in tiptop conditie te houden.

Het concept van preventie van hartziekten heeft zijn oorsprong in een inzicht van mijn leraar, de wereldberoemde Grootmeester Prof. Cheng Man-Ching, die opmerkte: “De organen van katten en honden zijn gezonder dan die van mensen, omdat hun organen vrij in het lichaam hangen als zij rondlopen. Dit helpt om de organen te smeren en van zuurstof te voorzien om ze gezond te houden, in contrast met de ongezonde menselijke organen die vaak tegen elkaar botsen in het lichaam.”

De informatie die ik heb verzameld en onderzocht in mijn dagelijkse beoefening met studenten gedurende de laatste 60 jaar, leidt mij naar dit positieve idee: het reinigen van de organen is de basis van gezond blijven. De analogie van “orgaanreiniging als een vaatwasser” draag ik al jaren met me mee.

Dit artikel is een deel van mijn levenslange toewijding aan Tai Chi beoefenaars. De innerlijke beoefening van Tai Chi Chuan is als het inwendig reinigen van het lichaam. Regelmatig reinigen van de organen, cellen, slagaderen, aders en de weefsels van het lichaam is van vitaal belang voor de gezondheid van het hart. Het reinigen door de Tai Chi bewegingen kan ook helpen om nier- en leveraandoeningen te voorkomen, alsmede kanker. Het is ontegenzeggelijk behulpzaam in het verminderen van andere kwalen, ziekten en stress.

Het dagelijks beoefenen van Tai Chi Chuan, met hart en geest bij het voelen van de energiestroom die door het lichaam golft, zal de dokters buiten de deur houden. Het consequent en dagelijks beoefenen van deze langzame bewegingen is bijzonder behulpzaam voor het verminderen van de overbelasting van ziekenhuispersoneel en dokters.

Tai Chi en het voorkomen van hartaandoeningen

4.73MB ∙ PDF file

Download

Download

Colofon:
Geschreven door Yang Stijl T'ai Chi Ch’uan Grootmeester William C. C. Chen.

Oorspronkelijke publicatie: Lente 2015, in International Magazine of Tai Chi Chuan, vol. 39, No.1.
Vertaling: Ronald de Caluwé, met hulp van Laura Stone.
Verscheen in het toenmalige TQT Tijdschrift, jaargang 3, nr. 10, juni 2015.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

In the final session of a mindfulness or compassion training, there is always attention for what comes next. Because once you’re on your own after eight weeks of intensive practice, choices have to be made. Recently I wrote about how you might continue after your training. This piece is about a very common stumbling block in meditation.

When practice stalls

Eventually every practitioner encounters it: meditation quietly slips into the background for a while. A busy period at work, worries at home, a trip away—there are plenty of reasons why practice falls by the wayside. Or perhaps simply a break after all those weeks of training.

For me, the practice dip very often falls in the holiday season. And that’s where I learned an important lesson.

Good intentions

When I first felt, years ago, that meditation was truly something for me—that I was benefiting from it and that it had found a permanent place in my life—I wanted to hold onto that feeling at all costs. So I resolved to take my meditation cushion on holiday. So I wouldn’t lose ‘the feeling.’

At that time we went every year to the island of Ameland in our old caravan. A wonderful island, with plenty of time to read and meditate. The cushion was the first thing packed when we loaded the caravan.

Three weeks later, when we got home, it was the last thing to come back out.

Lost everything?

It had been an incredible holiday, as it almost always is on the Wadden Islands. Wonderfully relaxed, books read, hours enjoyed on the beach and at various terraces and beach pavilions. But meditate? Not once.

Despite the lovely holiday, I felt genuinely disappointed. A familiar inner voice made itself heard: now I’ve lost everything, I’ll have to start from scratch; it was all for nothing.

I heard similar things from former participants I spoke with afterward: once the motivation is gone, there’s no point anymore. Too late. You might as well stop. And then comes the self-criticism: Useless. You can’t even keep that up.

When I recognized that in myself, I finally understood just how powerful that mechanism is.

But wait a moment…

Because—what is meditation actually about? What is the essence that all those famous teachers whose books I had studied keep pointing to?

Is meditation really an achievement you build up and can then lose again? Do past results guarantee future ones?

No—meditation is precisely about sitting down each time as if it were the first time. That is precisely the beginner’s mind we want to cultivate. When that truly landed for me, I realized nothing had been lost, and a weight lifted from my shoulders.

What do you actually lose when your practice stalls for a while? And is there a better option than simply starting again, picking up where you left off? No—more than that: it was always the only option you ever had: just begin again.

Make music

If you haven’t played the piano for a while—a metaphor I like to use, and one I’ll work out fully in an article someday—your fingers may feel a little stiff. There may be resistance to lifting the lid again. You might conclude that there’s no point anymore. But you wouldn’t throw away years of piano lessons, would you?

A pianist sits down and plays. And soon notices that the stiffness fades, often sooner than expected. After enough practice, the music lives in you; you pick it up quickly again—your fingers seem to know it too.

Meditation works no differently. You can stop, or you can simply begin again. Whether the last time was yesterday or three months ago. That is the heart of it: beginning again, always. Without seeking a result, without expecting progress, without demanding calm or a quiet mind. And then being surprised to find that the meditation is still there in you.

Welcome back

So: if your practice has lost its momentum and you’re suffering under the illusion that it’s too late—rest assured. You can let go of the self-criticism and simply begin again. Just as every other practitioner does every day, including those whose practice just happens not to have lapsed right now.

In meditation, there is always another chance. With every breath, even.

Or, as the Sufi mystic Rumi wrote:

Come, come, whoever you are!
Wanderer, worshipper, lover of leaving.
It doesn’t matter.

This is not a caravan of despair.

Come, come.
Even if you have broken your vows a thousand times.
Come,
come again,
come!

If you found this article worth reading and (not yet) feel like getting a paid subscription, you can always treat me to a cappuccino!

OK, I'll buy you a cappuccino!

In de laatste bijeenkomst van een mindfulness- of compassietraining is er altijd aandacht voor wat daarna komt. Want als je na acht weken intensief oefenen op jezelf bent aangewezen, zijn er keuzes te maken. Recent schreef ik over hoe je verder zou kunnen gaan na je training. Nu gaat het over een veelvoorkomende hobbel bij het mediteren.

Als de beoefening stokt

Vroeg of laat krijgt iedere beoefenaar ermee te maken: het mediteren raakt een tijdje op de achtergrond. Een drukke periode op het werk, zorgen thuis, een reis – er zijn genoeg redenen waarom het mediteren er even bij inschiet. Of misschien gewoon even een break na al die weken oefenen.
Bij mij zit de oefendip heel vaak in de vakantieperiode. En daar heb ik ook een belangrijke les geleerd.

Goede voornemens

Toen ik jaren geleden voor het eerst het gevoel had dat mediteren echt iets voor me was, dat ik er baat bij had en dat het een vaste plek in mijn leven had gekregen, wilde ik dat gevoel koste wat kost behouden. En dus nam ik me voor mijn meditatiekussen mee te nemen op vakantie. Zodat ik ‘het gevoel’ niet kwijt zou raken.

We gingen in die periode jaarlijks met onze oude caravan naar Ameland. Een heerlijk eiland en tijd genoeg om te lezen en mediteren. Het kussen ging als eerste de caravan in bij het inpakken.
Drie weken later, bij thuiskomst, kwam het als laatste weer naar buiten.

Alles kwijt?

Het was een heerlijke vakantie geweest, zoals eigenlijk altijd op de Wadden. Lekker ontspannen, boeken gelezen, genoten op het strand en op verschillende terrasjes en strandpaviljoens. Maar gemediteerd? Niet één keer.

Ondanks de fijne vakantie baalde ik flink. Een vertrouwd stemmetje liet zich horen: nu ben ik alles kwijt, kan ik weer van voren af aan beginnen, was het allemaal voor niets.

Ik hoorde soortgelijke geluiden ook wel eens van voormalige deelnemers die ik later sprak: als de klad er eenmaal in zit, heeft het geen zin meer. Te laat. Je kunt er beter mee stoppen. En dan ook nog de zelfkritiek: Prutser. Zelfs dát kun je niet volhouden.

Toen ik dat bij mezelf herkende, begreep ik pas goed hoe sterk dat mechanisme is.

Maar wacht even …

Want, waar gáát mediteren eigenlijk over? Wat is nu de essentie waar al die beroemde meesters wier boeken ik had bestudeerd het over hebben?
Is mediteren echt een prestatie die je levert, opbouwt en weer kunt verliezen? Geven in het verleden behaalde resultaten een garantie voor de toekomst?

Nee, mediteren is juist iedere keer opnieuw gaan zitten, alsof het de eerste keer is. Dat is precies de beginners-mind die we willen cultiveren. Toen dat tot me doordrong, besefte ik dat er niets verloren was en viel er een last van mijn schouders.

Wat verlies je eigenlijk als je beoefening een tijdje stokt? En is er een betere optie dan gewoon weer te beginnen, verder te gaan waar je gebleven was? Nee, sterker nog: het was altijd al de enige optie die je had: gewoon weer opnieuw beginnen.

Maak muziek

Als je een tijdje geen piano speelt – een metafoor die ik graag gebruik en die ik wel eens een keer helemaal zal uitwerken in een artikel – kunnen je vingers wat stijver zijn. Er kan weerstand zijn om de klep weer open te doen. Je kunt dan concluderen dat het geen zin meer heeft. Maar dan gooi je toch niet jaren pianoles weg?

Een pianist gaat zitten en speelt. En merkt al snel dat de stijfheid verdwijnt, vaak eerder dan verwacht. Na voldoende oefening zit de muziek in je; je pikt het snel weer op, ook je vingers lijken het te weten.

Mediteren werkt niet anders. Je kunt stoppen, of je kunt gewoon opnieuw beginnen. Of de vorige keer nu gisteren was of drie maanden geleden. Dat is de kern: steeds opnieuw beginnen. Zonder resultaat te verlangen, zonder progressie te verwachten, zonder ontspanning of rust in je hoofd te eisen. En je dan laten verrassen dat het mediteren nog steeds in je zit.

Welkom terug

Dus: als je beoefening wat in het slop zit en je lijdt aan de illusie dat het nu te laat is, wees gerust. Je kunt de zelfkritiek loslaten en gewoon opnieuw beginnen. Net zoals iedere andere beoefenaar elke dag doet, ook degene wiens praktijk toevallig even niet versloft is.

In de meditatie is er altijd een herkansing. Elke ademhaling zelfs.

Of zoals de Soefi mysticus Rumi schreef:

Kom, kom, wie je ook bent!
Zwerver, gelovige, wegloper.
Het maakt niet uit.

Dit is geen karavaan van wanhoop.

Kom, kom.
Ook al heb je duizend maal
je gelofte verbroken.
Kom,
kom nogmaals,
kom!

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

There is something paradoxical about meditation: the more you think about it, the further you drift from its essence.

Most people who sit on a meditation cushion for the first time arrive with an expectation. Sometimes that expectation is “relaxation,” sometimes something like “coming back to yourself,” and sometimes “silence”—inner silence. All of that sounds perfectly fitting and adequate, and yet there tends to be an underlying assumption that the brain has a kind of volume knob that you can turn down to zero once you master the right technique.

But the brain “thinks” otherwise. Thoughts simply arise—whether you want them to or not. You might conclude that you’re doing it wrong, but you could also “see” them as evidence that you are alive. The real question is not how to stop your thoughts, but what you “do” in the moment you notice them. That moment is brief, almost invisible; before you “know” it, it has passed. You were briefly caught up in a thought, and now you’re back. That is the entire “work.” Not an empty head, but that fraction of a second in which you return—without fuss, or at least without judgment about the fuss.

Sharon Salzberg calls this a different relationship with thoughts. The word “relationship” deserves attention. It implies that there are two parties who don’t always agree. That can be true of you and your thoughts as well. You don’t have to like your thoughts. You don’t have to believe them either. They are there, they come and they go, they move—and you can be the one who watches, who “registers” them as “things” that exist and with which you need do nothing.

There is, then, a difference between being inside a thought and seeing a thought. The first is what many people consider normal, and in that state they are likely to merge with their thoughts entirely. There is no longer a thought and someone in whom that thought exists—instead, you become the thought; you are the worry about tomorrow, you are the replay of yesterday’s conversation. Seeing a thought asks nothing more than a small measure of distance. The distance that brings clarity. In ACT therapy, the term “defusion” has been coined for this—a felicitous find: becoming disentangled from thoughts.

The space that Salzberg speaks of, which she describes as both peace and freedom, is not something you need to “create.” It is more that you uncover it—because it was already there. Beneath the layers of interpretations, judgments, reactivity, and stories that the thinking mind continuously produces, there is something that simply … is. Without drama or fuss, simply present.

For some people, this is a startling discovery in meditation: that stillness is not reached by overcoming thought but by no longer being completely swept away by it. As I sometimes say, it’s not about being free from thoughts but about becoming free with your thoughts.

You don’t need to be a good meditator. In fact, that’s not really possible. All you need to do is begin—and when you’ve drifted away, which will often happen, simply begin again. That’s it. Beginning again and again. That is where you find peace and freedom.

If you found this article worth reading and (not yet) feel like getting a paid subscription, you can always treat me to a cappuccino!

OK, I'll buy you a cappuccino!

Een tijdje geleden maakte ik deze opname in een mindfulnessgroep. In de derde les (van 8) maken we een begin met mindful bewegen in de vorm van liggende yoga-oefeningen. De opname is best goed gelukt; de bijgeluiden van de groep zijn minimaal, nergens storend.

Lekker 34 minuten mindful bewegen!
Ik voeg ook de afbeelding bij uit het mindfulness werkboek, zodat je de houdingen die we “maken” kunt zien en hopelijk wat makkelijker mee kunt doen.

Oefen met zachtheid!

Read more

A new wave of messages has recently surfaced, claiming that polyvagal theory (PVT) has been scientifically debunked. The trigger is an article by Paul Grossman titled Why the Polyvagal Theory Is Untenable. Despite an adequate response from Stephen Porges, the piece has left a number of therapists and psychologists in doubt. But when you place the criticism alongside the theory itself, a striking pattern emerges: Grossman is once again—and still—largely arguing against a version of PVT that its founder, Stephen Porges, never actually described.

Alongside the work I am doing on several in-depth articles on the subject, I came across a video by Justin Sunseri this week in which he clearly explains several key points. I decided to write a summary about it.

The Vagal Paradox: Two Different Questions

Polyvagal theory begins with a neurological puzzle that Stephen Porges called the vagal paradox. His question was concrete: how can one and the same nerve—the vagus nerve—be both life-protecting and life-threatening? If RSA (respiratory sinus arrhythmia) is understood as a marker of healthy vagal regulation, how do we explain that other vagal responses—such as bradycardia (a slow heart rate) and apnea (cessation of breathing) in premature infants—are associated with life-threatening dysregulation? This paradox formed the basis for Porges’ hypothesis that the vagal system is divided into distinct functional units.

Grossman reformulates this question and turns it into a measurement problem: RSA is simply an imprecise measure of vagal cardiac tone, and that explains the apparent contradiction. But in doing so, he answers a different question than the one Porges was asking. Porges was not asking whether RSA is a reliable measurement instrument. He was asking why the same nerve produces opposing survival outcomes. That is a neurobiological question, not a methodological one.

This distinction matters. The vagal paradox was the driving force behind Porges’ research into the brainstem, which ultimately led to the identification of two anatomically distinct vagal pathways arising from different brainstem nuclei and serving fundamentally different functions. Grossman does not address the vagal paradox in the form Porges posed it, nor does he engage with the anatomical distinction between different vagal circuits that Porges proposed as its explanation.

RSA as a Measurement Tool, Not a Foundation

A large part of Grossman’s article is devoted to the shortcomings of RSA as an index of vagal cardiac tone. If RSA is unreliable, the reasoning seems to go, then the entire theoretical edifice of PVT collapses. But this misrepresents what Porges himself has written about RSA.

In a 2023 publication, Porges explicitly states that RSA is a window onto the function of the ventral vagus—a measurement tool for testing polyvagal-informed hypotheses—but not a foundation of the theory itself. The comparison to a thermometer is illuminating here: if a fever thermometer measures inaccurately under certain conditions, it does not follow that fever as a criterion for infection is untenable. Criticism of the instrument does not touch the underlying reality it is trying to measure.

Grossman cites the relevant 2023 article by Porges. He is therefore aware of it. Why he nonetheless treats RSA as the pivot around which the entire theory turns remains unclear.

Freeze and Shutdown: Two Different States

Another point of criticism concerns the relationship between bradycardia and the freeze response. Grossman argues that bradycardia does not occur during freeze and uses this as an argument against the theory. But in polyvagal theory, freeze and shutdown are described as two distinct states.

Shutdown is a dorsal vagal response: a limp, passive collapse—think of a mouse going limp in a cat’s mouth. Bradycardia fits within this as a physiological response. Freeze, by contrast, is a combined state: immobility resulting from the simultaneous activation of the dorsal vagal system and the sympathetic nervous system. The body is still, but internally under high tension—comparable to a panic attack in which someone freezes. In that combined state of activation, bradycardia is precisely what one would not expect.

So bradycardia does indeed not occur during freeze—exactly as both Grossman and PVT assert.

Admittedly, the terminology around freeze, shutdown, and collapse is not always consistent in the literature; this is an area where confusion regularly arises. Grossman does not make this distinction either, which considerably weakens his argument on this point.

Myelinated Nerves in Non-Mammals

Grossman points to research showing that non-mammals—sharks, fish, and reptiles—also possess fast-acting myelinated nerves capable of directly influencing heart rate. His conclusion: if this anatomy is not exclusive to mammals, it cannot represent a special mammalian innovation for social engagement.

But polyvagal theory never claimed otherwise. Porges has clarified this point repeatedly: the theory is not about whether fast-acting vagal nerves are exclusive to mammals. It is about the evolutionary relocation of the brainstem nucleus from which those nerves originate. In mammals, a so-called ventral shift is described: an evolutionary reorganization of vagal control, in which—alongside the older projections from the nucleus dorsalis motorius (hence the dorsal vagus)—a prominent role emerges for vagal pathways originating in the nucleus ambiguus, located more ventrally in the brainstem (hence the ventral vagus).

This organization is functionally crucial, because the nucleus ambiguus is closely connected to nuclei involved in facial expression, vocalization, and auditory processing. This gives rise to an integrated system in which cardiac regulation and social communication are intertwined. That is the evolutionary claim of PVT—not that fast vagal nerves are uniquely mammalian.

Social Behavior in Reptiles

Grossman notes that modern reptiles display far more complex social behavior than was long assumed: long-term pair bonding, shared parental care, and social learning. As an argument against polyvagal theory, this misses the mark—and Porges has responded accordingly.

PVT is not concerned with the social behavior of modern reptiles as such, but with the specific evolutionary transition from a common extinct ancestor to mammals. Whatever modern reptiles have developed since then follows a separate evolutionary trajectory. To the extent that similarities in social behavior exist, these can be understood as examples of convergent evolution, in which comparable behaviors arise via different underlying biological systems.

Moreover, the theory describes a very specific integration: the coupling of cardiac regulation to facial expression, voice, and hearing, such that social signals—a warm tone of voice, eye contact, a smile—can bring about physiological calming in others (co-regulation). That is something quite different from the social behavior Grossman describes in reptiles.

For Whom Did Grossman Write His Article?

Beyond the substantive objections, something about the article’s design stands out. The abstract and introduction are explicitly directed at therapists and other practitioners who use PVT in their work. The final three of the twelve conclusions address psychology and treatment and encourage care professionals to abandon the theory.

That is remarkable, because the article contains no new arguments against PVT. Grossman is repeating positions he has been publishing for years, to which Porges has responded on multiple occasions. The article presents itself in scientific terms while simultaneously targeting readers who do not systematically follow the primary literature.

That makes it harmful to a fair assessment of PVT: those unfamiliar with the theory’s original formulations have little basis for evaluating the criticism on its merits. The gap between what Grossman argues against and what Porges actually claims only becomes visible when you place theory and critique side by side. The effect is already apparent: therapists and various popular psychology channels have adopted the conclusions without checking whether the criticism described actually corresponds to the theory.

Since this is not the first time Grossman has applied this strategy, it is difficult to characterize it as an innocent mistake.

Work to Be Done

That does not mean Grossman has no valid points. The question of how ventral vagal activity can be measured reliably remains open, even setting aside RSA as a foundation of the theory. The phylogenetic claims—concerning the evolutionary reorganization of vagal circuits in the transition to mammals—are plausible but less robustly supported than the anatomical part of the theory. And the terminology around freeze, shutdown and collapse is not always consistent within the PVT community itself, which complicates comparative research. These are real issues, and they deserve more serious attention than they have so far received.

Conclusion

Scientific criticism is valuable, and polyvagal theory is not immune to questions or refinement. There are legitimate debates about the degree to which RSA is useful as a proxy for ventral vagal activity, about how robust the evolutionary claims are, and about the precise anatomical boundaries of the social engagement system.

But Grossman’s article is largely not about any of that. It argues against a vagal paradox that Porges never formulated, treats RSA as a foundation that Porges himself has explicitly relativized, conflates freeze with shutdown, and misses the evolutionary core of the theory concerning the nucleus ambiguus. When you place the sources side by side, it becomes clear that the heart of the criticism does not connect with the heart of the theory.

Polyvagal theory is not dead. It is the subject of an ongoing scientific debate, and that is precisely where it belongs—only, that debate ought to concern different questions than the ones Grossman is asking.

If you found this article worth reading and (not yet) feel like getting a paid subscription, you can always treat me to a cappuccino!

OK, I'll buy you a cappuccino!

Er is iets paradoxaals aan de hand met meditatie: hoe meer je erover nadenkt, hoe verder je van de essentie verwijderd raakt.

De meeste mensen die voor het eerst op een meditatiekussen gaan zitten, hebben een verwachting. Soms is dat ‘ontspanning’, soms iets als ‘bij jezelf komen’ en soms ook ‘stilte’; innerlijke stilte. Dat klinkt allemaal best passend en adequaat, en tegelijk lijkt er een idee te zijn dat het brein een soort volumeknop heeft die je op nul kunt zetten als je de juiste techniek beheerst.

Maar dat brein ‘denkt’ daar anders over. Gedachten komen gewoon op; of je nu wilt of niet. Dan kun je denken dat je het niet goed doet, maar je kunt ze ook ‘zien’ als een bewijs dat je leeft. De vraag is echt niet hoe je gedachten stopt, maar wat je ‘doet’ in het moment dat je ze opmerkt. Dat moment is kort, bijna onzichtbaar; voor je het ‘weet’ is het voorbij. Je was even bij de gedachte, en nu ben je er weer. Dat is het hele ‘werk’. Niet een leeg hoofd (of leeghoofd?), maar die fractie van een seconde waarin je terugkeert; zonder poespas, of dan toch zonder oordeel over de poespas.

Sharon Salzberg noemt dat een andere relatie met gedachten. Het woord ‘relatie’ verdient aandacht. Het impliceert dat er twee partijen zijn die het niet altijd met elkaar eens zijn. Dat kan ook met jou en je gedachten het geval zijn. Je hoeft je gedachten niet leuk te vinden. Je hoeft ze ook niet te geloven. Ze zijn er, ze komen en ze gaan, bewegen, en jij kan degene zijn die kijkt, die ze ‘registreert’ als ‘dingen’ die er zijn en waar je niets mee hoeft.

Er is dus een verschil tussen in een gedachte zitten en een gedachte zien. Het eerste is wat veel mensen normaal vinden, waarna de kans groot is dat ze met de gedachten gaan samenvallen. Er is dan geen gedachte en iemand waar die gedachte in is, maar je wordt de gedachte, je bent de zorg over morgen, je bent de herhaling van het gesprek van gisteren.
Een gedachte zien vraagt niets anders dan een klein stukje afstand. De afstand die helderheid geeft. In de ACT therapie heeft men daar het woord ‘defusie’ voor gevonden; een mooie vondst: loskomen van gedachten.

Die ruimte waar Salzberg over spreekt en die ze omschrijft als zowel vrede als vrijheid, is niet iets wat je hoeft te ‘maken’. Het is meer dat je hem blootlegt, want hij was er al; onder de laag van interpretaties, oordelen, reactiviteit en verhalen die het denken voortdurend produceert, is er iets dat gewoon ... is. Zonder drama en poespas, gewoon aanwezig.

Soms is dat voor mensen een schokkende ontdekking bij het mediteren: dat de rust niet bereikt wordt door het denken te overwinnen, maar door er niet meer volledig door meegesleurd te worden. Zoals ik weleens zeg: het gaat er niet om dat je vrij bent van gedachten, maar dat je vrij wordt met je gedachten.

Je hoeft geen goede mediteerder te zijn. Dat kán eigenlijk niet eens. Je hoeft alleen maar te beginnen, en als je afgedwaald bent – wat je vaak zult zijn – simpelweg opnieuw te beginnen.
Dat is het. Steeds opnieuw beginnen. Daar vind je vrede en vrijheid.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Recent duikt er opnieuw een golf van berichten op die beweren dat de polyvagaaltheorie (PVT) wetenschappelijk is afgeschreven. De aanleiding is een artikel van Paul Grossman, getiteld Why the Polyvagal Theory is Untenable. Het stuk heeft – ondanks een adequate respons van Stephen Porges – bij een aantal therapeuten en psychologen tot twijfel geleid. Maar wie de kritiek naast de theorie zelf legt, stuit op een opvallend patroon: Grossman bestrijdt alweer en nog steeds voor het grootste deel een versie van de PVT die grondlegger Stephen Porges zelf nooit heeft beschreven.

Naast het feit dat ik zelf bezig ben met enkele verdiepende artikelen hierover, kwam ik van de week een filmpje tegen van Justin Sunseri, waarin hij adequaat een aantal zaken uitlegt. Ik besloot er een vertaalde samenvatting van te maken.

De vagale paradox: twee verschillende vragen

De polyvagaaltheorie begint bij een neurologische puzzel die Stephen Porges de vagale paradox noemde. Zijn vraag was concreet: hoe kan één en dezelfde zenuw – de nervus vagus – zowel levensbeschermend als levensgevaarlijk zijn? Als RSA (respiratoire sinusaritmie) wordt opgevat als een marker van gezonde vagale regulatie, hoe valt dan te verklaren dat andere vagale responsen – zoals bradycardie (= trage hartslag) en apneu (= ademstilstand) bij prematuren (= te vroeg geborenen) – juist met levensbedreigende ontregeling samenhangen? Deze paradox vormde de basis voor Porges’ hypothese dat het vagale systeem in verschillende functionele eenheden verdeeld (= gedifferentieerd) is.

Grossman herformuleert deze vraag en maakt er een meetprobleem van: RSA is gewoon een onnauwkeurige maatstaf voor vagale harttonus, en dat verklaart de schijnbare tegenstrijdigheid. Maar daarmee beantwoordt hij een andere vraag dan Porges stelde. Porges vroeg niet of RSA een betrouwbaar meetinstrument is. Hij vroeg waarom dezelfde zenuw tegengestelde overlevingsuitkomsten produceert. Dat is een neurobiologische vraag, geen methodologische.

Dit onderscheid is van belang. De vagale paradox was de drijvende kracht achter Porges’ onderzoek naar de hersenstam, wat uiteindelijk leidde tot de ontdekking van twee anatomisch gescheiden vagale banen die vanuit verschillende hersenstamkernen ontspringen en fundamenteel verschillende functies hebben. Grossman adresseert de vagale paradox niet in de vorm waarin Porges haar stelt, en gaat evenmin in op het door Porges voorgestelde anatomische onderscheid tussen verschillende vagale circuits als verklaring.

RSA als meetinstrument, niet als fundament

Een groot deel van Grossmans artikel is gewijd aan de tekortkomingen van RSA als index van vagale harttonus. Als RSA onbetrouwbaar is, zo lijkt de redenering, dan valt het hele theoretische gebouw van de PVT om. Maar dit miskent wat Porges zelf over RSA heeft geschreven.

In een publicatie uit 2023 stelt Porges expliciet dat RSA een venster is op de functie van de ventrale vagus – een meetinstrument om polyvagaal-geïnformeerde hypothesen te toetsen – maar geen fundament van de theorie zelf. De vergelijking met een thermometer is hier verhelderend: als een koortsthermometer onnauwkeurig meet onder bepaalde omstandigheden, volgt daaruit niet dat koorts als criterium voor infectie onhoudbaar is. Kritiek op het instrument raakt niet de onderliggende werkelijkheid die het probeert te meten.

Grossman citeert het bewuste 2023-artikel van Porges. Hij is er dus van op de hoogte. Waarom hij desondanks RSA behandelt als de spil waar de hele theorie om draait, blijft onduidelijk.

Freeze en shutdown: twee verschillende toestanden

Een ander punt van kritiek betreft de relatie tussen bradycardie en de bevriezingsrespons. Grossman stelt dat er bij freeze geen bradycardie optreedt, en gebruikt dit als argument tegen de theorie. Maar in de polyvagaaltheorie worden freeze en shutdown als twee verschillende toestanden beschreven.

Shutdown is een dorsaal-vagale respons: een slappe, passieve ineenstorting – denk aan het dood-veinzen van een muis in de bek van een kat. Bradycardie past daarbinnen als fysiologische respons. Freeze daarentegen is een gecombineerde toestand: immobiliteit door gelijktijdige activatie van het dorsale vagale systeem én het sympathische systeem. Het lichaam staat stil maar staat intern onder hoogspanning – vergelijkbaar met een paniekaanval waarbij iemand verstijft. Bij die gecombineerde activatie is een bradycardie juist níét te verwachten.

Dus bij freeze treedt inderdaad geen bradycardie op, precies zoals Grossman én de PVT stellen.

Toegegeven: de terminologie rond freeze en shutdown is in de literatuur niet altijd consistent; dit is een punt waar regelmatig verwarring ontstaat. Ook Grossman maakt dit onderscheid niet, wat zijn redenering op dit punt behoorlijk verzwakt.

Gemyeliniseerde zenuwen bij niet-zoogdieren

Grossman wijst op onderzoek waaruit blijkt dat ook niet-zoogdieren – haaien, vissen, reptielen – beschikken over snelwerkende gemyeliniseerde zenuwen die de hartslag direct kunnen beïnvloeden. Zijn conclusie: als deze anatomie niet exclusief is voor zoogdieren, kan ze ook geen bijzondere zoogdierinnovatie voor sociale betrokkenheid zijn.

Maar de polyvagaaltheorie stelt dat ook helemaal niet. Porges heeft dit punt herhaaldelijk verduidelijkt: de theorie draait niet om de vraag of snelwerkende vagale zenuwen exclusief zijn voor zoogdieren. Het gaat om de evolutionaire verplaatsing van de hersenstamkern waaruit die zenuwen ontspringen. Bij zoogdieren wordt een zogenaamde ventrale verschuiving beschreven: een evolutionaire herorganisatie van vagale controle, waarbij naast de oudere projecties vanuit de nucleus dorsalis motorius (vandaar dorsale vagus) een prominente rol ontstaat voor vagale banen die ontspringen in de nucleus ambiguus, meer ventraal (voilà, de ventrale vagus) in de hersenstam.

Deze organisatie is functioneel cruciaal, omdat de nucleus ambiguus nauw verbonden is met kernen die betrokken zijn bij gezichtsexpressie, vocalisatie (= stemgebruik) en auditieve verwerking (= gevoeligheid voor geluid). Zo ontstaat een geïntegreerd systeem waarin hartregulatie en sociale communicatie met elkaar samenhangen. Dat is de evolutionaire claim van de PVT – niet dat snelle vagale zenuwen uniek zoogdierlijk zijn.

Sociaal gedrag bij reptielen

Grossman merkt op dat moderne reptielen veel complexer sociaal gedrag vertonen dan lang werd aangenomen: langdurige paarbinding, gezamenlijke ouderlijke zorg, sociaal leren. Als argument tegen de polyvagaaltheorie mist dit zijn doel, en Porges heeft dat ook zo beantwoord.

De PVT is niet geïnteresseerd in het sociale gedrag van moderne reptielen als zodanig, maar in de specifieke evolutionaire overgang van gemeenschappelijke uitgestorven voorouders naar zoogdieren. Wat moderne reptielen sindsdien hebben ontwikkeld, volgt een afzonderlijk evolutionair traject. Voor zover er overeenkomsten zijn in sociaal gedrag, kunnen die worden opgevat als voorbeelden van convergente evolutie, waarbij vergelijkbare gedragingen via verschillende onderliggende biologische systemen tot stand komen.

Bovendien beschrijft de theorie een zeer specifieke integratie: de koppeling van hartregulatie aan gezichtsexpressie, stem en gehoor, waardoor sociale signalen als een warme stemklank, oogcontact of glimlach fysiologische kalmering bij anderen kunnen bewerkstelligen (co-regulatie). Dat is iets anders dan het sociale gedrag dat Grossman beschrijft bij reptielen.

Voor wie heeft Grossman zijn artikel geschreven?

Los van de inhoudelijke bezwaren valt iets op aan de opzet van het artikel. Abstract en inleiding richten zich expliciet op therapeuten en andere hulpverleners die de PVT in hun praktijk gebruiken. De drie laatste van de twaalf conclusies gaan over psychologie en behandeling, en moedigen zorgprofessionals aan de theorie te verlaten.

Dat is opmerkelijk, want het artikel bevat geen nieuwe argumenten tegen de PVT. Grossman herhaalt standpunten die hij al jaren publiceert, en waarop Porges meerdere malen heeft gereageerd. Het artikel presenteert zich in wetenschappelijke termen, maar lijkt tegelijkertijd gericht op lezers die de primaire literatuur niet systematisch volgen.

Dat maakt het schadelijk voor een eerlijke beoordeling van de PVT: wie de oorspronkelijke formuleringen van de theorie niet kent, heeft weinig houvast om de kritiek inhoudelijk te beoordelen. De kloof tussen wat Grossman bestrijdt en wat Porges daadwerkelijk beweert, wordt alleen zichtbaar als je theorie en kritiek naast elkaar legt. Het effect is inmiddels zichtbaar: therapeuten en verschillende populaire psychologiekanalen hebben de conclusies overgenomen zonder te toetsen of de beschreven kritiek en de theorie overeenkomen.

Aangezien dit niet de eerste keer is dat Grossman deze strategie toepast, is het lastig dit als een onschuldige vergissing te kenschetsen.

Werk aan de winkel

Dat betekent niet dat Grossman nergens een punt heeft. De vraag hoe ventrale vagale activiteit betrouwbaar gemeten kan worden, blijft open, ook zonder dat RSA een fundament van de theorie is. De fylogenetische claims – over de evolutionaire herorganisatie van vagale circuits bij de overgang naar zoogdieren – zijn plausibel, maar minder stevig onderbouwd dan het anatomische deel van de theorie. En de terminologie rond freeze, shutdown en collapse is binnen de PVT-gemeenschap zelf niet altijd consistent, wat vergelijkend onderzoek bemoeilijkt. Dat zijn reële kwesties, en ze verdienen serieuzere aandacht dan ze tot nu toe hebben gekregen.

Conclusie

Wetenschappelijke kritiek is waardevol, en de polyvagaaltheorie is niet immuun voor vragen of verbetering. Er zijn legitieme debatten over de mate waarin RSA als proxy voor ventrale vagale activiteit bruikbaar is, over de vraag hoe robuust de evolutionaire claims zijn, en over de precieze anatomische grenzen van het sociale betrokkenheidssysteem.

Maar Grossmans artikel gaat daar grotendeels niet over. Het bestrijdt een vagale paradox die Porges nooit formuleerde, behandelt RSA als een fundament dat Porges zelf expliciet heeft gerelativeerd, verwart freeze met shutdown, en mist het evolutionaire kernpunt van de theorie over de nucleus ambiguus. Wie de bronnen naast elkaar legt, ziet dat de kern van de kritiek niet aansluit op de kern van de theorie.

De polyvagaaltheorie is niet dood. Ze is onderwerp van een lopend wetenschappelijk debat, en dat is precies waar ze hoort te zijn; alleen zou dat debat over andere vragen moeten gaan dan degene die Grossman stelt.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Inleiding

Als je je vinger op je pols legt en je hartslag voelt, lijkt het meestal alsof je hart in een mooi regelmatig ritme klopt; als een metronoom: tiktak, tiktak, tiktak. Maar schijn bedriegt, want bij nauwkeurige meting blijkt dat de tijd tussen opeenvolgende hartslagen voortdurend varieert, met fracties van seconden; soms voelbaar, vaak niet. Dit natuurlijke versnellen en vertragen van je hartslag wordt hartslagvariabiliteit genoemd, Heart Rate Variability in het Engels, afgekort HRV.

Het ligt voor de hand om het Engelse Heart Rate Variability te vertalen met hartritmevariabiliteit, en het zou ook nog mooi zijn met het oog op de afkorting HRV, maar dat zou om twee redenen niet kloppen. Ten eerste is de vertaling van het Engelse rate niet ritme, maar hoeveelheid, in de zin van ‘aantal per tijdseenheid’, dus frequentie. Daarom is de beste vertaling van heart rate → hartslagfrequentie (of korter: hartslag). Ten tweede is het van belang om te beseffen dat het echt niet het ritme is dat varieert, maar de frequentie. Van een variabel hartritme worden cardiologen blij, want dan is er iets te behandelen 🤪. Bekende hartritmevariaties, die zelfs stoornissen kunnen worden, zijn boezemfibrilleren en extrasystolen.

Dus het Engelse HRV moeten we in het Nederlands vertalen met hartslagvariabiliteit. Ik blijf de afkorting HRV gebruiken, en dan refereer ik dus aan de Engelse term. Dat doe ik omdat ik me wil voegen naar het gangbare taalgebruik. Probeer maar te zoeken op HSV, dan krijg je weinig zinvolle respons of vooral HRV-resultaten1.

OK, terug naar HRV!
Lange tijd werd deze variabiliteit gezien als ruis, als iets storends dat je moest wegfilteren om de “echte” informatie te ontdekken. Maar in de afgelopen decennia is HRV uitgegroeid tot een belangrijke en veelbelovende biomarker in de gezondheidswetenschappen. Het blijkt namelijk dat deze variabiliteit helemaal geen storing is, maar een signaal dat een beeld geeft van de flexibiliteit en veerkracht van je autonome zenuwstelsel, het deel van je zenuwstelsel dat onbewust al je belangrijke levensfuncties reguleert.

In dit artikel neem ik je mee in de wereld van HRV: wat het is, hoe het ontstaat, wat het betekent voor je gezondheid, en hoe het kan helpen bij het begrijpen van stress, trauma, veerkracht en welzijn. Voor geïnteresseerden in de polyvagaaltheorie is het van belang om inzicht in HRV te hebben en het verschil met RSA 😳 te kennen (waarover binnenkort een Relaxicon-onderwerp verschijnt).

Wat is Heart Rate Variability?

De basis: van hartslag naar hartslagvariabiliteit

Je hartslag of hartfrequentie wordt uitgedrukt in slagen per minuut, bijvoorbeeld zestig, zeventig of tachtig slagen per minuut bij een rustende volwassene. Dit getal suggereert een vaste, constante frequentie. Maar als je zou inzoomen op de tijd tussen individuele hartslagen, zou je zien dat deze tijd voortdurend fluctueert, ook als de mate van activiteit niet verandert.

Stel, je hartslag is gemiddeld zestig slagen per minuut. Dat betekent gemiddeld één hartslag per seconde. In werkelijkheid fluctueert deze timing continu: de eerste hartslag volgt na 0,95 seconden, de tweede na 1,02 seconden, de derde na 0,98 seconden, de vierde na 1,05 seconden. Deze kleine verschillen, deze variabiliteit, vormen samen je HRV.

De golf van je hartritme

Als je deze variaties in de tijd uitzet op een grafiek, zie je een golvend patroon ontstaan. Het hart versnelt en vertraagt voortdurend, vaak synchroon met je ademhaling: tijdens inademing versnelt je hartslag lichtjes, tijdens uitademing vertraagt je hartslag weer. Deze ritmische op-en-neer beweging is geen toeval. Het weerspiegelt de voortdurende dialoog tussen je hart en je hersenstam en wordt gemedieerd (= gereguleerd, gestuurd) door het autonome zenuwstelsel.

Het autonome zenuwstelsel: de onzichtbare dirigent

Om HRV te begrijpen, moeten we eerst kennismaken met het autonome zenuwstelsel, het systeem dat automatisch, buiten je bewuste wil om, je levensfuncties reguleert: je hartslag, ademhaling, spijsvertering, bloeddruk, lichaamstemperatuur en nog veel meer.

Twee hoofdspelers en een derde, minder bekende

Het autonome zenuwstelsel bestaat uit twee hoofdtakken die vaak in tegengestelde richting werken. Het sympathische zenuwstelsel bereidt je lichaam voor op actie; denk aan werken, sporten of de vecht-of-vluchtreactie. Het verhoogt je hartslag, versnelt je ademhaling, verwijdt je pupillen, verhoogt je bloeddruk en mobiliseert energie. Dit systeem wordt geactiveerd bij inspanning, stress, opwinding, gevaar of uitdaging.

Daarnaast werkt het parasympathische zenuwstelsel als tegenwicht. Het ondersteunt rust, herstel en spijsvertering: de rust-en-herstelmodus. Dit systeem verlaagt je hartslag, verdiept en vertraagt je ademhaling, bevordert spijsvertering, ondersteunt herstel en groei, en conserveert energie. De belangrijkste zenuw van dit systeem is de nervus vagus (Latijn voor “zwervende zenuw”), die van je hersenstam naar beneden loopt2 en vele organen innerveert (= “voorziet van zenuwvezels”, of “stuurt zenuwsignalen naar”), waaronder je hart.

De polyvagaaltheorie (Porges, 1994) onderscheidt binnen het parasympathische systeem twee functioneel verschillende vagale paden. De zogenaamde ventrale vagus bestaat uit gemyeliniseerde (= “geïsoleerde”) vezels, die zorgen voor snelle, flexibele hartregulatie en die daarnaast sociale betrokkenheid ondersteunen. De dorsale vagus bestaat uit ongemyeliniseerde vezels, die vooral spijsvertering en metabolisme (= stofwisseling) reguleren en onder extreme stress verstarring/immobilisatie kunnen ondersteunen. Voor HRV is vooral de ventrale vagus relevant, omdat deze snelle, beat-to-beat modulatie van de hartslag mogelijk maakt.

Een delicate balans, of liever: een flexibele dans

Vroeger dacht men dat het autonome zenuwstelsel werkte als een simpele weegschaal: meer sympathisch betekent automatisch minder parasympathisch, en vice versa. Maar de werkelijkheid is complexer en genuanceerder. Het autonome zenuwstelsel functioneert meer als een orkest met meerdere instrumenten die samen een dynamische compositie spelen. Afhankelijk van de context – ben je aan het sporten, aan het mediteren, in gesprek, aan het eten, gestrest of ontspannen – verschuift de balans voortdurend. En precies die flexibiliteit, die voortdurende aanpassing, is wat HRV meet.

Mechanismen achter de variatie

Ademhaling: de primaire dirigent

De belangrijkste bron van HRV is je ademhaling. Dit fenomeen heet Respiratoire Sinus Aritmie (Respiratory Sinus Arrhythmia in het Engels, afgekort als RSA), en het werkt als volgt. Tijdens inademing expandeert je borstkas en daalt de druk in je borstkas. Dit trekt meer bloed naar je hart (verhoogde veneuze return). Tegelijkertijd signaleert je hersenstam: “We hebben meer bloed, we kunnen sneller pompen.” Je vaguszenuw vermindert tijdelijk zijn remmende invloed op je hart, waardoor je hartslag lichtjes versnelt.

Tijdens uitademing ontspant je borstkas en normaliseert de druk. Minder bloed stroomt terug naar het hart. Je hersenstam signaleert: “We kunnen rustiger aan doen.” Je vaguszenuw hervat zijn remmende werking en je hartslag vertraagt weer. Deze ademhalingsgekoppelde hartritme-oscillatie (= schommeling, pendelen) is zo belangrijk dat ze een eigen naam heeft gekregen: RSA. Meer hierover vind je in het binnenkort te verschijnen aparte Relaxicon-artikel over RSA.

Waarom is dit nuttig? Dit zorgt voor een efficiënte koppeling tussen je ademhaling (zuurstofopname) en je hartslag (zuurstoftransport). Het is een prachtig voorbeeld van hoe je lichaam voortdurend optimaliseert.

De baroreflex: bloeddrukregulatie

Je lichaam heeft sensoren (zogenaamde baroreceptoren [baro = druk]) in de wanden van je grote bloedvaten (vooral in je halsslagaders en aortaboog) die voortdurend je bloeddruk monitoren. Als je bloeddruk stijgt, registreren deze sensoren dat en sturen ze een signaal naar je hersenstam. Je hersenstam activeert vervolgens de vaguszenuw en je hartslag daalt (om de bloeddruk te verlagen). Omgekeerd versnelt je hartslag bij dalende bloeddruk.

Deze baroreflex werkt op een iets langzamere cyclus dan ademhaling (ongeveer elke zeven tot tien seconden) en draagt bij aan de low-frequency component van HRV. Je zou kunnen zeggen: een tweede, minder opvallend ritme.
Het is een feedbacksysteem dat helpt om je bloeddruk binnen veilige grenzen te houden.

Thermische regulatie, hormonale invloeden en meer

Je lichaamstemperatuur schommelt subtiel gedurende de dag en wordt beïnvloed door beweging en inspanning, omgevingstemperatuur, dag-nachtritme en emotionele toestand. Deze variaties vragen om aanpassingen in je doorbloeding en hartslag, wat bijdraagt aan very-low-frequency-variaties in HRV; een derde ritme dus3.

Ook hormonen zoals adrenaline, cortisol en andere signalen uit je endocriene systeem beïnvloeden je hartslag op de wat langere termijn. Deze werken langzamer dan zenuwsignalen, maar dragen bij aan de baseline-verschuivingen in HRV.

Tenslotte beïnvloeden ook je mentale en emotionele toestand de HRV. Angst, woede en stress leiden tot verhoogde sympathische activiteit en verlaagde HRV. Rust, veiligheid en verbinding verhogen de parasympathische activiteit en daarmee HRV. Aandacht en concentratie verlagen HRV tijdelijk (mentale inspanning), terwijl ontspanning en meditatie HRV verhogen.

Wat zegt HRV over je gezondheid?

HRV als spiegel van autonome flexibiliteit

De kern van wat HRV onthult, is autonome flexibiliteit: het vermogen van je lichaam – en dan specifiek het autonome zenuwstelsel – om soepel en passend te reageren op wisselende eisen. Een hoge HRV suggereert dat je autonome zenuwstelsel veerkrachtig en adaptief is: het kan schakelen tussen rust en activiteit, tussen focus en ontspanning, tussen inspanning en herstel.

Hoge HRV wordt geassocieerd met betere cardiovasculaire (= hart en bloedvaten) gezondheid, goede fysieke fitheid, effectievere stressregulatie, betere emotieregulatie, grotere psychologische veerkracht (resilience), sneller herstel na inspanning, een gezonder metabool profiel (bloedsuiker, cholesterol), en een lager risico op hart- en vaatziekten.

Lage HRV wordt geassocieerd met verhoogd risico op hart- en vaatziekten, chronische stress en burn-out, angst en depressie, PTSS en trauma, diabetes en metabool syndroom, chronische ontstekingen, slechte slaapkwaliteit en verminderd herstelvermogen.

HRV meten en beoordelen

De gouden standaard: ECG

De meest nauwkeurige manier om HRV te meten is via een elektrocardiogram of ECG. Dit registreert de elektrische activiteit van je hart met hoge precisie. De zogenaamde R-piek in het ECG-signaal (de hoogste uitslag) markeert elke hartslag. De tijd tussen twee opeenvolgende R-pieken heet de R-R interval of inter-beat interval. HRV-analyse berekent de variabiliteit in deze R-R intervallen, zie de blauwe pijlen hieronder4.

Het heeft geen zin om een analyse te doen van een paar seconden, want daarin zijn er maar enkele hartslagen en daaruit kun je geen variabiliteit bepalen. De typische meetduur varieert van kortetermijn metingen van vijf tot tien minuten (voor acute metingen; ook het ECG hierboven is te kort) tot langetermijn metingen van vierentwintig uur (Holter-monitoring, voor klinische doeleinden).

Moderne alternatieven: wearables en apps

De laatste jaren zijn er talloze draagbare apparaten op de markt gekomen die HRV kunnen meten. Hartslagmeters met borstsensor (zoals Polar of Garmin) schijnen best nauwkeurig te zijn, omdat ze werken met elektrische signalen, vergelijkbaar met die van een ECG. Smartwatches met optische sensoren (zoals Apple Watch of Fitbit) gebruiken licht om je hartslag te meten via je pols. Deze zijn veel minder nauwkeurig dan borstsensoren, maar vaak voldoende voor het volgen van trends. Er zijn ook smartphone-apps die via de camera je hartslag registreren door lichtschommelingen in je vinger te meten, maar de kwaliteit van deze apps varieert sterk. Tenslotte zijn er dedicated HRV-devices zoals de Inner Balance van HeartMath.

Voor betrouwbare metingen is consistentie van belang. Meet bij voorkeur elke dag op hetzelfde moment, in dezelfde houding (liggen of rustig zitten), en onder vergelijkbare omstandigheden. Veel experts adviseren om 's ochtends, vlak na het wakker worden, te meten, omdat dan externe invloeden minimaal zijn: je hebt nog niet gegeten, geen cafeïne gedronken en (hopelijk) geen stress of inspanning gehad. Hierdoor reflecteert je meting vooral je baseline-autonome staat. Maar als 's ochtends niet haalbaar is, kun je ook een ander vast moment kiezen, bijvoorbeeld voor het avondeten of voor het slapengaan, zolang je dit consistent toepast.

Verschillende manieren om variabiliteit te beschrijven

HRV kan op verschillende manieren worden uitgedrukt. De meest gebruikte methoden zijn zogenaamde tijdsdomein-metingen en frequentiedomein-metingen.

Tijdsdomein-metingen: simpel en direct

Deze metingen beschrijven de variabiliteit in tijd, zonder verdere wiskundige transformaties. Er zijn drie veelvoorkomende manieren waarop dan geteld kan worden. Dat zijn achtereenvolgens:

1. SDNN (Standard Deviation of NN intervals) is de standaarddeviatie van alle R-R intervallen en geeft een globaal beeld van totale HRV.

2. RMSSD (Root Mean Square of Successive Differences) meet de variabiliteit tussen opeenvolgende hartslagen.

3. pNN50 (percentage of NN intervals differing by >50ms) geeft het percentage van opeenvolgende hartslagen die meer dan vijftig milliseconden verschillen.

Het voordeel van tijdsdomein-metingen is dat ze eenvoudig te begrijpen zijn, minder vatbaar voor technische artefacten, en goed bruikbaar voor dagelijkse tracking. Omdat het hele verhaal nogal technisch is, ga ik over deze meet- en telmethode in deze voetnoot5 de diepte in.

Frequentiedomein-metingen: de componenten gescheiden

Via een zogenaamde spectraalanalyse (een wiskundige techniek gebaseerd op Fourier-transformatie) kan HRV worden opgesplitst in verschillende frequentiebanden. Dit toont vervolgens de verschillende bronnen van variabiliteit (zie ook hierboven, bij Mechanismen achter de variatie). In deze voetnoot6 leg ik dat uit, als je er technisch in geïnteresseerd bent.

Het voordeel van frequentiedomein-metingen is dat ze verschillende bronnen van variabiliteit kunnen onderscheiden en nuttig zijn voor onderzoek naar specifieke mechanismen. Maar ze zijn complexer en vatbaarder voor meetfouten.

Wat is een “goede” HRV?

Er is geen universeel getal dat “goed” of “slecht” is. HRV hangt af van leeftijd (HRV daalt met het ouder worden), fitheid (sporters hebben meestal hogere HRV), geslacht (mannen hebben vaak iets hogere HRV dan vrouwen), genetica (erfelijke verschillen bestaan), context (rust, slaap, activiteit, stress) en gezondheid (chronische ziekten verlagen HRV).

Belangrijker dan absolute waarden zijn trends over tijd. Is je HRV aan het stijgen of dalen? Hoe snel komt je HRV terug na inspanning of stress? Reageert je HRV flexibel op veranderende omstandigheden?

Dan heb ik toch enkele waarden voor je op een rijtje gezet:
Hoger is meestal beter, maar het gaat dan vooral om hoog voor jóu.

Een paar grove richtwaarden (voor de veelgebruikte maat RMSSD):
< 20 ms → laag (vaak stress, vermoeidheid, ontregeling)
20–40 ms → gemiddeld
40–70 ms → goed
70+ ms → zeer goed (vaak bij fitte, goed gereguleerde mensen)

Maar let op: een stabiele HRV van 35 die goed past bij jouw lichaam is “gezonder” dan een grillige HRV van 60. Als je het simpel wilt houden, kun je zeggen dat je HRV goed is als:

• hij redelijk stabiel is,

• hij past bij jouw leeftijd en conditie,

• hij daalt bij stress en weer herstelt,

• jij je over het algemeen energiek en veerkrachtig voelt.

HRV verbeteren: wat kun je doen?

Het goede nieuws is dat je HRV niet in steen gebeiteld is. Je kunt het beïnvloeden door je leefstijl aan te passen. Een kleine greep uit de mogelijkheden:

Regelmatige beweging, maar met mate

Matige aerobe training zoals wandelen, fietsen of zwemmen, drie tot vijf keer per week, werkt goed. Ook intervaltraining (afwisselend intensief en rustig) is effectief. Yoga, Tai Chi en Qigong combineren beweging, ademhaling en mindfulness. Let wel op: overtraining heeft een tegengesteld effect. Herstel is even belangrijk als training.

Ademhalingsoefeningen

Langzaam en diep ademhalen is een van de meest directe manieren om HRV te verhogen. Een langzame ademhaling (vijf tot zes ademhalingen per minuut) stimuleert de nervus vagus. Een langere uitademing dan inademing activeert het parasympathische systeem en verhoogt direct de RSA-component van HRV.

Een eenvoudige oefening: adem vier tot vijf seconden in door je neus, adem zes tot acht seconden uit door je neus of mond, herhaal dit vijf tot tien minuten, en doe dit dagelijks. Geavanceerde methoden omvatten HRV-biofeedback (adem op je “resonantiefrequentie” met visuele feedback, meestal rond zes ademhalingen per minuut) en coherente ademhaling (HeartMath-methode).

Mindfulness en meditatie

Meditatieve praktijken zijn effectief bewezen om HRV te verhogen. Mindfulness-meditatie richt zich op aandacht voor het moment zonder oordeel. Compassie-meditatie cultiveert positieve gevoelens. Regelmatige meditatie van bijvoorbeeld twintig minuten per dag kan HRV structureel verhogen. Al na enkele weken is een merkbaar effect te zien.

Slaaphygiëne

Optimaliseer je slaap door een regelmatig slaapritme aan te houden (zelfde bed- en opsta-tijd), zeven tot negen uur per nacht te slapen, en voor een donkere, koele slaapkamer te zorgen (zestien tot negentien graden Celsius is ideaal). Vermijd schermen één tot twee uur voor bedtijd (blauw licht remt melatonine). Drink geen cafeïne na twee uur ’s middags en vermijd alcohol (dit verstoort diepe slaap).

Sociale verbinding en co-regulatie

Positieve sociale interacties verhogen de HRV. Breng tijd door met geliefden en vrienden, zoek fysiek contact (knuffelen, aanraking) en onderneem samen ontspannende activiteiten. Ons autonome zenuwstelsel kan co-reguleren (“afstemmen”) met dat van anderen. In veilige, verbonden interacties kunnen beide personen een verhoogde HRV ervaren. Dit is een kernprincipe uit de polyvagaaltheorie.

Groene omgeving

Tijd doorbrengen in de natuur verhoogt de HRV, verlaagt stresshormonen (cortisol) en verbetert de stemming. Wandelen in bos of park, of tuinieren, allemaal goed! Zelfs uitzicht hebben op groen is al helpend.

Muziek en geluid

Rustgevende muziek kan de HRV verhogen. Denk aan langzame, harmonische muziek (zestig tot tachtig beats per minuut), natuurgeluiden (golven, regen, bos), of binaural beats (omstreden, maar sommige mensen ervaren effect).

Net zo belangrijk: vermijd wat HRV schaadt

Om dweilen met de kraan open te vermijden, is het handig om chronische stress uit je leven te bannen (zoek hulp, train mindfulness, pas werkbelasting aan), evenals roken, alcohol, langdurig zitten (sta elk uur even op, beweeg), slaaptekort en junkfood.

HRV en de polyvagaaltheorie

De polyvagaaltheorie biedt een interessant neurobiologisch kader om HRV te begrijpen binnen een evolutionair en relationeel perspectief. Hierbij is vooral de RSA-component van belang, waarover ik de komende tijd meer zal schrijven.

Toekomstperspectieven

Het veld van HRV-onderzoek groeit snel. Door continue HRV-monitoring kunnen interventies op maat worden aangeboden. Just-in-time interventies zijn mogelijk, waarbij een app een ademhalingsoefening stuurt als de HRV daalt. Personalized coaching via AI analyseert HRV-patronen en geeft gepersonaliseerd advies.

HRV wordt steeds vaker gecombineerd met andere biomarkers zoals slaapfasen (via EEG of accelerometer), activiteitenniveau (via bewegingssensoren), huidgeleiding (electrodermal activity), lichaamstemperatuur en bloedsuiker (bij diabetici). Dit geeft een multi-dimensionaal beeld van de fysiologische gezondheid.

HRV kan een rol spelen in vroege detectie van cardiovasculaire risico’s, burn-out en overbelasting en van depressie (de HRV daalt vaak vóór symptomen verschijnen).

HRV-biofeedback wordt steeds toegankelijker via apps met real-time feedback, VR-omgevingen die reageren op HRV, en games die je leren je autonome staat te reguleren.

Actuele onderzoeksrichtingen omvatten HRV en het immuunsysteem, HRV en het darmmicrobioom, HRV en neuroplasticiteit, en HRV bij neurodiversiteit (autisme, ADHD).

Conclusie

Heart Rate Variability of Hartslagvariabiliteit is meer dan een technische meting: het is een venster op de veerkracht van je systeem, een spiegel van je autonome flexibiliteit, en een biomarker van welzijn en gezondheid.

Een hoge HRV duidt op een adaptief, veerkrachtig systeem dat kan schakelen tussen rust en actie, tussen herstel en prestatie, tussen verbinding en focus. Het weerspiegelt je vermogen om te reageren op een dynamische, veeleisende wereld zonder vast te lopen in rigiditeit of uitputting.

Het is fijn dat je HRV niet vastligt. Door bewuste keuzes (regelmatige beweging, gezonde slaap, ademhalingsoefeningen, zinvolle sociale verbindingen, mindfulness) kun je je HRV positief beïnvloeden en daarmee je gezondheid ondersteunen.

Het omgaan met HRV vraagt om nuance en context. Het is geen wondermiddel, geen vervanging voor professionele zorg, en geen absoluut getal dat “succes” of “falen” definieert. Het is meer een kompas dan een bestemming; een hulpmiddel om jezelf beter te leren kennen, patronen te herkennen en om op je pad naar welzijn te kunnen navigeren.

In een tijd waarin stress, burn-out en chronische ziekten toenemen, biedt HRV een wetenschappelijk gefundeerde, toegankelijke manier om preventief te werken aan gezondheid. Het nodigt uit tot zelfonderzoek, zelfredzaamheid en zelfcompassie en tot het erkennen dat ons lichaam voortdurend met ons communiceert, als we maar leren luisteren.

Bronnen

Een niet-complete lijst van geraadpleegde bronnen:

Porges, S.W. (1995). Orienting in a defensive world: Mammalian modifications of our evolutionary heritage. Psychophysiology, 32(4), 301-318.

Porges, S.W. (2007). The polyvagal perspective. Biological Psychology, 74(2), 116-143.

Grossman, P., & Taylor, E.W. (2007). Toward understanding respiratory sinus arrhythmia: Relations to cardiac vagal tone, evolution and biobehavioral functions. Biological Psychology, 74(2), 263-285.

Porges, S.W. (2023). The Vagal Paradox: A Polyvagal Solution. Comprehensive Psychoneuroendocrinology, 16, 100200.

Shaffer, F., & Ginsberg, J.P. (2017). An Overview of Heart Rate Variability Metrics and Norms. Frontiers in Public Health, 5, 258.

Thayer, J.F., & Lane, R.D. (2009). Claude Bernard and the heart-brain connection: Further elaboration of a model of neurovisceral integration. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 33(2), 81-88.

Dit artikel maakt deel uit van het Relaxicon op RelaxMore.net.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

Oefening baart kunst

Regelmatig hoorden deelnemers mij tijdens hun mindfulness- of compassietraining zeggen: “Oefening baart kunst”. Meestal er nog achteraan: “En niet oefenen baart helemaal niets”. Jon Kabat-Zinn zei het op zijn manier: “You don’t have to like it, just do it”. Dat klinkt misschien dreigend, maar gelukkig wordt de soep niet zo heet gegeten als hij wordt opgediend.

Na 8 weken

In de laatste les van de online mindfulnesstraining is er ruim aandacht voor tips en trucs over het voortzetten van de beoefening ná de training. Dit wordt aangeraden om meerdere redenen: het is prettig om te doen (zeker als je je eigen oefening mag kiezen; zie verderop) en het is een belangrijke en gezonde manier van zelfzorg. Van tijd tot tijd even verstillen en uit de maalstroom van het dagelijkse gedoe stappen. Tevens een uitstekende burn-outpreventie.

Daarbij is het van belang te beseffen dat na een 8-weekse training het trainingsproces nog niet is afgelopen. Na 8 weken heb je de gereedschappen om zelf verder te kunnen trainen, maar de training zelf is nog niet af. Ik had iets soortgelijks bij het gaan trainen in een sportschool: na een week of 4 kon ik mezelf redden met de toestellen en had ik geen begeleiding en instructie meer nodig. Maar mijn kracht en conditie waren nog niet op peil; ik ging (en ga nog steeds) door met trainen. Zo is het ook met meditatie en mindfulness.

Tips en trucs

Hoe kun je op een verstandige en haalbare manier de mindfulness- of aandachttraining onderhouden? Ik bespreek hieronder een aantal van de mogelijkheden die ook in de achtste les aan de orde komen. Aanvullen mag in de comments of via de e-mail.

Voor jezelf de training herhalen

Iedere deelnemer aan de online mindfulnesstraining houdt toegang tot de online leeromgeving, waarin alle teksten in lees- en printbare vorm staan en waar ik ook nog eens alle teksten ingesproken heb. Daarnaast vind je daar natuurlijk de meditatieoefeningen. Deze zijn te downloaden en kunnen dus levenslang gebruikt worden.

Dus wat let je om vandaag opnieuw met les 1 van de training te beginnen? Speciaal voor dat doel heb ik een “reset-knop” ingebouwd, waarmee je in één keer de hele training kunt resetten op nul, alsof je hem nog niet eerder hebt gedaan. De teksten zijn niet ingewikkeld, maar prettig en inspirerend om te lezen. Wat ik zelf ook ervaarde, is dat je bij herlezing weer nieuwe dingen ontdekt en dat teksten meer (of ineens wel) “binnenkomen”.

Ik weet van een aantal cursisten dat zij meerdere malen hun training opnieuw hebben gedaan. Af en toe ontvang ik een bericht van een ex-deelnemer die meedeed in de tijd dat ik nog live-groepstrainingen gaf en die de cd’s kwijt is. Dit betekent ten eerste dat het jaren geleden is dat deze persoon deelnam, want ik gebruik al meer dan 10 jaar geen cd’s meer. Ten tweede, en veel belangrijker: een heel mooi teken dat de beoefening weer opgepakt wordt!

Laat me direct een misverstand de wereld uit helpen: iedereen heeft wel eens een ‘dip’ in het oefenen, dat geeft niets. Je kunt het altijd opnieuw oppakken; de mindfulness- of compassiebeoefening is nooit weggegooid. Wat dat betreft is mindfulness trainen net als leren fietsen. Ook al fiets je tien jaar niet, je kunt het nog. Je fiets heeft waarschijnlijk een onderhoudsbeurtje nodig, maar daarna fiets je weer zo weg!
Welkom op de Veerkrachttraining dus 😉.

Online meditatie-uurtjes

Ik heb jarenlang bijna iedere maand een online meditatie-uur verzorgd; een maandelijks moment waarop je welkom was om online in een groep te oefenen, om met eventuele vragen terecht te kunnen en om nieuwe inspiratie op te doen. Hiermee ga ik later dit jaar weer beginnen!

Als je abonnee bent op RelaxMore.net, blijf je op de hoogte.

Aandachtig bewegen

Lessen volgen in Tai Chi of Qigong is een prima manier om de training in zorgzame aandacht en compassie voort te zetten, in een belangrijke én praktisch toepasbare vorm.
Belangrijk omdat:

1. stress voornamelijk in het lichaam zit, ook als je voor je gevoel “alleen maar” een druk hoofd hebt;

2. het lichaam zich in de loop van de tijd tal van ongezonde beweegpatronen heeft ingeprent;

3. het leerzaam is om te ontdekken wat het effect is op gedachten en gevoel van een bepaalde beweging of van bewegen met een veel zachtere en aandachtiger kwaliteit;

4. je leert binnen je grenzen te bewegen, je lichaam dus minder te overbelasten en tóch krachtig te zijn;

5. aandachtig bewegen verzachting geeft in het lichaam, waardoor de adem vrijer kan stromen en via deze weg ook meer rust in de geest geeft;

6. bewegen volgens de Tai Chi en Qigong principes traint voornamelijk de pezen en bindweefsels, die veel belangrijker zijn voor onze veerkracht (letterlijk en figuurlijk) dan spieren;

7. Tai Chi en Qigong hebben talloze andere gezondheidsvoordelen.

Tai Chi en Qigong zijn in het leven toepasbaar. Zo doen we in de Tai Chi les af en toe partneroefeningen waarbij we letterlijk gaan ontdekken hoe we omgaan met druk die op ons uitgeoefend wordt, of waar we onderzoeken hoe we een ander moeiteloos en zonder strijd in beweging kunnen krijgen. Leuke en speelse oefeningen, die daarnaast direct vertaalbaar zijn naar het dagelijks leven.

Toegenomen lichaamsbewustzijn maakt dat je je sneller bewust bent van het opbouwen van spanning en kunt kiezen daar anders mee om te gaan dan je patroon is.

Andere MP3’s of apps

De hedendaagse technologie brengt ons natuurlijk niet alleen maar stress en ongemak. Er zijn ook apps die ondersteunend zijn. Ondergetekende heeft een bijdrage geleverd aan dé Mindfulness App (of via Google play).
Ook Insight Timer is een mooie app waar ik een aantal meditaties heb geplaatst.

Lezen

Tijdens de training raad ik meestal af om meer te lezen over mindfulness. Oefenen is veel belangrijker.

Ná de training kan lezen echter zeer inspirerend zijn om verder te oefenen. Hier is mijn persoonlijke favoriet:

Mindfulness, in de maalstroom van je leven, van Edel Maex. Korte hoofdstukjes, mooie taal, to-the-point. Veel meer heb je niet nodig (en nee, ik heb geen aandelen). Andere boekentips zijn welkom in de comments.

Aandacht in andere activiteiten

Een oefening is ook maar een oefening. In de mindfulnesstraining is het aantal en de diversiteit van de oefeningen beperkt en dat heeft ook een trainingsdoel. Maar feitelijk kan iedere activiteit met zorgzame aandacht gedaan worden. Dat is goed om je te realiseren, omdat je dan eigenlijk altijd wel een meditatievorm kunt vinden die bij je past. Ik merk regelmatig dat deelnemers na een mindfulnesstraining toe zijn aan andere meditatievormen. Helemaal prima, en dan komen de mindfulness-audio’s ook vanzelf wel weer een keer uit de virtuele kast.

Een aantal activiteiten die heel goed mindful gedaan kunnen worden – of die niet niet-mindful gedaan kunnen worden 🤪 – en die ik steevast noem, zijn:

1. wandelen (aandachtig lopen, in contact zijn met de buitenlucht en [hopelijk ook] de natuur, ademen);

2. zingen in een koor of muziek maken met anderen (luisteren naar anderen én naar jezelf, werken met adem, genieten);

3. alleen zingen of musiceren (luisteren naar jezelf, werken met adem, experimenteren, genieten);

4. sporten (bewegen, luisteren naar je lichaam, verstandig[er] omgaan met grenzen);

5. iedere andere vorm van creativiteit die bij je past. Mensen denken soms dat ze niet creatief zijn, maar ook dat kun je oefenen. Het kan echt een mooie ontdekkingsreis zijn.

Daarnaast is er één activiteit waar het beslist de moeite loont om mindfulness en compassie in de praktijk te brengen, namelijk: je leven. Boodschappen doen, gras maaien, e-mailen. Met je familie en vrienden omgaan, vakantie vieren, grenzen trekken, tv kijken (of wat minder) en andere schermtijd.

Alleen of niet?

Ik heb zelf jarenlang alleen gemediteerd. Iedere avond ging ik naar boven en zat dan een half uur op m’n meditatiekussen stil te wezen, mijn geloken blik zacht rustend op de overgang van de vloer naar de kast. Ging prima hoor, maar eigenlijk raad ik het niemand aan om dit als enige meditatievorm te doen. Het is veel inspirerender en leerzamer om minstens af en toe met anderen te mediteren.

Samenvattend

Ook al heb je in je mindfulness- of compassietraining een aantal ‘formele’ meditatietechnieken geoefend, de kunst is om het daarnaast mee te nemen het echte leven in en oefenvormen te vinden die ondersteunend zijn.

Laat je in je keuze niet beperken door je verwachtingen of door te denken dat alleen de oefeningen uit de training geschikt zijn. Laat nieuwsgierigheid en plezier belangrijke leidraden zijn bij het maken van keuzes.

Heb je nog vragen of suggesties?
Laat in de comments hieronder van je horen...

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!

In a compelling interview, Dr. Bessel van der Kolk—one of the most influential psychiatrists of our time—shares his insights on trauma and its lasting effects on body, brain, and mind. His work, expressed most powerfully in the bestseller The Body Keeps the Score, has transformed the way the world understands psychological distress and trauma. Rather than viewing trauma as a mental problem, he emphasizes that it is above all a bodily and relational wound—a disruption in the way we experience ourselves and others.

The interview—with the populist title “The Body Trauma Expert: This Eye Movement Trick Can Fix Your Trauma! The Body Keeps the Score!”—runs for two hours. It was well worth watching, and I have written this summary article about it—though it has grown rather long—with a link to the interview at the bottom.

Trauma Is Not a Memory, But a Reliving

One of Van der Kolk’s most striking claims is that trauma does not unfold only in the mind but literally becomes lodged in the body. It is not a bad memory but an experience that is relived over and over again as if it is happening in the here and now. This is visible in brain scans: when people re-experience a traumatic event, the rational part of the brain shuts down while the emotional networks become overactive. The sense of time dissolves. What factually belongs to the past feels as though it is happening now.

This also explains why talking about trauma does not always help. “Trauma is a speechless terror,” says Van der Kolk. “You cannot reason people out of their pain, because in that moment their brain is not functioning rationally.” This makes traditional approaches like cognitive behavioral therapy often insufficient. They focus on ‘correcting’ thought patterns, while trauma disrupts the neurological structures that lie far beneath conscious thought.

The Impact of Early Childhood

In his clinical practice, Van der Kolk sees time and again how devastating childhood trauma can be—and how common it is. Around 90% of his patients struggle with the consequences of a difficult childhood. But trauma need not always have been visible or violent. The deepest scars often arise from neglect, belittlement, or the feeling of being unwanted. Children who are consistently made to feel they are not relevant develop a fundamental sense of unsafety. “You become how you are seen,” he says. “If no one really sees you, you essentially do not exist.”

It is precisely these so-called ‘small-t ’traumas’—critical remarks, subtle rejections, emotional absence—that embed themselves deep within identity. Children often draw the conclusion that something is wrong with themselves because their environment has taught them this implicitly or explicitly. That self-image travels with them into adulthood. So these ‘small-t traumas’ are not so small after all…

The Body as Gateway to Healing

Because trauma affects the body so fundamentally, Van der Kolk has advocated for body-oriented therapies for decades. Qigong, dance, massage, and theatre—these are not alternative whims, he argues, but direct pathways to help the body rediscover itself as a safe place. Many people with trauma have (unconsciously) left their body because feeling was too painful. Recovery begins with daring to be present again in one’s own body.

EMDR

EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) has also proven remarkably effective. By combining the reliving of a trauma with back-and-forth eye movements, the brain is enabled to recognize the experience as ‘past’ rather than ‘present.’ Van der Kolk calls EMDR his “gateway drug” into the world of effective treatments—a first step that taught him trauma can indeed be transformed, provided you work at the right level. In the interview he gives a brief demonstration with the host.

What Happens in the Brain During EMDR?

During an EMDR session, a person consciously brings a traumatic memory to mind, including the images, feelings, sounds, and physical sensations associated with it. At the same time, the eyes follow a rhythmically moving object—often the therapist’s fingers or a light—from left to right. This bilateral stimulation activates brain pathways that are not normally active simultaneously.

Van der Kolk explains that these eye movements likely activate certain networks between the temporoparietal junction (the area where we locate our ‘self’ in time and space) and the insula (the center of bodily awareness). This enables the brain to stop experiencing the memory as ‘present’ and to classify it as something that happened in the past.

“Your brain is able to say, ‘Oh, this is what happened to me, but that happened in the past.”

This is essential: trauma is not a memory but a re-living. In the moment of traumatic activation, the brain makes no distinction between then and now. EMDR appears to help restore this distinction by literally moving the brain across the midline—from left to right hemisphere.

Van der Kolk’s own research confirmed the effectiveness: in 78% of adults with single-incident trauma (such as assault or a car accident), EMDR led to complete symptom relief. Complex childhood traumas are more stubborn, but even there EMDR can be a powerful tool, provided it is embedded within a broader, safe therapeutic relationship.

The Body Knows the Way to Healing

That the body and movement are central to trauma recovery became even clearer to Van der Kolk during a visit to China in the 1990s. The country was just emerging from the Cultural Revolution—a period of suppression, violence, and collective silence. In conversations with residents, he was struck by how little people openly spoke about what had happened. Regarding the Tiananmen protest, for example, people simply said, “That never happened.”

And yet he saw something different in the public parks: hundreds of people practicing Tai Chi and qigong together each morning. Slow, flowing movements. Body and breath in a rhythm. No words. No explanations. But something is working deeply on the nervous system.

For Van der Kolk, this was a revelation. “This is how they survive,” he thought. Where the West focuses on talking, analyzing, and taking medication, he discovered a different gateway to recovery: regulation through rhythm, movement, and synchronization. Not through the head, but through the body. Not alone, but together.

It set him thinking about how different cultures cope with pain and dysregulation. In the West, we invest in ‘understanding’—in ’talking about trauma. But what if you have no words for it? What if language disappears, as it does for so many people with deep trauma? Then the body—in movement, in repetition, in rhythm—can open a new path.

Since then he has argued ever more explicitly for recovery through physical processes. Not as a replacement for, but in collaboration with, more conventional approaches. Whether yoga, qigong, dance, breathwork, or martial arts, the path to yourself runs through your body. And often through another person as well.

How Trauma Changes Perception Itself

During his work with traumatized war veterans, Van der Kolk began to explore how trauma affects not only feelings and behavior but literally alters the way people perceive reality. One of the most revealing discoveries came through the use of the classic Rorschach test—the well-known inkblots that invite people to describe what they see.

What Van der Kolk and his team discovered was that traumatized people consistently saw different images than non-traumatized individuals. Where some recognized abstract shapes or animals, war veterans saw blood, mutilated bodies, or violence. Women with a history of sexual abuse saw torn bodies or threatening figures. What was identical on paper was interpreted in entirely different ways internally.

These observations confirmed something Van der Kolk had long suspected: we do not all live in the same reality. Trauma essentially programs a different ‘filter’ into the brain—a lens through which the world is constantly scanned for danger, loss, or betrayal. Even when nothing appears to be wrong, the body remains in a heightened state of readiness. “We all live in different worlds,” he says, “shaped by what we have previously experienced, often without our awareness.”

This insight has far-reaching implications for therapy. It means that healing begins not with persuasion, but with restructuring the sensory and emotional foundations of a person’s reality. Only when the body learns it is safe can the brain begin to rewrite its story.

What Trauma Does to the Brain

Van der Kolk’s work is distinguished in part by its focus on the neurobiological traces of trauma. Using brain scans, he demonstrates that traumatic memories are not merely ‘stories we recall’ but deeply ingrained physical responses in specific brain regions. When someone relives a traumatic experience, the brain responds in a characteristic way.

It begins at the most primitive core: the periaqueductal gray, deep in the brainstem—what Van der Kolk calls the “cockroach center” of our brain. This area, once danger is perceived, directly activates the body in a reflexive fight, flight, or freeze response. In people with trauma, this alarm continues to sound faintly, even without direct cause. The result is a constant state of tense vigilance, as if something is always threatening1.

Above this sits the amygdala, the brain’s ‘smoke detector.’ At traumatic triggers—a smell, a sound, a glance—this area reacts with lightning speed. It recognizes threat patterns based on past experience, often before the rest of the brain has time to think logically. In traumatized people the amygdala is frequently overactive, causing even harmless situations to feel threatening.

At the same time, the prefrontal cortex—the rational brain—is deactivated. This region, particularly the dorsolateral prefrontal cortex, is responsible for overview, sense of time, self-reflection, and the ability to contextualize. When this area ‘goes offline,’ the awareness that something belongs to the past disappears. What remains is the immediate, overwhelming experience as if the trauma is happening again right now.

Another crucial player is the insula, the brain region that links body and feeling. It is through the insula that we feel what we feel: heartbeat, tension, breathing, and goosebumps. In people with trauma, this connection is often disrupted. Some can barely feel their body at all—as if it has been ‘switched off’—while others are hypersensitive to every internal sensation. In both cases the relationship with one’s own body is fundamentally dysregulated.

What all this makes clear is that trauma is not a psychological weakness but a state of being—above all, a state of the brain. You are not ‘emotionally unstable’ or ‘oversensitive’—your brain has adapted to unsafety. And that also points the direction for recovery: if the brain has adapted, it can also learn to attune itself again—provided you find the right entry points and involve the body.

Psychedelics: A New Revolution

Recently Van der Kolk has also turned his attention to psychedelic therapy, including treatments with MDMA, ketamine, and psilocybin. The results from clinical studies are astonishing: people with chronic PTSD, who had previously derived no benefit from conventional therapies over many years, experience profound breakthroughs. Not only do symptoms diminish, but people rediscover compassion for themselves, feel reconnected with their body and surroundings, and can finally recognize the past as past.

Van der Kolk himself underwent an MDMA session as part of his research. To his own surprise, not pleasure or euphoria arose, but deep grief—a confrontation with the thousands of traumas he had heard as a clinician over the years. “I became a sadder but also wiser person,” he says. This underscores for him how essential the right setting is: safety, guidance, and human presence make the difference between healing and retraumatization.

Healing Requires Community

At least as important as therapy is connection with others. According to Van der Kolk, isolation is one of the most destructive factors in trauma-related conditions. People heal in relationships—through shared experiences, rhythm, and synchronicity. Sport, theatre, music, and dance: these are, in his view, age-old forms of collective regulation that are at risk of disappearing in our modern, digital society. Yet it is precisely there that recovery begins.

He describes how young people in criminal gangs often seek precisely that sense of belonging—the “band of brothers” they never had at home. Or how soldiers, through marching, singing, and training together, restructure themselves into a functioning unit. It is not the talking that heals them, but moving together, existing together.

Attachment: You Become Who Sees You

According to Van der Kolk, psychological well-being does not begin with reason or behavior, but with relationship—from the very first moments of life. He emphasizes that secure attachment to a caring parent or caregiver literally forms the blueprint for how a child experiences itself, others, and the world.

“You become how people see you,” he says. That sounds simple, but the implication is profound. When a child is consistently seen as valuable, loved, and welcome, it grows up with the sense that it is worthwhile. But when it encounters unpredictability, emotional distance, or rejection, that experience becomes a fundamental part of the personality. “If no one truly sees you, you essentially do not exist.”

He gives the example that children do not consciously ask themselves whether they are safe—they become safety, or they become fear. When a mother says, “You are too difficult; that’s why your father started drinking,” that is not merely a hurtful remark but a message that becomes lodged in body and self-image. Subtler forms of misrecognition—a parent who persistently tells the child it is ‘overreacting’ or ‘shouldn’t feel that ’way’—can also have deep consequences. The child then learns not to understand itself but to distrust itself.

Secure attachment does not mean parents are perfect. It means, above all, that there is consistency, availability, affection, and repair when something goes wrong. That a child knows, “When I am frightened, someone comes. When I fall, I am picked up. When I am confused, I am not shamed but understood.” That is the soil in which resilience grows.

Van der Kolk draws an important social conclusion from this. In a culture where parents often stand alone, where childcare and schools are under pressure, and where connection is giving way to screen time, children sometimes lose the mirroring that helps them construct a sense of self. Attachment is not a luxury, he argues, but a neurobiological necessity.

And just as with trauma, so too here: it is never too late to restore connection. People can still learn to experience themselves—and others—as safe. But it requires attention, a body, and a relationship.

From Burden to Baggage

Van der Kolk also points to an important paradox: although early wounds can leave deep scars, they can also become a source of strength. Those who have had to survive at a young age sometimes develop their own ways of overcoming obstacles. “It is often the people who have had to endure something,” he says, “who later come up with solutions others would never even consider.” Early struggle can kindle creativity and problem-solving capacity—not despite, but precisely because of the necessity to adapt.

Yet this is not available to everyone. Much depends on the environment, the possibilities for recovery, and the support network that happens to be present. For every success story of a ‘resilient survivor,’ there are countless others who have become quietly stuck. Van der Kolk therefore emphasizes that we must be careful about labeling trauma too positively: it can shape people but also break them—and usually does both at once.

How Do You Avoid Traumatizing Your Children?

On the question of how parents can protect their children from trauma, Van der Kolk is clear: make sure you do not do it alone. Children are not only harmed by abuse or mistreatment but also by emotional isolation, unpredictability, and the lack of safe co-regulation. And parents—however well-intentioned—inevitably carry their pain and patterns with them. Parents raising children alone, therefore, risk burdening their child with their own unconscious wounds simply because there is no other perspective in the household.

His advice is therefore radically simple: build a network. Ensure your child has multiple adults around them who are available, calm, and engaged—so that the child learns that safety is not accidental but reproducible. That father is sometimes strict, but grandmother is gentle. That the neighbor is patient when mother is stressed. In this way a child learns: my world is larger than one person’s mood. And I am safe, even when someone else temporarily is not.

Ultimately, says Van der Kolk, raising a non-traumatized child is not about doing everything perfectly but about being present, predictable, and attuned. And about letting the child feel: if you are overwhelmed, someone will come who stays.

Van der Kolk shares a particularly personal moment that moves him to this day. During a visit from his parents, his three-year-old daughter asserted herself at home in the way that is perfectly natural for a toddler. His mother reacted with irritation and said he should discipline her. He immediately felt that reflex rise—the impulse to intervene, to correct her, to repeat the patterns of his childhood. He had even risen to walk towards his daughter when suddenly the realization struck him: “I am about to become like my parents were.”

At that moment he consciously chose differently. He turned to his mother and said, “No, she can go to the bathroom.” For him this was a liberating moment—not only a choice in favor of his daughter but also a release from unconscious loyalty to his parents. It was, as he says, the first time he truly felt ownership of his parenthood and of himself.

Yet he also calls this a painful moment. Because breaking patterns often means leaving one’s ‘tribe’—the group one belonged to, even if it caused harm. “We want to belong somewhere,” he says, “that is deeply human. But when you truly change, you leave something behind. And that can be lonely.” It is a theme he frequently sees in patients: the desire for healing often collides with the implicit fear of being cast out. “You leave your tribe,” he says. “And then you must learn to find a new one.”

In therapy—or in parenting—it is therefore not only about healing but also about choosing: who do I want to be when I am no longer driven by fear, guilt, or old reflexes?

Both Agitated and Numb

One of the most confusing and exhausting consequences of trauma is what Van der Kolk describes as “being agitated and numbed out at the same time.” You feel driven, irritable, and alert—as if something is constantly wrong—and at the same time you are inwardly numb, empty, or shut down. Your body is taut with tension, but you feel nothing that provides direction. Van der Kolk calls this a characteristic state in people with a traumatized nervous system: the body is in a state of threat, while the feeling system has partially shut itself down to avoid being flooded. You can barely tolerate anything, yet at the same time you feel dull and far removed from yourself.

That paradoxical field of tension—hypersensitivity and numbness in one—makes life unpredictable and difficult to navigate. You do not know whether you are going to explode or collapse. It also makes it so difficult for the outside world to understand what is going on: you appear ‘flat’ or ‘disinterested,’ while inwardly you are flooded. Van der Kolk emphasizes that this state is not a character flaw but a neurological defense strategy of the body. And that from it—slowly, through safety, rhythm, and body work—one can emerge.

Mirror Neurons and Co-Regulation: How We Influence Each Other’s Nervous Systems

During the conversation, Van der Kolk points to the existence of mirror neurons—brain cells that become active when we see someone else do, feel, or undergo something. These neurons cause us to resonate with the other person, even when we ourselves are doing nothing. They form the neurological basis for empathy, attunement, and intuitive understanding. “We pick up each other’s energy,” says Van der Kolk, “often without noticing.”

This aligns seamlessly with the polyvagal theory of professor of psychiatry and neuroscientist Stephen Porges, in which the concept of co-regulation is central. According to this theory, our autonomic nervous system is not only attuned to internal signals (such as breathing or heart rate) but is constantly scanning the environment for social signals: voice intonation, facial expression, rhythm, and proximity. When we feel safe with another person—because their voice is calm, their face soft, and their breathing quiet—our own nervous system calms in turn.

In other words, we regulate each other. Not through words, but through eye contact, body language, voice, and rhythm. Van der Kolk and Porges describe, each in their own way, the same thing: that trauma is not a purely individual problem and that recovery rarely takes place in isolation. You cannot ‘talk yourself out of hyperarousal,’ but another person can—by being present, attuned, and safe—help your system to come to rest.

This is why Van der Kolk advocates for therapeutic approaches in which not only talking occurs, but where rhythm, proximity, and bodily attunement also have a place: from psychodrama to dance, from qigong or yoga to shared breathing. The body only learns to feel safe in the proximity of another body that radiates safety.

What Screens Take From Us

Precisely in light of these deeply relational processes, Van der Kolk is concerned about the advance of screen culture. Instead of bodily proximity, shared rhythms, and sensory attunement, we are spending ever more time in virtual worlds. Screens provide information, but not regulation. They offer stimulation, but not safety. “You get a small dopamine spike,” he says, “but you do not learn how to truly connect—with yourself or with others.”

The result is a society in which people increasingly live alone, fragmented, and disconnected from their bodies. Even young children grow up with less physical touch, fewer live facial expressions, and fewer shared rituals. In doing so they lose something fundamental: the capacity to attune their inner world to another. And that, warns Van der Kolk, makes us more vulnerable than ever to dysregulation, stress, and loneliness2.

Love as a Neurological Experience

For Van der Kolk, love is not a poetic side note to life—it clearly has a neurological foundation. “Love,” he says, “does not reside only in words, but in glances, touches, rhythms—in the subtle coordination of two nervous systems learning to trust each other. Someone says, I am here for you. And your body believes it.”

In his work with war veterans, he saw how deep, life-saving bonds can form under the most terrible circumstances. “Combat taught me more about male love than anything else,” he says. Real love arises where people protect, mirror, and carry one another—especially when it is difficult. Not the absence of danger makes love possible, but the experience that someone stays with you when you are afraid.

This is why healing is never a purely individual journey. We are wounded in relation to others—and we heal in relation too. Whoever is seen lovingly, touched, or held can gradually learn that the world may not, after all, be only unsafe. And that the body—in which the pain had lodged itself so tenaciously—can also become a place of homecoming.

The Culture of Loneliness

Beneath everything Van der Kolk says—about brains, attachment, rhythm, love, and recovery—lies a simmering warning: we live in a world that is slowly unraveling us from one another. A world in which screens replace faces, voices are filtered through earbuds, and physical proximity is increasingly experienced as uncomfortable. “The average American,” he cites, “now has zero people they can turn to in a crisis. Twenty years ago that number was three.”

It is as if society is being increasingly organized around autonomy, self-reliance, and productivity—but not around connection. And so we become ever more efficient, but also ever lonelier. We seek safety in information, distraction in pixels, and recognition in algorithms—but our bodies continue to long for something else: rhythm, touch, proximity, and togetherness.

Three Steps Toward Healing According to Bessel van der Kolk

Rather than beginning with a diagnosis or problem description, Van der Kolk starts his treatments with a simple but deeply personal question: “Tell me who you are.”

This question forms the beginning of a three-part approach he sketches in the interview3:

1. Self-inquiry: Who are you? What works? What blocks? Therapy begins with curiosity, not labels. Van der Kolk wants to know who someone is, what gives them energy, what gets stuck, what has helped before, and what has not. Not “How ill are you?” but “What does your inner world look like?” This first phase revolves around meaning-making, self-knowledge, and building a respectful therapeutic relationship.

2. Bodily regulation: first calm the nervous system. Only when the body feels safe is there space for processing. Many people with trauma are constantly flooded or numbed, or both at once. Van der Kolk uses techniques such as yoga, neurofeedback, breathwork, massage, or EMDR to help stabilize the nervous system. “If you are overwhelmed, don’t start with talking,” he says, “but with moving, feeling, and regulating.”

3. Processing the core experience: gently touching the trauma. Only once sufficient safety is established is the core experience itself approached. This can occur through EMDR, psychedelic therapy, psychodrama, or other experiential methods. The memory is relived, but this time from the here and now, in a controlled, guided context in which the brain learns to feel the difference between then and now. Central is not digging in the past but reprogramming the senses and the nervous system.
   
   “That was then. And now it is safe.”

Trauma Is Never One Story

Gabor Maté, another prominent voice in the trauma field, argues that ADHD, addiction, and many forms of psychological suffering can very often be traced back to early childhood trauma or stress. Van der Kolk recognizes himself partly in this view but also emphasizes that reality is more complex. Not everything is trauma—and not everyone develops difficulties from the same origin.

“Almost all traumatized children meet the criteria for ADHD,” he says, “but that does not mean everyone with ADHD necessarily has a trauma.” He points to multiple causes: genetics, neurodiversity, environmental factors, and toxins during pregnancy—all can contribute. Psychological symptoms are, in his view, often the tip of the iceberg; what lies beneath varies from person to person.

The nuance he introduces is essential: it is not about imposing trauma as the explanation but about remaining curious with each person about the story beneath the symptoms—whether that is trauma, temperament, or chance. Healing does not begin with a label, but with listening.

A System That Falls Short

Van der Kolk makes no bones about it: the current psychiatric diagnostic system—as codified in the DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders)—falls seriously short. “It totally sucks,” he says bluntly. Not because psychological distress is not real, but because the system categorizes symptoms without looking at the context from which they arise. Whether someone is anxious, withdrawn, aggressive, or addicted—the DSM does not ask, “What happened to you?”

According to Van der Kolk, this leads to treatments that focus on managing behavior rather than understanding causes. And this suits a society more interested in productivity than in healing. Instead of helping people recover, their suffering is medically translated into ‘disorders’—often ’with an accompanying prescription, but without genuine contact.

“The focus is not on healing, but on keeping the system running.”

What he proposes is no simple alternative, but a radically different approach: listening, slowing down, and looking at the whole story—body, brain, relationships, and history. Not: What is wrong with you? But what happened to you?

No Scientific Foundation

According to Van der Kolk, most psychiatric diagnoses are not based on hard science but on consensus agreements between experts—often reached in meeting rooms, not in laboratories. There is little to no biological grounding, and most categories are superficial descriptions of behavior, not of causes.

“They’re just very primitive ways of categorizing the human mind.”

An exception, in his view, is PTSD (post-traumatic stress disorder), which does have brain scans, neurobiological patterns, and clinical research as its foundation. Not coincidentally, Van der Kolk himself was involved in introducing PTSD into the DSM in the 1980s. But even there he sees limitations: PTSD focuses primarily on single-incident trauma (such as accidents or violence), while early childhood, relational trauma—which leaves deep traces in the brain and in attachment patterns—is barely recognized within official diagnostics.

In short, the system gives names but no insight. It describes symptoms but does not ask about the origin. For Van der Kolk, this is unacceptable. Psychological pain deserves more than a label—it deserves a context, a story, a human being.

A Message of Hope

Despite the weight of the subject, Van der Kolk is emphatically hopeful. “Everything that has been disrupted can be set in motion again.” Trauma is persistent, yes—but not unchangeable. The key lies in taking bodily and relational processes seriously, in daring to experiment with new forms of therapy, and in cherishing genuine connection.

His message is clear: we must stop treating people as symptoms and learn again to listen to their story—with heart, mind, and body.

That movement is not a straight line. It requires time, attention, and proximity—and sometimes new forms of therapy that do not proceed only through language but through touch, rhythm, breath, and space. And above all, it requires something that costs nothing but has become rare: genuine presence. People who stay. People who look without judgment. People who say, I see you. I am not going anywhere; I will stay with you.

Based on the interview with Dr. Bessel van der Kolk, The Diary of a CEO, March 2025.

If you found this article worth reading and (not yet) feel like getting a paid subscription, you can always treat me to a cappuccino!

OK, I'll buy you a cappuccino!

De adem is een beetje een vreemde eend in de bijt in het Relaxicon. Het is namelijk geen object. Je kunt hem1 niet vasthouden, niet zien op een röntgenfoto, niet vervangen tijdens een operatie. De adem bestaat alleen in het gebeuren zelf; het is een levensproces.

Technisch

Technisch gezien is ademen het proces van het ritmisch uitzetten en weer inkrimpen van de romp, meestal het eerst gevoeld in de borst en de buik, waardoor lucht in- en uitstroomt en onze gaswisseling mogelijk wordt gemaakt. Nóg technischer geformuleerd: de ademhaling is een gecoördineerde activiteit van het diafragma en de bekkenbodem met excentrische controle van de spieren die geassocieerd zijn met de thorax en het abdomen. Het diafragma speelt ook een cruciale rol bij de spinale stabiliteit tijdens bewegingen, waardoor er een sterke connectie bestaat tussen ademhaling, spinale stabiliteit en beweging. (bron)

Overigens is het interessant om te beseffen dat het diafragma (= middenrif), een koepelvormige spier-peesplaat, aan de achterkant van het lichaam op een lagere plek aan de wand van de romp vastzit dan aan de voorkant. In de achterste helft van het lichaam zit dus meer longweefsel dan aan de voorkant (ook omdat het hart meer aan de voorzijde gelegen is). Toch voelen we minder adembewegingen aan de rugkant. Dat heeft enerzijds te maken met dat onze rug minder beweeglijk is dan de voorkant, omdat de wervels het uitzetten beperken, en anderzijds omdat de meeste mensen minder gevoelscontact met hun rug hebben.

In de longen vindt hierbij uitwisseling plaats van zuurstof en kooldioxide. De gehaltes van deze stoffen in ons bloed worden nauwkeurig bewaakt door receptoren (= meetinstrumentjes) in de wand van een aantal grote bloedvaten en (vooral!) via centrale chemoreceptoren in de hersenstam zelf, die vervolgens de diepte en het tempo van de adem regelt.

Autonoom of … ?

Gelukkig hoeven we de ademhaling niet zelf te regelen, anders zouden we een probleem krijgen wanneer we gingen slapen. De ademhaling wordt geregeld door het autonome zenuwstelsel. In tegenstelling tot andere autonome functies (zoals bijv. spijsvertering, hartslag, zweten) is de adem óók toegankelijk voor onze bewuste controle (oei, gevaarlijk woord!) en zo door ons te sturen.

Hieronder een enigszins vrij vertaald fragment uit “Our Polyvagal World”, door Stephen Porges en Seth Porges.

Omdat ademen het enige autonome proces is dat we ook met ons bewustzijn en wilskracht kunnen beïnvloeden, geeft het vertragen ervan een krachtig signaal naar de rest van het autonome zenuwstelsel: “Als ik de tijd heb om rustig te ademen, zal ik waarschijnlijk op dit moment niet hoeven te rennen voor mijn leven. Misschien ben ik veilig en kan het stresssysteem op een lager standje gezet worden, autonoom gesproken.”

Om dit te bereiken, zullen diepe en rustige uitademingen sensoren in ons ademhalingssysteem activeren, die dienen als vagale triggers, om zo onze autonome staat te downreguleren. Deze boodschap van veiligheid zal door onze vagus op en neer reizen tot andere delen van het lichaam bereikt zijn. De adem wordt zo een krachtig instrument om het lichaam te kalmeren.

In het bijzonder zijn lange uitademingen een belangrijke factor in dit proces. Het tegengestelde ademhalingstype, met een korte uitademing en langere inademing, alsof je hyperventileert, heeft dan ook een tegengesteld effect, waardoor het autonome zenuwstelsel opgestuwd wordt in een staat van gevaar.

Doe jezelf dus een plezier de volgende keer dat je angstig wordt of je geactiveerd voelt, en neem een diepe ademhaling, hou het een momentje vast en adem dan heel langzaam uit … Je activeert je nervus vagus en vertelt je lichaam op een effectieve manier dat, door het feit dat je blijkbaar de tijd hebt om in deze adem te vertragen, je feitelijk veilig bent en niet voor je leven rent.
Misschien dat je dit een aantal ademhalingen kunt doen. Je lichaam zal de boodschap begrijpen.

In therapie

Van zo’n ademoefening als hierboven beschreven lijkt het geen hele grote stap naar adem”werk” of -therapie. Hoewel ik hier zelf niet in ben opgeleid en er ook weinig ervaring mee heb, heb ik in mijn werk als mindfulnesstherapeut op de dagbehandeling van een afdeling psychiatrie in een ziekenhuis regelmatig te maken met mensen die, naast hun psychische kwetsbaarheid, ook een lijf hebben waarvan het niet makkelijk is om in te wonen, en een aantal van deze mensen heeft ademtherapie gevolgd. Ik moet helaas zeggen dat ik de afgelopen zes jaar nog niet één iemand heb getroffen die daar baat bij heeft gehad.

Mensen zeggen dan vaak: “Mijn adem is niet goed” of “Ik adem niet goed”. Dit is dan blijkbaar iets dat ze hebben onthouden van de ademtherapie die ze volgden. Ik kan mij niet voorstellen dat een ademtherapeut iets dergelijks echt zou zeggen, maar concludeer wel dat er ademtherapeuten zijn die niet kunnen voorkomen dat dit beeld bij hun cliënt ontstaat. Het is in ieder geval een schadelijk beeld, wat niet zo 1, 2, 3 “ontmanteld” kan worden.

Wat mij betreft is de adem nooit “het” probleem, maar is zij een weerspiegeling van de gemoedstoestand. Een gestrest persoon heeft een hogere ademhaling, dat is volkomen begrijpelijk. De adem is niet het probleem, de stress wel. Het duurt vaak een tijd voordat mensen de focus (tot fixatie aan toe) op de adem wat losser durven laten, zodoende één stressor minder hebben, waarna de adem vaak vanzelf al enigszins kan kalmeren.

Als je de adem beschouwt als een zelfregulerend proces, wat je daarin mag leren vertrouwen, is wat mij betreft de noodzaak van ademregulatie al een heel stuk kleiner. Daarnaast kan ik mij wel voorstellen dat ademwerk positief zou kunnen bijdragen aan een kalmer stresssysteem, maar dat is dus blijkbaar niet voor iedereen weggelegd.

In de meditatie

De adem symboliseert in veel culturen en spirituele tradities een brug tussen lichaam, geest en gemoedstoestand. Het Latijnse woord ‘spiritus’ (waar spiritualiteit van afgeleid is) betekent ‘geest’ en ‘adem’. Datzelfde geldt voor het Hebreeuwse ‘ruach’.

De emotionele, mentale en fysieke toestand weerspiegelt zich in het adempatroon.
In de meditatie besteden we vaak aandacht aan de adem door het ademproces te observeren en eventueel met zachte (!) intentie de adem te beïnvloeden in de richting van iets meer zachtheid en ontspannenheid.

Voor veel mensen die beginnen met mediteren is het uitdagend om de adem te observeren met vriendelijke aandacht zónder het proces te beïnvloeden of te controleren. Dit is illustratief voor de vervreemding van ons eigen lichaam die ontstaan is, voor het gebrek aan vertrouwen in de intelligentie van ons lichaam en voor de overschatting van het belang van onze wilskracht.
Een mooi startpunt voor een mindfulnesstraining.

Ritme

Ademen is een natuurlijk en ritmisch proces. Ritme is wat mij betreft een van de meest fundamentele kenmerken van levende biologische systemen. Het hart klopt, darmen bewegen in peristaltische golven, hormonen worden in pulsen afgegeven, slaap en waken wisselen elkaar af. Het leven is niet statisch, maar een ritmisch proces, een oscillatie.

Wat de ademhaling daarin bijzonder maakt, is dat zij in wisselwerking staat met vrijwel alle andere lichaamsritmes. Het bekendst is de koppeling met het hartritme via respiratoire sinusaritmie: de hartslag versnelt licht bij inademing en vertraagt bij uitademing. Maar ook hersenactiviteit, bloeddrukgolven en zelfs de lymfestroom worden mede aangedreven door het ademritme. De adem is daarmee verweven met vrijwel alle andere lichaamsritmes; een pulsatie die door het hele systeem opgemerkt kan worden.

Mijn Qigong-leraar Peter den Dekker heeft daar in zijn prachtige boek “The Dynamics of Standing Still” over geschreven. Het boek is amper meer te krijgen voor een redelijke prijs, maar gelukkig heeft hij een aantal stukken, waaronder het deel over pulsatie, op zijn Substack geplaatst.
Lees hier deel 1, hier deel 2 en hier deel 3.

En dan zie ik ook nog een polyvagale connectie: flexibel, variabel ritme correleert met veiligheid en regulatie; rigide, vlak of chaotisch ritme met stress of gevaar2.

Uniek?

Ademen en pulseren is een eigenschap van alle levende wezens. Zelfs bacteriën die geen zuurstof gebruiken, halen adem of pulseren, maar dan om bijv. nitraat of sulfaat op te nemen in plaats van zuurstof. Planten en bomen ademen (in de meeste gevallen) kooldioxide in en zuurstof uit.
Maar ademen doen we allemaal.

Dit artikel maakt deel uit van het Relaxicon op RelaxMore.net.

Als je dit artikel lezenswaardig vond en (nog) geen betaald abonnement wilt, mag je me ook trakteren op een cappuccino!

OK, haal maar een cappuccino dan!